دانشنامه ميزان الحكمه

نرگس نيكوبيان

 

 

دو نكته مهم در احاديث اسلامي، توجه مؤلفِ ميزان الحكمه را به خود جلب كرد كه الهام‏بخش اصلي تأليفات حديثي ايشان به ويژه ميزان الحكمة بوده است:

اول, ظرفيت بي‏نظير قرآن و حديث در پاسخ‏گويي به نيازهاي اعتقادي، اخلاقي، اجتماعي، اقتصادي و سياسي جامعه، به گونه‏اي كه تبيين حقيقي و درست آنها, هواداران فراواني را در پي خواهد داشت.

دوم, مفسر بودن احاديث اسلامي، مانند آيات قرآن, تنظيم احاديث به صورت موضوعي، علاوه تأثير در تشخيص ميزان صحت و يا سُقم احاديث، موجب فهم دقيق آيات و روايات نيز مي‏شود و دسترسي و بهره‏برداري از آنها را آسان سازد.

اين اقدام در خصوص احاديث غير فقهي كه در عصر حاضر، فوق العاده ضروري و مورد نياز است، بر زمين مانده بود تا اينكه ايشان در سال 1347 تصميم مي‏گيرد احاديثي را كه نظر ايشان را جلب مي‏كند، به صورت موضوعي در آورد. بدين صورت تأليف ميزان الحكمة آغاز و كار ادامه پيدا مي‏كند تا اينكه در سال 1405ق پايان مي‏پذيرد.

محتوا و سبك نو و سهل الوصول بودن اين اثر، استقبال گرمي را به دنبال داشت, به طوري كه تاكنون مجموعاً حدود بيست بار تجديد چاپ و ويرايش شده است.

تكامل ميزان الحكمة الگوي مناسب براي كتابهاي پراستقبال است. هركتاب در هردرجه از اهميّت باشد، قابل ارتقا بخشيدن است. بايد كوشيد اين قبيل آثار همواره تكامل يابند تا استفاده از آنها بيش از پيش آسان شود.

اگرچه اين نوشته عهده‏دار معرفي دانشنامة ميزان الحكمة است، اما پيش از آن، به اجمال چاپهاي قبل معرفي مي‏شود.

 

ويرايشها و چاپهاي مختلف

استقبال زياد از نخستين چاپ ميزان الحكمة، نويسنده را بر آن داشت تا با همكاري چند تن از محققان، اقدام به تكميل آن نمايد و تاكنون هم به صورتهاي گوناگون چاپ و نشر يافته كه مشخصات كتاب‏شناختي آنها را به ترتيب تاريخ نشر، ذكر مي‏شود:

1. ميزان الحكمة، قم، دفتر تبليغات اسلامي، چاپ اول، 1362-1363ش، 10ج، رقعي.

2. ميزان الحكمة، ويرايش جديد، قم، دارالحديث، چاپ اول، 1375ش، 5 ج، وزيري. (جلد پنجم فهارس است) سال 1419ق, چاپ افست آن با اوراق كمتر در بيروت در 9 و 12 جلد به طور جداگانه چاپ و منتشر شد.

3. ميزان الحكمة با ترجمه فارسي، ترجمة حميدرضا شيخي، قم، دارالحديث، چاپ اول، 1377-1378ش، 15ج، وزيري. (جلد پانزدهم فهارس است) اين چاپ همراه با ويرايش سوم متن عربي است.

4. ميزان الحكمة، ترجمة محمّدعلي فاضل، لاهور، مصباح الهدي، چاپ اول، 1416ق، وزيري. متن عربي همراه با ترجمة اردو است.

5. منتخب ميزان الحكمة، تلخيص سيّدحميد حسيني، قم، دارالحديث، چاپ اول، 1422ق، 1 ج، وزيري.

6. منتخب ميزان الحكمة با ترجمة فارسي، تلخيص سيّدحميد حسيني، ترجمة حميدرضا شيخي، قم، دارالحديث، چاپ اول، 1381ش، 2ج، وزيري. اين مجموعه در يك جلد رحلي نيز به چاپ رسيده است.

7. گزيده ميزان الحكمة، تلخيص سيّدحميد حسيني، ترجمة حميدرضا شيخي، قم، دارالحديث، چاپ اول، 1381ش، 1ج، وزيري. بدون متن عربي است.

