پژوهش در شرح دعاي سمات
محمّدرضا
زادهوش
|
لمعات2 در شرح دعاي سمات، سيّدابوالقاسم دهكردي اصفهاني (1234-1313ش)، |
|
مجيد جلاليدهكردي (1348ش- )،
قم: دفتر
تبليغات اسلامي (ش1297)، چاپ اوّل |
|
پاييز 1385ش؛ چاپ دوم زمستان 1385ش، 319ص، وزيري، 3200 تومان. |
علاقه بنده حقير به دعاي سمات، شوق مطالعه شروح به جامانده از ادعيه، ارادت پيشينم به شارح دعا و نيز مشاهده بعضي نابسامانيها در نسخه چاپي باعث شد تا پس از مشاهده چاپ تحقيقي حاضر، ساعاتي را دور از زادگاهم به كتابخانه مسجد اعظم در جوار حرم ملكوتي حضرت معصومه(س) به
مطالعه اصل
نسخه خطّي
شرح دعاي سمات بپردازم، و تفاوتهاي آن با چاپ حاضر را در گوشهاي يادداشت كنم كه اكنون گزيدهاي از آن يادداشتها در اين مقال، ذكر ميشود.
گفتني است كه اگر حسّاسيّتي در ذكر چند مورد از اغلاط كتاب ميبينيد، به چند سبب است:
1. حسّاسيت كتاب از آن جهت كه براي نخستين بار به چاپ ميرسد و امكان دارد تا سالها همين يك چاپ از آن مورد رجوع باشد.
2. انتشار كتاب توسّط ناشر معتبر كه در حقيقت، عذر و بهانهاي به علّت دسترسي كامل و كافي به امكانات براي توليد يك اثر بينقص را ندارد.
3. حسّاسيت متن كتاب به سبب اشتمال بر اذكار و ختومات و غرايبي كه اختراع مؤلّف است، و در نتيجه براي نخستين بار به خواستاران و مشتاقان عرضه ميشود.
4. وجود مخاطبان در دو گروه عمومي و تخصّصي (طلاّب و دانشجويان).
5. انجام كار توسّط محقّقي كه دانشآموخته حوزهاند، و انجام گرفتن كارهاي چاپ و تأييد كتاب در متن حوزه علميّه قم و امّالقراي تشيّع.
6.
نزديك بودن
زمان زندگي
شارح و درنتيجه تأليف و كتابت كتاب در زماني نه چندان دور، كه كار تصحيح را آسان كرده است.
بارقههاي تابنده واژههايي كه بر زبان توانمند معصومان ـ عليهم صلواتاللّه ـ روان شده است فروغي تابناك دارد.
دعاي سمات نيايشي از اين دست است.
علاوه بر درج دعاي سمات در كتابهاي گوناگون ادعيه و مفاتيحالجنان، و چاپ آن در بسياري از منتخبات و گزيدههاي فراهم آمده از كتاب شريف مفاتيحالجنان و ديگر كتب ادعيه ميتوان به چاپهاي مستقلّي از اين دعا نيز اشاره داشت:
1.
ترجمه دعاي
سمات.
مترجم: محمّدباقر مجلسي (م1110ق).3
پايان تأليف: 1109ق.
نسخه: 1) كتابخانه شخصي سيّدآغا تستري در نجف، بدون شماره.
2.
دعاء السّمات.
چاپ: در پايان جمال الاسبوع، به تحقيق جواد قيّومي، قم: آفاق، چاپ اوّل 1371ش، صص321-324.
3.
دعاي سمات.
مترجم: مهدي الهي قمشهاي (1280-1350ش).
چاپ: به خطّ محمّدحسن موسوي آلطعمه، [بيجا: بينا، بيتا]، 32ص، جيبي.
4.
دعاي سمات.
چاپ: تهران: كانون انتشارات شهيد شريعت، 1374ش، 32ص، جيبي؛ 1375ش، 32ص، جيبي و... .
5.
دعاي سمات.
چاپ: قم: بنيسي، چاپ اوّل، 32ص، جيبي؛ چاپ دوم 1380ش، 32ص، جيبي.
6.
دعاي ندبه
و دعاي سمات.
مترجم: [مهدي الهي قمشهاي (1280-1350ش)].
