معرفي فصلنامه كتابهاي اسلامي

در فرهنگ اسلامى، پيشينه كتابشناسى، اطلاع رسانى آثار اسلامى كه با اندكى تسامح، همان فهرست نگارى است، دست كم به نيمه نخست سده چهارم هجرى مى رسد.

كهن ترين فهـرست نگاشت شناخته شده در جهان اسلام فهرست ابوالفرج محمد اسحاق معروف به ابن نديم است كه در نوع خود همتا ندارد و از سال 377 هـ/ 967 م. به يادگار مانده است. ابن نديم در اين كتاب، از فهرست كسى به نام يحيى بن عدى كه از، وراقان بوده است، نقل كتاب مى كند. بنابر اين، اين كه فهرست ابن نديم دومين، يا حتى چندمين كتابشناخت تا آن روزگار باشد، دور از باور نيست. ابوالعباس احمدبن على نجاشى (372-450) صاحب رجال، محمدبن حسن بن على طوسى، مشهور به شيخ طوسى (385-450) صاحب الفهرست، محمدبن على بن شهر آشوب ساروى (489-588) صاحب معالم العلماء از ديگر فهرست نگاران بنام و متقدم اند.

در سده هاى اخير نيز چند كتابشناسى بزرگ در جهان اسلام پديد آمده و از جمله كشف‏الظنون حاجى خليفه و از همه گفتنى تر الذريعه الى تصانيف الشيعه كار سترگ شيخ آقا بزرگ تهرانى كه در 28 جلد به سامان رسيده است.

در انگليسى و فرانسوى و ديگر زباناهاى نزديك به آن دو، كتابشناخت را Bibliography گويند كه از دو واژه يونانى ،"بيبلوس " به معناى كتاب و "گرانو" به معناى نوشتن برآمده است. بيبليوگرافى در آغاز فقط برابر استنساخ كتاب بوده است و در مفهوم امروزيش، نخستين بار در كتابنامه سياسى گابريل نوده Gabriel Naude. Biblio graphya.politica.paris. 1633 آمده است. چه سود اگر بگوييم در فهرست نگارى و كتابشناسى و همچون بسيارى از دانشها و فنون ديگر، پيشتازى با مسلمانان بوده و چه غمگنانه كه ناگزير بايد تن داد كه از قضا و در اين زمينه و هم آن كه جلودار بود واپس مانده است؛ يعنى در حالى كه در غرب انواع كتابشناسى و اطلاع رسانى منابع در رشته ها و موضوعات گوناگون و حتى پيش پا افتاده وجود دارد و در كشورهاى اسلامى كارى درخور نمى شود جوامع اسلامى از اين نظر در رخوتى عميق فرو رفته اند به گونه اى كه معرفى و اطلاع رسانى هر چند محدود آثار و منابع علوم اسلامى نيز توسط غيرمسلمانان و در نشرياتى با سابقه نزديك به نيم قرن مثل ((index Islamicus انجام مى گيرد. اين ها مسايلى است كه ذهن بسيارى از انديشمندان و متخصصان حوزه هاى علوم كتابدارى و اطلاع رسانى اسلامى را به خود مشغول مى دارد. ايران نيز به عنوان يكى از قطب هاى فرهنگى جهان اسلام و يكى از مراكز بزرگ توليد و نشر آثار مكتوب اسلامى وظيفه اى مهم بر عهده دارد. در اين ميان از سال 1379 فصلنامه كتاب هاى اسلامى پا به عرصلأ وجود نهاده و از پيشرفت قابل توجه و جايگاه مناسبى در بين مراكز تحقيقاتى و پژوهشى و اطلاع رسانى برخوردار شده است.

اين نشريه به صورت فصلنامه منتشر مى شود و از جمله نشرياتى است كه با هدف اطلاع رسانى در زمينه منابع علوم اسلامى از زاويه كتابشناختى و انعكاس پژوهشهاى اسلامى در اين زمينه و معرفى آثار انديشمندان مسلمان و غيرمسلمان در ارتباط با اسلام، پا به عرصه گذاشت.

