مكاتيب الائمه
مكاتيب الائمة (مكاتيب الإمام علي)؛ علي
احمدي ميانجي
(1304-1380)، تحقيق: مجتبي
فرجـي، قم، دارالحـديث،
چـاپ اول، 1384، 2ج،
568+527ص، وزيـري, فارسـي.
حديث، مجموع گفتار وكردار
معصوم عليهالسلام است. گفته و عملي كه در اثر ديدن و شنيدن به صورت شفاهي در قالب
لفظ قرار گرفته است. در ميان احاديث، نوشتههايي از معصومان(ع) موجود است كه از حجم قابل
توجّهي نيز برخوردارند كه از آنها به نام «مكاتبات» يا «مكاتيب» ياد ميشود. مجموعهاي كه ميتواند جزو يكي از منابع مهمّ و
أسناد علمي و تاريخي قرار گيرد؛ چرا كه اين مكتوبات حاكي از نيازهاي عصر
معصوم(ع) و ديدگاههاي فقهي و كلامي و
حوادث تاريخي و شرايط سياسي و فرهنگي آن زمان است و با كَند وكاش در اين مجموعه
ميتوان به ظرائف و دقائقي بعضاً پنهان دست يافت كه در نهايت يا به تنهايي و يا
منضم به احاديث ديگر ميتواند حلاّل مشكلاتي باشد.
مرحوم علي احمدي ميانجي در
اين راستا نخست اقدام به جمعآوري و تدوين مجموعهاي به نام مكاتيب الرسول
صلياللهعليهوآله, نمود كه در زمان حيات ايشان در چهار جلد به زيور طبع
آراسته شد. سپس با توجه به امكانات موجود در آن زمان به گردآوري مجموعهاي كه بعدها
به نام مكاتيب الأئمة عليهمالسلام ناميده شد پرداخت و جمعآوري را تا
توقيعات امام مهدي عليهالسلام ادامه داد.
پس از رحلت آن بزرگوار،
فرزند آن مرحوم كمر همّت به احياي آثار پدر بست كه از آن ميان, مكاتيب الأئمة
عليهمالسلام, بود و آنها را در اختيار مؤسسه علمي، فرهنگي دارالحديث قرار داد
كه پس از تكميل به زيور طبع آراسته شود.
قابل ذكر است كه مكتوبات
امام علي عليهالسلام قبلاً تحت عناوين مختلف ديگري نيز همانند نهجالبلاغة سيّدرضي(ره) و معادنالحكمة مرحوم
فيضكاشاني و نهجالسعادة, شيخمحمّدباقر محمودي و... به چاپ رسيده است؛ ليكن اثر
حاضر, دربردارنده اخبار كتابهايي از اين دست و مكتوبههايي است كه به جهاتي از قلم
افتادهاند و همچنين مشتمل بر تعليقات قابل توجّه و مهمّ مؤلف بر آنهاست كه اين
اثر را از آثار همسنگ خود ممتاز مينمايد.
اصولاً مكاتيب امام علي
عليهالسلام به دو دسته قابل تقسيمند:
الف) مكاتيبي كه امام
عليهالسلام تنها كاتب بودند و رسول خدا صلياللهعليهوآله املاء مينمودند كه
اين قسم در مجموعهاي جداگانه به به نامِ مكاتيب الرسول صلياللهعليهوآله
آورده شده است.
ب) مكاتيبي كه انشاء كننده و
نويسنده خود حضرت امير(ع) بوده و يا املاء از امام
عليهالسلام وكاتب ديگري است. اهمّ مكاتيب در اين كتاب از قسم دوّم است كه حاوي
مجموعهاي از اطّلاعات علمي و اجتماعي و فرهنگي و حوادث تاريخي و غيره ميباشد و بقيه
استطراداً آورده شده است.
نخست اقدام به بررسي و تدوين
دستنوشتههاي آن مرحوم شد و اموري چند به اين اثر افزوده شده است كه عبارت است
از:
1. اضافه كردن به مكاتيب
موجود.
2. ترتيب و تبويب مكاتيب بر
حسب زمان با توجه به شواهد موجود. بنابراين, در مجموع محتواي مكاتيب امام علي
عليهالسلام به چند دوره تقسيم شده است كه عبارتاند از:
الف) مكاتيبي كه امام علي
عليهالسلام در زمان رسولاللّه صلياللهعليهوآله به رشتة تحرير درآورده است.
ب) مكاتيب مربوط به بعد از
رحلت رسول خدا صلياللهعليهوآله تا زمان خلافت.
ج) مكاتيب بعد از خلافت
اميرمؤمنان(ع) تا ورود به كوفه و از ورود
به كوفه تا بعد از جنگ صفين.
د) بعد از جنگ صفين تا پايان
جنگ نهروان و بعد از جنگ نهروان تا شهادت.
در آخر نيز, مكتوباتي كه از
حيث صدور مجهول بودند آورده شده است.
اين
تقسيم, بيشتر بدينجهت بوده كه با يك نگاه اجمالي و گذرا برگ ديگري از مظلوميت آن
حضرت
نمايانده شود؛ چراكه بعد از رحلت رسول خدا صلياللهعليهوآله و حتّي در زمان
زعامت و رهبري ظاهري آن حضرت, بيشترِ افكار و همّ و غمّ آن امام هُمام معطوف به
رفع فتنههاي موجود داخلي بود تا مسائل مهم ديگر؛ لذا امام صادق و امام هادي
عليهماالسلام در خطاب به قبر مبارك اميرمؤمنان عليهالسلام چنين عرضه ميداشتند:
السّلامعليك
يا وليّاللّه أنت أوّل مظلوم و أوّل مَن غصب حقّه صبرت و احتسبت حتّي أتاك
اليقين...[1]
3. شرح حال اجمالي و گاه
تفصيلي سيرة اصحاب و كارگزاران اميرمؤمنان عليهالسلام با توجه به شناخت و سيرة
اصحاب.
4. ذكر توضيح به حسب موارد
براي شفافيت بيشتر مكتوب.
5. ضبط
نصوص و اعلام و مستندنمودن آنها با مراجعه به مصادر اصلي و توضيح بعضي لغات مشكل.
در خاتمه شايان ذكر است كه
مكاتيب ديگر معصومين عليهمالسلام مراحل پاياني تحقيق را ميگذراند و از آن مجموعه, مكاتيب امام حسن و امام حسين و امام زينالعابدين
و امام باقر عليهمالسلام در يك جلد به چاب رسيده است.
پينوشتها :