8. موسوعة ميزان الحكمة، قم، دارالحديث، چاپ اول، 1383ش، وزيري. تاكنون جلد نخست اين اثر چاپ شده است و پيش‏بيني مي‏شود به پنجاه جلد برسد.

9. دانشنامة ميزان الحكمة، ترجمة حميدرضا شيخي، قم، دارالحديث، چاپ اول، 1384ش، وزيري. اين اثر در واقع همان موسوعة ميزان الحكمة كه همراه با ترجمه است تاكنون سه جلد آن چاپ و پيش‏بيني مي‏شود حدوداً به صد جلد برسد.

 

دانشنامة ميزان الحكمه

اين اثر نتيجه مطالعه همه منابع روايي شيعه و اهل‏سنّت است كه نهايي‏ترين شكل تكامل يافته ميزان الحكمة مي‏باشد. براي كتاب مي‏توان ويژگيهاي زير را برشمرد، هرچند بخش عمده‏اي از اين ويژگيها در چاپهاي قبلي نيز مشهود است:

1. اين اثر تنها يك مجموعه حديثي اخلاقي نيست، بلكه هدف، نگاه جامع به معارف ديني است كه فهم عميق تعاليم الاهي را به ارمغان بياورد.

موضوع‏بندي متون اسلامي، اعم از قرآن و حديث، در اين مجموعه به صورت كاربردي و منطبق با نيازهاي روز در زمينه‏هاي مختلف اعتقادي، اخلاقي، سياسي، اقتصادي، فرهنگي، تاريخي و... است. البته ناظر به روايات فقهي نيست.

2. اگرچه به اسناد روايات پرداخته نشده، اما با بهره‏گيري از تحليل محتوايي احاديث و چينش احاديث مشابه و هم‏مضمون با قرآن و عقل و ديگر احاديث معتبر، تا حدود زيادي احاديث نامعتبر كنار گذارده شده است.

3. آيات و احاديث ذيلِ مدخلهاي خاص گرد آمده‏اند و به ترتيب الفبايي مدخلهاي عربي چيده شده‏اند. ذيل هر عنوان، ابتدا آيات مربوط آمده و پس از آن، احاديث منقول از پيامبر اعظم(ص) و اهل‏بيت گرامي ايشان تا امام مهدي(ع) به ترتيب آمده‏اند، مگر احاديثي كه درصدد تفسير آيات قرآن‏ هستند, بر همه روايات مقدم شده‏اند. البته، گاه هماهنگي چند روايت در مضمون، موجب عدم رعايت اين ترتيب شده است.

4. علاوه بر جمع‏آوري احاديث، هرجا نياز به تصحيح متون بوده، انجام شده و نيز واژه‏هاي دشوار در پاورقي توضيح داده شده‏اند.

هم‏چنين گاهي جهت درك بهتر حديث، افزودن كلمه يا توضيحي مناسب تشخيص داده شده است. جهت رعايت امانت، اين قبيل توضيحات در كروشه آمده است.

5. تلاش شده از تكرار احاديث و تداخل عناوين، حتي‏المقدور خودداري شود.

6. متن عربي آيات و روايات با اعراب‏گذاري در سمت راست صفحه آمده و ترجمه آنها در صفحه روبه‏رو است.

7. معيار گزينش يك حديث از ميان احاديث متعدد، رسايي و فراگيري آن بوده است، هرچند از منبعي ضعيف‏تر باشد. در صورت تشابه احاديث، متن معتبرترين منبع، مقدم داشته شده است.

8. اگر حديثي، هم از پيامبر(ص) و هم از يكي از اهل‏بيت(ع) روايت شده سخن پيامبر(ص) در متن آمده و در پاورقي به روايت ديگر اشاره شده است.

9. اصطلاح حديث، فقط بر متن حاكي از قول و فعل و تقرير معصوم(ع) اطلاق مي‏شود. لذا متون منقول از صحابيان و راويان ذكر نشده است، مگر در موارد خاصي، از جمله اينكه متن، در منابع متعدد آمده و در بعضي از اين منابع، به معصوم اسناد داده شده و در بعضي ديگر، اسناد داده نشده باشد, در چنين مواردي، اگر منابع حديث اندك باشد، آن متن استخراج شده و در ادامه آن، اين عبارت آمده است: «من دون اسناد إلي المعصوم؛ بدون اسناد به معصوم».