فصلنامه كتاب هاي اسلامي توسط پايگاه اطلاع رسانى سراسرى اسلامى (پارسا تهيه و منتشر مى شود و دفتر آن در شهـرستان قم، خيابان شهيد صدوقى، كوى 11، پلاك73 و تلفن نشريه 0705 391- 0251 است. اين مجله داراى سايت اختصاصى به آدرس www.i-b-q.com است. همچنين اطلاعات مقاله شناسي آن از آدرس www.islamicdatabank.com نيز قابل دسترسى است.

اولين شماره اين نشريه سه زبانه (فارسي، عربي و انگليسي) در تابستان 1379 منتشر شد و از آن پس تا كنون، تا شماره بيست و هفتم (زمستان 85) آن منتشر شده است. اين نشريه از دو بخش مشخص تشكيل شده است:

بخش اول كه معمولأ كمتر از يك سوم مطالب مجله است به مقالات و گزارش هايى اختصاص دارد كه با گرايش اطلاع رسانى و نقد آثار تهيه مى شوند. مقالات اين بخش به صورت موضوعى و با لحاظ جنبه هاى تخصصى اسلامى و اطلاع رسانى و به روش مقايسه اى و با تأكيد بر جنبه هاى بين المللى و در قالب ويژه نامه منتشر مى شوند. بر اين اساس از شماره سوم به بعد، بخش مقالات سامان بهترى يافت و در هر شماره موضوعى به صورت تخصصى مورد نقد و بررسى و تحليل قرار مى گيرد.

بررسى آمارى تعداد مقالات منتشر شده ، نشان مى دهد كه تاكنون در هر شماره به طور متوسط تعداد 8/6 عنوان مقاله منتشر شده است. يك بررسى در 7 شماره اوليه نشان مى دهد كه تعداد مقالات تا پايان شماره مذكور، 47 عنوان بوده است كه به، وسيله 30 نويسنده به رشته تحرير درآمده است. به طور كلى. 10 مقاله از كل مقالات پژوهشى، 16 مورد، معرفى، نقد كتاب، 12 مورد گزارش و مصاحبه و 8 مورد ترجمه مى باشد كه توسط اشخاصى با درجات مختلف علمى تدوين شده است. از مجموعه مقالات ارايه شده 8 مقاله از يك نويسنده، ساير نويسندگان از يك تا حدكثر 3 مقاله ارايه كرده اند.

بررسى ديگر، در زمينه موضوع مقالات ارايه شده نشان مى دهد كه اگر چه با گذشت زمان و انتشار شماره هاى جديد، انسجام موضوعى مقالات افزايش يافته و شاهد ارايه مقالات و گزارشهاى تخصصى هستيم، اما در برخى شماره ها به ويژه شماره هفتم، از موضوع هايى كه در فراخوان جذب مقاله اعلام شده بود، تخطى شده است. بيشترين موضوعاتى كه در شماره هاى منتشر شده به آنان پرداخته شده است عبارت اند از: چكيده نويسى منابع اسلامى، عاشورا پژوهى، احياى منابع خطى مسلمانان، مطالعات قرآن پژوهى، حقوق مؤلف، بالاخره معرفى و نقد كتاب. تأكيد عمده نشريه بر چاپ مقالات، گزارش هايى بوده است كه داراى صبغه اطلاع رسانى و جذابيت هايى جهانى باشند، در اين راستا به موفقيت هايى نيز دست يافته است.

در يك ارزيابى اجمالى به برخى مقالات شاخص تا شماره هفتم اشاره مي‏شود:

ميزگرد "چكيده نويسى در ايران، گذشته، حال، آينده " (سال دوم، شماره پنجم) از نظر پرداختن به موضوعى تخصصى در حوزه كتابشناسى و طرح مباحث مورد نياز.

مقاله "جايگاه سهروردى شناسى در غرب " (سال دوم، شماره پنجم) نوشته مهدى امين رضوى، ترجمه محمدعلى جعفرى در موضوع شخصيت شناسى.

"گفت‏وگو با استاد محمد خواجوى " (سال دوم، شماره ششم) در موضوع مصاحبه هاى علمى.

در زمينه ترجمه، مقاله "نقش شرق شناسان در خدمت به ميراث عربى- اسلامى " (سال دوم- شماره ششم) نوشته على ابراهيم نمله، ترجمه على زاهدپور.

