|
راهنماي كاربران
فصلنامه داراي دو قسمتِ «مقالهها» و «كتابشناسي» است. مقالههاي هر شماره
به طور عمده
با گرايش اطّلاعرساني و نقد آثار، تهيه شدهاند و قسمت كتابشناسي شامل كتابها و
مجموعه مقالههايي است كه در طول يك فصل منتشر و عرضه گرديدهاند. براي آشنايي
بيشتر با قسمت كتابشناسي و بهرهگيري بهتر از آن، پارهاي توضيحات در پي ميآيد: قلمرو تمام كتابهاي منتشر شده در
اين فصل كه داراي حد اقل سطح علميت باشد و در يكي از موضوعات اسلامي نگارش يافته
باشد، در دامنه كار اين فصلنامه قرار دارد. بنا بر اين, همه منابعي كه آورده
شدهاند داراي سه ويژگي زير هستند: الف) در فصل جاري به صورت كتاب منتشر شدهاند. بنا بر اين, مقالهها و
پاياننامهها در دستور كار قرار نميگيرند. از نظر محدودة جغرافيايي تا شمارة سوم
اين فصلنامه، تنها كتابهاي منتشر شده در داخل كشور در دستور كار بودند, ولي با
تصويب هيأت تحريريه، از شمارة چهارم، كتابهاي چاپ خارج از كشور نيز آورده ميشود.
تعداد كتابهاي خارجي در اين شماره نزديك 50 درصد از كل كتابهاست. نكتة ديگر آنكه
ملاك زماني، يعني انتشار كتاب در فصل جاري، به ويژه در مورد كتابهاي خارجي، ممكن
است با چند ماه اختلاف توأم باشد؛ زيرا تعيين دقيق زمان انتشار كتاب در بازار به
آساني ميسر نيست. ب) حد اقل داراي پايينترين سطح علميت هستند؛ به اين معنا كه براي پژوهشگران،
اگرچه در سطح مقدماتي، قابل استفادهاند. بنا بر اين, كتابهاي كودكان و مجموعههاي
ادعيه و تعبير خواب و مانند اينها، از دستور كار فصلنامه خارج است. ج) به يكي از موضوعات اسلامي و جهان اسلام پرداختهاند؛ براي مشخص كردن ملاك
اسلامي بودن منابع, نشستهاي متعددي با حضور پژوهشگران اسلامي برگزار شد. دستآورد
اين رايزنيها، تعيين ملاكها و محورهاي زير بود كه تا كنون مبناي عمل قرار گرفته
است: 1. همة آثار مربوط به
علوم اسلامي؛ مثل: فقه و اصول,
رجال و درايه، حديث، علوم قرآن و تفسير، كلام و... .
2. تاريخ اسلام و كلية زيرشاخههاي آن؛ تاريخ حركتهاي اسلامي,
تاريخ دولتهاي مسلمان مانند صفويه و قاجاريه در ايران و عثمانيها در تركيه؛ البته
در صورتي كه جنبههاي اسلامي آن مدّ نظر باشد؛ مانند تاريخ مشروطه در ايران (مواردي كه در آنها جنبههاي
اسلامي مورد نظر نيست، از قلمرو خارج است؛ نظير: بررسي حكومت نظاميان در تركيه).
3.
جغرافياي مذهبي؛ مانند مراكز آموزشي و فرهنگي, علمي, مشاهد متبركه, مساجد,
امامزادهها, شهرهاي مقدس و مسائل مربوط به آن. 4. قوانين و حقوق جاري كشورهاي اسلامي كه با شريعت اسلام
مطابقت داشته، يا از آن اثر پذيرفته باشند. 5.
ادبيات عرب بهجز ادبيات عرب جاهلي و ادبيات مربوط به ديگر زبانها با لحاظِ مباني
اسلامي؛ مانند مثنوي معنوي (مباحث ادبي، مباحث زبانشناسي، هرمنوتيك و ...