10. كتاب بحارالأنوار از مجموعه‏هاي روايي شيعي و كتابِ كنزالعمال از مجموعه‏هاي روايي اهل‏سنّت به شمار مي‏روند. لذا سعي شده پس از ذكر منبع هر حديث، نام اين دو كتاب آورده شده تا كار مراجعه‏كنندگان آسان گردد.

11. سعي شده متن احاديث از كتابهاي واسطه استخراج نشوند (به استثناي بحار و كنزالعمال) مگر در مواردي دست نيافتن به منبعي كه واسطه از آن نقل كرده است. در اين صورت نام كتاب واسطه ذكر و نام منبع اصلي در كنار آن مي‏آيد. مثلاً «مستدرك الوسائل: ... به نقل از العتيق غروي».

12. تنظيم منابع و پاورقيها بر اساس ميزان اعتبار است و منابع ضعيف بر قوي مقدم نشده‏اند، مگر در موارد خاص.

13. از اقدامات درخور توجه در اين مجموعه، جدا كردن منابع شيعي و اهل‏سنّت در پاورقي است. به اين صورت كه مثلاً, منابع شيعي در ابتدا آمده‏اند و ميان آنها ويرگول قرار دارد و پس از اتمام آنها نقطه‏ويرگول گذاشته شده و بعد منابع اهل‏سنّت مي‏آيند و در ميان آنها ويرگول گذارده شده است.

14. در احاديث مشابه و هم‏معنا، اختلاف جزئي ميان آنها فراوان ديده مي‏شود, به گونه‏اي كه در اين موارد نه مي‏توان آنها را تكرار كرد و نه مي‏توان يك متن را آورد و منابع ديگر را نيز ذكر كرد. روش كتاب هنگام برخورد با مواردي از اين دست, آن است كه در صورت امكان اختلاف الفاظ در پاورقي ذكر شده و الا با تعابيري مثل «نحوُه» به اختلاف اشاره شده است. البته, اگر اختلاف تنها در برخي الفاظ بوده و اين اختلاف هيچ لطمه‏اي به معنا نزند، از ذكر اختلاف صرف نظر شده است. اگر متن انتخاب شده با آنچه در منابع ديگر آمده اختلاف زياد داشته باشد، با تعبير «ر.كا:» خواننده به منبع مربوط ارجاع داده شده است.

15. فهرست اجمالي در ابتداي هر جلد آمده و در انتها، اين فهرستها درج شده‏اند: آيات، اشخاص، گروه‏ها، مكانها، زمانها، منابع و مآخذ، فهرست تفصيلي.

مدخلهاي جلد اول ار «ايثار» شروع و به «آخرت» ختم مي‏شود و همان‏طور مدخلهاي اصلي جلد دوم عبارت است از: برادري، ادب، اذان. جلد سوم، مدخلهاي آزاررساني، تاريخ، زمين، الگو، مساوات را در بر دارد.

18. در ابتداي هر مدخل اصلي، ذيل «درآمد» به توضيح معاني لغوي و اصطلاحي آن عنوان پرداخته شده و سپس كلياتي در مورد مدخل و جمع‏بندي احاديث در آن موضوع آمده است. به عنوان نمونه در درآمد بخش اول كه به «ايثار» اختصاص دارد، اين عناوين به چشم مي‏خورد:

ايثار در لغت، ايثار در قرآن و حديث، ارزش ايثار، انواع ايثار، عوامل ايثار، آثار ايثار و آداب ايثار.

گفتني است قبل از انتشار الفبايي اين مجموعه، بخشهايي از متن عربي آن به صورت مستقل منتشر شده است كه اين بخشها در چاپ كامل دانشنامه، در جاي مناسب خود خواهند آمد. اين كتابها عبارت‏‏اند از:

اهل‏البيت في الكتاب والسنة؛ العلم والحكمة في الكتاب والسنة؛ التنمية الاقتصادية في الكتاب والسنة؛ العقل والجهل في الكتاب والسنة؛ الصلاة في الكتاب والسنة؛ الحج والعمرة في الكتاب والسنة؛ الخير والبركة في الكتاب والسنة؛ الحوار بين الحضارات في الكتاب والسنة؛ شهراللّه‏ في الكتاب والسنة و المحبة في الكتاب والسنة.