مقاله "وضعيت حقوقى- فقهى رايانه در ايران " (سال دوم- شماره هفتم) نوشته سيدحسن شبيرى.

"كتابشناسى محمدمهدى شمس الدين " (سال اول، شماره دوم) در زمينه كتابشناسى.

بخش دوم فصلنامه كتاب هاى اسلامى كه بيش از دو سوم حجم آن را تشكيل مى دهد، اختصاص به كتاب شناسى منابع اسلامى دارد. قلمرو اين بخش تمام كتاب هاى منتشر شده در يك فصل است كه در يكى از موضوعات اسلامى نگارش يافته باشد و مسوولان اين نشريه ضوابطى را در معرفى كتاب هاى اسلامى در نظر گرفته اند از قبيل اين كه منبعى كه معرفى مى شود به صورت كتاب منتشر شده باشد بنابر اين مقالات نشريات و پايان نامه ها معرفى نمى شوند. بر اساس ويژگى ديگر، كتاب هايى معرفى مى شوند كه داراى حداقل سطح پژوهشى باشند و بنابر اين ويژگى، كتاب هاى كودكان و مجموعه هاى ادعيه و مانند آن معرفى نمى شوند.

خصوصيت ديگر كتاب هاى معرفى شده آن است كه به يكى از موضوعات اسلامى و جهان اسلام پرداخته باشد و براى تعيين ملاك ها و محورهاى اسلامى بودن منابع ، از اصطلاح نامه علوم اسلامى كه توسط پايگاه اطلاع رسانى سراسرى اسلامى (پارسا) تهيه و تدوين شده است استفاده مى شود. در اين اصطلاح نامه، بيست موضوع اسلامى اصلى و هزاران شاخه فرعى تعريف شده و هر منبع جديد بر اساس ساختار درختى و در يكى از موضوعات: اخلاق، ادبيات،اديان و فرق، اقتصاد اسلامي،پيامبر و اهل بيت(ع)، تاريخ و جغرافى، جامعه شناسى، حديث، حقوق، روانشنا سى و علوم تربيتى، شخصيت شناسى، عرفان وتصوف، علوم سياسى، علوم طبيعى و رياضى، فقه و اصول، فلسفه و منطق، قرآن و علوم قرآنى، كلام، مرجع، و هنر قرار مى گيرد.

از نظر محدوده جغرافيايى، تا شماره سوم، در اين فصلنامه تنها كتاب هاى منتشر شده در ايران معرفى مى شد اما از شماره چهارم، كتاب هاى منتشر شده در خارج از كشور نيز معرفى مى شود.

يكى از نكات مهم، ملاك زمانى انتشار كتاب است كه بايد در فصل مورد نظر باشد و اما در برخى موارد به خصوص در مورد كتاب هاى خارجي، اين معيار رعايت نمى شود و بعضا با چند ماه اختلاف توأم است. به اعتقاد مسوولان اين نشريه، تعيين دقيق زمان انتشار كتاب در بازار به آسانى ميسر نيست.

براى گردآورى و تدوين اطلاعات مأخذشناسى و چكيده نگارى آثار معرفى شده، از روش هاى بنيادى استفاده مى شود و جز در مواردى كه اطلاعات مستقيما از ناشر يا نويسنده گرفته مى شود، به هيچ فهرستى مراجعه نمى شود. شيوه تنظيم هر واحد اطلاعاتى در اين كتابشناسى شامل سه قسمت اصلى؛ مأخذشناسى و نمايه موضوعى و چكيده است كه با يك شماره پياپى مشخص مى شود. در مأخذشناسى هر مدخل، اطلاعاتى شامل: پديدآورنده عنوان اثر، مشخصات اثر، ارتباطات محتوايى، كدها و ملاحظات آورده مى شود. چينش مدخل ها بر اساس حروف الفبايى نام "پديدآورنده"، و پس از آن مطابق ترتيب الفبايى "عنوان " شكل گرفته است.