كه صِرفاً به ادبيات ميپردازد، در قلمرو نيست). 6. جامعهشناسي اسلامي، وضعيت اقتصادي
كشورهاي اسلامي و به طور كلي آنچه مستقيماً به سرنوشت مسلمانان ارتباط مييابد. 7. فلسفه و نيز كلام جديد و شاخههاي
آنها، به شرط آنكه در محدودة اسلامي مورد بحث قرار گرفته باشند يا مقايسه و تطبيق
در آنها صورت گرفته باشد. 8. كلية آثار دانشمندان مسلمان كه تا
پيش از اختراع صنعت چاپ نوشته شده و در واقع به عنوان ميراث فرهنگ اسلامي شناخته
ميشوند، هر چند حاوي مباحث اسلامي نباشند؛ مانند منابع نجوم اسلامي, هيئت,
رياضيات. 9. منابعي كه مشتمل بر مباحث روانشناسي و علوم تربيتي,
اخلاق, هنر و ... در حوزة مسائل اسلامي باشد. روش كار
از
ويژگيهاي اين اثر، بهرهگيري از روشهاي بنيادي براي گردآوري اطّلاعات بوده است؛ به
طوري كه براي مأخذشناسي و چكيدهنگاري آثار ـ جز در مواردي كه
اطّلاعات مستقيماًاز ناشر يا نويسنده گرفته ميشود ـ به هيچ فهرستي مراجعه نشده است. هر كتابي كه
طبق ملاكهاي پيشگفته، در قلمرو و حوزة كار پارسا قرار ميگرفت و از حداقل
علميت مورد نظر برخوردار بود، فيشبرداري شده است. گفتني است كه پارسا با اين
پيشفرض كه بيشتر كاربران سايت، مخاطبان فصلنامه و نيز استفاده كنندگان از ديگر
محصولات اين پايگاه را پژوهشگران و محققان تشكيل ميدهند، با هر گونه اعمال سليقه
در دستچين كردن اطّلاعات مخالف است و اعتقاد دارد برخورد گزينشي با آثار گوناگون،
از ارزش كار اطّلاعرساني ميكاهد. به اين ترتيب، فصلنامه حاوي همة آثاري است كه
مشمول ضوابط مندرج در آييننامة انتخاب منابع در اين پايگاه بوده و در دسترس قرار
داشتهاند. اين نگرش ميتواند ضمن ايجاد فضاي باز پژوهشي, امكان دستيابي به حقايق
را براي پژوهشگران فراهم آورد. شيوة تنظيم اطّلاعات هر واحد اطّلاعاتي فصلنامه، با يك شمارة پياپي مشخص ميشود
و شامل سه قسمت اصلي است: 1.
مأخذشناسي 2.
نماية موضوعي 3. چكيده براي آشنايي با چگونگي تنظيم اطّلاعات، به
ناچار بايد از شيوة كار و موارد جزئي هر كدام از اين سه قسمت سخن گفت: مأخذشناسي هر مدخل اطّلاعات مأخذشناختي، شامل
هفت قسمت است: پديدآورنده، عنوان، دستيار پديدآورنده، مشخصات ، ارتباطات محتوايي،
كدها و ملاحظات. تقسيمبندي محتوايي بر اساس شاخههاي
اصلي و فرعي موضوعات صورت گرفته است، كه از اخلاق آغاز ميشود و به هنر پايان
مييابد. چينش مدخلها بر اساس حروف الفبايي نام
«پديدآورنده» و پس از آن، مطابق ترتيب الفبايي «عنوان» شكل گرفته است. كنار منابعي كه به زبان غير فارسي
نگاشته شدهاند، علامت ويژهاي نمايش داده شده است كه نشاندهندة زبان منبع است.
منابع عربي با علامت « ع »، منابع انگليسي با علامت
« E »، پديدآورندگان نقشهاي مختلفي كه تا كنون زير عنوان
پديدآورندگان مورد توجه قرار گرفته است، عبارتاند از: نويسنده, مترجم، ناقد و
توصيف كننده، مناظره كننده, مصاحبه شونده، كتابنامهنويس، محشّي و شارح، كوشنده
(به كوشش)، مصحّح و محقق، خلاصه كننده، بازنويس، تهيه و تنظيم كننده, ناظم,
مستدرِك (استدراك كننده)، ويراستار، گزارشگر و ... . از ميان اين تعداد، شش نقش اصلي شامل
نويسنده، ناقد و توصيف كننده، مناظره كننده, مصاحبه شونده, كتابنامهنويس و كوشنده
(به كوشش) در سرشناسه و پيش از عنوان اثر ذكر شدهاند و از بقية پديدآورندگان كه
در حقيقت كمك پديدآورنده به حساب ميآيند, پس از عنوان ياد ميشود. همچنين اگر هر
يك از پديدآورندگان داراي همكار باشند، نام او پس از عنوان ميآيد. كلية نامها بر
اساس بانك مستند مشاهير پارسا مستندسازي شدهاند. چند نكته در بارة پديدآورندگان: 1.