چاپ: قم: نشاط، 1378ش، 64ص.
7.
منتخب ادعيه (دعاي عديله صغير و دعاي سمات و زيارت جامعه كبيره).
نسخه: 1) كتابخانه ملّي تهران، شماره 119.
شروح دعاي سمات
قديمترين ترجمه از دعاي سمات توسّط محمّدباقر مجلسي (م1110ق) در
سال 1109ق
انجام يافته
كه نسخه خطّي آن در كتابخانه شخصي سيّدآغا تستري در نجف بوده است.4
كهنترين شرح دعاي سمات نيز صفوة الصّفات5 في شرح دعاء السّمات از ابراهيم بن علي كفعمي6
(820-905ق) است
كه در شعبان 875ق پايان يافته است؛ ديگر شروح دعا عبارتاند از:
1.
آب حيات
در شرح دعاي سمات.
تأليف: عبدالرّسول بن محمّد مدني كاشاني.
پايان تأليف: 1352ق.
چاپ: كاشان، [بينا]، 1362ق.
2.
انيس الطلاّب.
تأليف: محمّدجعفر بن محمّدعلي بن محمّدباقر بهبهاني حائري كرمانشاهي (م1254ق).
پايان تأليف: 1235ق.
در مجلّد دوم اين كتاب سي فائده در شرح دعاي سمات و... آمده است.7
3.
خلاصة الدّعوات في شرح دعاء سمات.
تأليف: سيّدمحمّدمهدي بن جعفر موسوي تنكابني.8
4.
درّ منثور
در شرح دعاي شبّور.
شارح: مجهول.
نسخه: 1) كتابخانه آيتاللّه مرعشي، شماره 2395.
5.
دعاي كميل
و ادعيه ديگر.
گردآورنده و شارح: مجهول.
نسخه: 1) كتابخانه ملّي تهران، شماره 43؛ در پايان اين نسخه شرح مختصر دعاي سمات آمده است.
6.
روائح النّسمات در شرح دعاي سمات.
شارح و مترجم: سيّدمحمّدحسن بن علي ميرجهاني جرقويهاي اصفهاني (م1413ق).9
چاپ: به مساعدت نصراللّه سبوحي، تهران: چاپخانه پيروز، 1374ق / 1333ش، 13+ل+471ص، خشتي، مصوّر.
7.
شرح ادبي
بر دعاي سمات.
مترجم و مؤلّف: مجتبي علوي.
چاپ: [بيجا]، مؤلّف، [1368ش]، 88ص.
8.
شرح دعاء
السّمات.
شارح: محمّدباقر مجلسي (م1110ق).
چاپ: در بحارالانوار، جلد دعا.
نسخه: 1) كتابت علي كاشف الغطاء (م1350ق) به
صورت مستقلّ،
موجود در كتابخانه شخصي كاتب، بدون شماره؛ 2) به
همراه شرح
دعاي مشلول
از محمّدسليم آملي.10
9.
شرح دعاء
السّمات.
شارح: حسن بن محمّدباقر قرهباغي.
پايان تأليف: 1261ق در نجف.
آغاز: «الحمدللّه الّذي جعل الدّعاء سبيّاً للاجابة، و صير الاستغفار موجباً للانابة...».
نسخه: 1) كتابخانه آيتاللّه مرعشي، به خطّ شارح.11
10.
شرح دعاء
السّمات.
شارح: سيّدابوالقاسم بن محمود قافلهباشي قزويني تقوي (1301-1359ق).
11.
شرح دعاء
السّمات.
شارح: درويشعلي بن حسين بغدادي حائري (م1277ق).
ناقص، تا «و جعلت رؤيتها لجميع النّاس مرءً واحداً».
نسخه: 1) كتابخانه شخصي محمّدآغا تهراني، بدون شماره.12
12.
شرح دعاء
السّمات.
شارح: سيّدكاظم بن اميرقاسم رشتي كربلايي (1212-1259ق).13
پايان تأليف: 5 شعبان 1238ق، به نام ملاّ اصغر نيشابوري.