در ارتباطات محتوايى، عنوان اصلى ضمن مبدأ در ترجمه يا متن نقد شده و مورد شرح و... ذكر مى شود. در پايان اطلاعات مأخذشناسى و مجموعه اى از كدها شامل؛ شابك، ديويي، كنگره و كد پارسا ذكر مى شود كه به اعتقاد برخى منتقدان، بخش مأخذشناسى را قدرى شلوغ كرده و چنانچه مختصرتر باشد بهتر است. كد پارسا، كدى است كه از طريق آن مى توان به اطلاعات اثر از طريق سايت www.islamicdatabank.com دست يافت و انتخاب نام پارسا به جهت آن است كه اين فصلنامه توسط مؤسسه پارسا تهيه مى شود و حرف B در ابتداى كد پارسا نماد كتاب و S نماد مجموعه مقالات است.

در ارزيابى و مقايسه چكيده هاى اين نشريه نسبت به موارد مشابه، آن را ساختار يافته تر و داراى روايى بيشترى مى يابيم. همچنين چكيده ها نسبتأ مطابق زبان و ادبيات روز است و تلاش دارد كه تمام‏نما باشد نه صرفا راهنما. نكته ديگر در مورد چكيده ها، پيروى از الگوى خاصى است كه براى يكسان سازى چكيده ها طراحى شده است. بر اساس اين الگو؛ چكيده با جمله اى آغاز مى شود كه نماى كلى از كتاب را ارايه دهد و در ادامه انگيزه و هدف نويسنده از نگارش كتاب آورده مى شود. سپس فرضيه و پرسش تحقيق و شيوه پژوهش، منابع، نتيجه و پيشنهادها، جايگاه اثر در ميان آثار ديگر و در انتها ساختار مطالب و سرفصل هاى مهم و اطلاعات نسخه شناسى درج مى شود.

نسخه هاي انگليسي و عربي

در مورد نسخه هاى انگليسى و عربى اين نشريه بايد گفته شود كه اين اقدام ابتكاري، نشان از همت بلند بانيان و دست اندركاران مؤسسه پارسا داشته است كه علاوه بر كوششي تحسين برانگيز، موجب پوشاندن بخشى از خلأ اطلاع رسانى در زمينه منابع مكتوب اسلامى در جهان شد. اقدام به ترجمه اطلاعات كتاب هاى اسلامى و انتشار آن به صورت مجله اى مستقل، آن گونه كه در فصلنامه كتاب هاى اسلامى (Islamic Books Qurterly) به زبان انگليسى صورت گرفته، در ايران كمتر سابقه داشته است.

نخستين شماره فصلنامه انگليسى كتاب هاى اسلامى در تابستان 2000 ميلادى منتشر شده و از آن تاريخ، پنج شماره ديگر منتشر شده است. در اين مجله علاوه بر ترجمه مقالات نسخه فارسى، از مقالات انگليسى(Original) نيز استفاده مى شود و از چاپ مقالاتى كه زبان اصلى آنان انگليسى است و در نشريات ديگر درج شده باشد صرف نظر مى شود. در بخش كتابشناسى اين مجله به طور متوسط حدود پانصد كتاب در قالب اطلاعات جامع مأخذشناسى به همراه چكيده معرفى مى شود،

انتشار هم زمان فصلنامه كتاب هاى اسلامى به زبان عربى (مجلة الكتب الاسلاميه) نيز از جهت اطلاع رسانى آثار ايرانى و ارتباط فرهنگى با جهان عرب و اسلام، اقدامى سودمند و درخور توجه است. انتشار فصلنامه به زبان عربى و نياز به در نظر گرفتن ويژگى ها و شرايط خوانندگان عرب زبان دارد كه دست اندركاران الكتب الاسلاميه با لحاظ آنها، سعى كرده اند كه با ترجمه اى مفهومى و دقيق آن را پاسخ گويند.

در انتشار مجله الكتب الاسلاميه از زبان معاصر و به روز عربى و اصطلاحات و تعابير جديد استفاده شده است. همچنين با در نظر گرفتن شرايط مذهبى و قومى اكثريت جمعيت مسلمان جهان، مقالات و اطلاعات كتابشناسى به گونه اى ارايه شده كه از بروز مسائل اختلافى پرهيز شود. از اين مجله ده شماره منتشر شده است و ادامه انتشار آن به صورت سالنامه و با عنوان الدليل در حال عرضه است. الدليل 2005 و الدليل 2006 كتا ب سال هايي است كه همراه با لوح فشرده به معرفي منابع منتشر شده در ايران مي پردازند.