پديدآورندة اصلي بر اساس يك ملاك كلي، كسي است كه اثر را ايجاد, املاء و يا انشاء
كرده است. 2. كلية القاب مثل: شيخ,
دكتر, آيت الله و ... حذف گرديده است؛ ولي لقب «سيّد» از آنجا كه حكايت از امري
واقعي ميكند و همچنين شاخصهاي اصلي و قابل اعتنا در جهان اسلام است، به طوري كه
در شناسنامهها نيز ثبت ميشود, در كلية موارد ذكر گرديده است؛ مگر در مواردي كه
تشخيص داده نشده و يا افراد مورد بحث به هيچ وجه به سيادت مشهور نبودهاند. 3. در مورد نامهايي كه به صورت اختصاري ثبت شدهاند، در صورت عدم
شناسايي نام كامل, به نام اختصاري اكتفا شده است. عنوان پس از
سرشناسه، عنوان قرار ميگيرد و چنانچه اثري عنوان فرعي نيز داشته باشد، پس چند نكته
در بارة عنوانها: 1.
در صورتي كه عنوان روي جلد با عنوان مندرج در صفحة عنوان، اختلاف داشته باشد،
صفحة عنوان ملاك قرار گرفته، تفاوت
آن با روي جلد، در ملاحظات ذكر گرديده است. 2.
هر گاه به دنبال عنوانها، الفاظ و القاب دال بر تكريم و احترام مثل (ره) و (رض) و
... يا علايم غير ضروري ديگر وجود داشته است، حذف شده و تنها علامت (ع) و (س) براي
انبيا و ائمّه و امامزادگان مشهور باقي نگهداشته شده است. 3. در مواردي كه كتابي داراي عنوان غير
فارسي بوده، عنوان آن آورده شده است. اگر احياناً در مشخصات اثر پس از ذكر كمك پديدآورندگان, مشخصات كتابشناختي يك اثر ذكر
ميشود، كه شامل تعداد و شماره جلد, محل نشر, ناشر, تعداد صفحه, زبان, شمارگان،
قطع ، نوع جلد و بهاي آن است. آنگاه نوبت
به فهارس، منابع، كتابنامه، عكس، نمودار و ... ميرسد. پس از اتمام اين مشخصات،
چنانچه منبعي داراي مقدمه يا ضميمه باشد ذكر ميگردد. عنوانهاي مقالات مجموعهها
همراه نام نويسندگان آنها، پس از مشخصات كتابشناختي آن مجموعه مقاله ذكر
گرديده است؛ البته در مواردي كه مجموعه مقالهاي تنها داراي يك نويسنده بوده، فقط
عنوانهاي مقالهها ذكر شده است. 'ارتباطات محتوايي كدها پس از اطّلاعات كتابشناختي، در صورتي كه اثر داراي شابك، كد ديويي يا كنگره
باشد B نماد كتاب و S نماد مجموعه
مقالهها است. $ ملاحظات هر نكتة خاصي كه ذكر آن در بارة يك اثر لازم است، در ملاحظات بيان ميشود. 2 نمايههاي موضوعي كلية منابعي كه فرآيند مأخذشناسي در مورد آنها انجام پذيرفته، با بهرهگيري از
زبانِ كنترل شده, نمايهسازي گرديدهاند. گفتني است كه تا كنون
اصطلاحنامهاي جامع از كلية علوم اسلامي و ساختارهاي درختي آن ارايه نشده است و
كارهايي كه در اينباره انجام شده, بيشتر براي استفاده در كتابخانهها تدوين يافته
است. در طراحي اين سيستم، سعي شده است تا از مباحث تئوريك صِرف، پرهيز شود و
اصطلاحات رايج و شايع در منابع اسلامي مورد استناد قرار گيرد. بدين لحاظ، نمايهها
هيچگاه ثابت نخواهند بود و همزمان با پيشرفت و پويايي علوم و اصطلاحاتِ آن حركت
خواهند كرد. اصل اصطلاحسازي و نمايهزني، در واقع براي طبقهبندي و جستوجوهاي موضوعي
نرمافزاري به كار ميآيد. در عين حال براي شناسايي موضوعي منابع، نمايههايي
مختصر براي هر منبع فراهم آمده است و در پايان فصلنامه، فهرست الفبايي نمايههاي
موضوعي، همراه شمارههاي مربوط, به نمايش گذاشته شده است. تقسيمبندي
فصلنامه نيز بر اساس شاخههاي اصلي اصطلاحنامه انجام گرفته است بعضي از
منابع داراي موضوعات متعددي هستند: يكي اصلي و بقيه فرعي؛ در اين موارد نمايههاي
موضوعي به دو صورت آمده است: نماية اصلي با حروف برجسته و نمايههاي فرعي با حروف
معمولي درج گرديده است و هر كدام از اين نمايهها با علامت (؛) از يكديگر جدا
شدهاند. همچنين ذيل بعضي موضوعات، آثار ارجاعي معرفي شدهاند؛ اين بدان معناست كه
نماية اصليِ اثر ذيل موضوع ديگري قرار دارد كه به آن ارجاع شده است. Lچكيدهنويسي متوني كه
نسبتاً از ويژگي پژوهشي و علمي بالاتري برخوردار بودهاند، چكيده شدهاند. مقصود از چكيدهنويسي آن است كه
يافتههاي مهم يك اثر، به اختصار اما تا حد امكان كامل, در اختيار پژوهشگر قرار
گيرد. چكيده داراي انواعي است و به چكيدة توصيفي, تشريحي, انتقادي و ... تقسيم
ميشود. هر يك از اين گونهها نيز از اصول و روشهاي فني خاصّي پيروي ميكنند. چكيدههاي فصلنامة حاضر، به طور عمده، از نوع توصيفي و گاه
توصيفي ـ تشريحي است كه در ساختار معين تدوين و تابع اصول و قواعد كلي زير است: 1. تعداد
كلمات آن محدود است و معمولا حد اكثر از 250 كلمه تجاوز نميكند. گزينش اين تعداد
كلمات براي چكيدههاي موجود، براي صرفهجويي در وقت به عنوان مهمترين هدف
چكيدهنويسي صورت گرفته است. درست است كه چكيده هر اندازه طولانيتر باشد،
اطّلاعات بيشتر و جزئيتري را در اختيار پژوهشگر قرار ميدهد, ولي به همان نسبت
نيز او را از دستيابي به منابع ديگر باز ميدارد و زمان زيادتري را از وي ميگيرد.