نسخهها: 1ـ3) كتابخانه مسجد اعظم قم، شمارههاي 479، 773، 803؛ 4) كتابخانه آستان حضرت شاهچراغ(ع)، شماره 1224؛ 5-6) كتابخانه مركزي آستان قدس رضوي، شمارههاي 8856، 11287؛ 7) كتابخانه آيتاللّه محمّدمهدي فاضل خوانساري، شماره 231.
13.
شرح دعاء
السّمات.
شارح: محمّد بن باقر حسيني.
نسخه: 1) كتابخانه مجلس شوراي اسلامي، رساله اوّل از مجموعه شماره 4261.
14.
شرح دعاء
السّمات.
شارح: سيّدمحمّدجعفر طباطبايي شولستاني.
پايان تأليف: ربيعالثّاني 1113ق.
نسخه: 1) كتابخانه شخصي آيتاللّه سيّدحسن صدر در كاظميّه، بدون شماره.14
15.
شرح دعاء
السّمات.
شارح: محمّدعلي بن عبداللّه علياري تبريزي (م1327ق).15
16.
شرح دعاء
السّمات.
شارح: محمّدتقي سمناني.
نسخه: 1) كتابخانه ملّي ملك، شماره 2498.
17.
شرح دعاء
السّمات.
شارح: محمّد عاملي.
نسخه: 1) كتابخانه آيتاللّه مرعشي، شماره 2396.
18.
شرح دعاء
السّمات.
شارح: محمّدصالح بن محمّدباقر قزويني روغني.16
نسخهها: 1) كتابخانه آيتاللّه مرعشي، شماره 4908؛ 2) كتابخانه شخصي مرتضي رشتي، بدون شماره.
19.
شرح دعاء
السّمات.
شارح: محمّدابراهيم بن عبدالوهّاب سبزواري اسراري (1291ق-؟).17
پايان تأليف: 1350ق.
چاپ: در پايان جمال الاسبوع.
20.
شرح دعاء
السّمات.
شارح: محمّدباقر مجلسي.18
21.
شرح دعاء
السّمات.
شارح: محمّدحسن بن علي اصفهاني.
چاپ: [بيجا: بينا]، 1373ق.
22.
شرح دعاء
السّمات.
شارح: محمّدعلي بن نصيرالدّين مدرّس چهاردهي رشتي نجفي (م1334ق).19
نسخهها: 1) كتابخانه مركزي آستان قدس رضوي، شماره 9353؛ 2) كتابخانه شخصي مرتضي بن محمّد چهاردهي، بدون شماره.
چاپ: ترجمه و شرح دعاي سمات، تلخيص عطاءاللّه تديّن، تهران: فراهاني، 1350ش، 211ص.
23.
شرح دعاء
السّمات.
شارح: محمّدمؤمن بن علينقي.
نسخه: 1) كتابخانه آيتاللّه مرعشي، شماره 2821.
24.
شرح دعاء
السّمات.
شارح: موسي بن مرتضي بن عبّاس (1317ق ـ؟).20
25.
شرح دعاء
السّمات.
شارح: هلالالدّين اسماعيل خويي.21
پايان تأليف: 1313ق.
نسخه: 1) در جليس الواحد و انيس الفارد از همو به صورت ناقص درج شده است.22
26.
شرح دعاء
السّمات.
شارح: مجهول.
نسخه: 1) كتابخانه شخصي هادي كاشفالغطاء، بدون شماره.23
27.
شرح دعاء
السّمات.
شارح: مجهول.
تدوين: محمّدهاشم هروي خراساني.
نسخه: 1) كتابخانه شخصي سيّدحسن خرسان در نجف، كتابت 1128ق، بدون شماره.24
28.
شرح دعاء
السّمات.
شارح: مجهول.
پايان تأليف: 17 رمضان 950ق.
آغاز: «نحمدك و ندعوك في السرّاء و الضرّاء، فنسئلك و نرجوك الاجابة في الضرّاء...».25
29.
شرح دعاء
السّمات.
شارح: فاضل ميبدي.
30.
صفوة الصّفات26 في شرح دعاء السّمات.
شارح: ابراهيم بن علي كفعمي27 (820-905ق).
پايان تأليف: شعبان 875ق.
نسخهها: 1) كتابخانه مجلس شوراي اسلامي، رساله اوّل از مجموعه شماره 12459؛ 2