اين امر با هدف عمدة ديگر چكيده، كه دستيابي به بيشترين اطّلاعات در كمترين فرصت
است، منافات دارد. 2. از هر نوع نقد و نظر و ارزشداوري در بارة متن چكيده شده،
خودداري گشته و خوب و بد آن به خواننده واگذار شده است. اين روش به پژوهشگران امكان ميدهد تا در گزينش منبع مورد
نظر، آزادانه عمل كنند و از هر نوع ترديد و پيشداوري در بارة آن مصون بمانند.
افزون بر اين، اصولاً داوري در بارة يك اثر، كار چندان سادهاي نيست. اين كار نه
تنها منوط به داشتن مهارتهاي درجة اول در چكيدهنويسي است, به تخصص و مطالعات
گسترده نياز دارد. 4. براي يكسانسازي چكيدهها، الگوي
واحدي طراحي شده است تا تمام منابع در آن معرفي شوند. در اين الگو، چكيده با جملهاي
آغاز ميشود كه آيينه تمامنماي كتاب باشد. انگيزه و هدف نويسنده از نگارش كتاب در
پي آن ميآيد و در ادامه، فرضيه و پرسش تحقيق، شيوة
پژوهش، منابع، نتيجه و پيشنهادها، جايگاه اثر در ميان ديگر آثار، ساختار مطالب و
سرفصلهاي مهم و اطّلاعات نسخهشناسي آورده ميشود. در مورد اين الگو، مطالعات
بسياري صورت گرفته و طي نشستهاي مختلف به صورت حاضر تدوين شده است. فهرستوارهها سرانجام شش فهرست بر اساس حروف الفبا تنظيم و ضميمه شده است كه با مراجعه به
آنها ميتوان به صورتي روشمند، از اطّلاعات كتابها و منابع، استفاده نمود. اين
فهرستها عبارتاند از: عنوانها, پديدآورندگان, ناشران, موضوعات, كدهاي ديويي و
كنگره و عنوان به لاتين. در فهرستوارة پديدآورندگان، پس از ذكر نام هر پديدآورنده، شمارههاي كلية آثار
او ذكر شده است تا بتوان تمام آثار يك پديدآورنده را يكجا پيدا كرد. در اين
فهرست، تمامي پديدآورندگان فارغ از نقششان آورده شدهاند. نيز ارجاعات سودمندي براي
نامها در دسترس قرار گرفته است. فهرستوارة الفبايي موضوعات با ذكر شماره آثاري كه در هر موضوع وجود دارد براي
تكميل استفاده، آمده است. نمايهسازي موضوعات بر اساس نمودار درختي موضوعات پارسا
شكل كدهاي ديويي و كنگره نيز در فهرستهاي جداگانهاي آورده شده تا راهنماي
كتابخانهها و مراكز آموزشي و فرهنگي قرار گيرد. سايت فصلنامه در شبكه جهاني در صفحة فصلنامه روي شبكه جهاني (www.i-b-q.com) ميتوانيد
اطّلاعات اين شماره و شمارههاي پيشين را دريافت نماييد. نيز قابليت جستوجو در
اطّلاعات و عكسِ روي جلد منابع در اختيار شما قرار ميگيرد. اين پايگاه به زبانهاي
فارسي، عربي و انگليسي ارايه ميشود. |