تذكرة الخواص

صديقه خوش‌نژاديان

 

تذكرة الخواص من الامة بذكر خصائص الائمة, يوسف بن

قزغلي معروف به سبط ابن جوزي(581 ـ 654ق), تحقيق:

حسين تقي‌زاده, قم, مجمع جهاني اهل‏بيت(ع), چاپ اول,

1426ق/1384ش, 2ج, 693 + 824 ص, وزيري.

 

ابوالفرج ابن‌جوزي(  -597ق) از علماي بزرگ اهل‏سنّت و جدّ مادري يوسف بود. نظر به شهرت و موقعيت ممتاز ابن‌جوزي, يوسف به «سِبط ابن‌جوزي» شهرت يافت. سِبط نيز از علماي برجستة اهل‏سنّت به شمار مي‌رفت و در عين حال سخنوري توانمند و صاحب نفوذ بود كه در مجالس وعظ او علما, پادشاهان و وزرا حضور پيدا مي‌كردند و حتّي برخي اهل كتاب را هم به اين محافل مي‌كشاند و گاه منجر به اسلام آوردن آنها مي‌شد.[1] نه تنها در عرصة دانش و وعظ سرآمد بود, بلكه در صحنة جهاد ضدّ صليبي نيز حضور فعّال داشت و مردم را به حضور در اين جهاد, دعوت مي‌كرد و موفّق شد عدّة زيادي را به صحنة نبرد بكشاند. حتّي زنان, گيسوان خود را بريدند و جهت تهيّة زمام اسبهاي مجاهدان, در اختيار آنها گذاردند.[2]

پرسفر بودن, يكي از شاخصه‌هاي زندگي سِبط ابن جوزي است و اين سفرها براي او بركات علمي زيادي را به دنبال داشته است. بخش عمدة سفرهاي او تقريباً به اين ترتيب است: شام, اربل, موصل, حرّان, حلب, دمشق, قدس, بغداد, مكه, نابلس, عكا, طور, قاهره, دمياط, كرك, خلاط, اسكندريه, قاسيون و بعلبك.

معمولاً در تاريخ زندگاني شخصيتها, سفرهاي مهم ثبت مي‌شود و مسلماً در اين بين به شهرهاي ديگر نيز سفر داشته به ويژه در مسير سفرها. به جز چند مورد معدود كه براي رهبري جهادگران عازم شده بود, هدف اصلي او بهره بردن و شنيدن حديث از علماي سرزمينهاي مختلف و نيز موعظه بوده است. به بركت اين سفرها توانست بيش از سي عنوان كتاب در بيش از يكصد مجلد تأليف كند.

مذهب سِبط ابن‌جوزي

او نخست پيرو مذهب حنبلي بود و سپس مذهب حنفي را برگزيد.[3] از ويژگيهاي شاخص سبط محبت شديد به اهل‏بيت پيامبر اعظم(ص) است. ابن كثير مي‌نويسد: روزي از او خواسته شد كه دربارة مقتل امام حسين(ع) صحبت كند. بالاي منبر نشست و پس از سكوت به مدّت طولاني, دستمالي به صورت گذاشت و به شدّت گريست. سپس دو بيت دربارة امام حسين(ع) خواند و در حال گريه از منبر پايين آمد.[4] همين انگيزة محبّت به اهل‏بيت(ع) زمينة تدوين تذكرة الخواص را پديد آورد.

عشق او به اهل‏بيت(ع) به قدري بود كه برخي او را شيعه پنداشتند. ذهبي (  -748ق) در معرفي او مي‌گويد: «ثم انه ترفض وله مؤلف في ذلك؛[5] سپس او رافضي شد و كتابي در اين زمينه نگاشت.» هم‏چنين او در جاي ديگر مي‌نويسد: «رأيتُ له مصنفاً يدل علي تشيعه؛[6] كتابي از او ديدم كه دلالت بر تشيع او داشت.»

ما دليلي بر ادعاي تشيع سِبط نيافتيم. به دليل عدم دسترسي به كتاب رياض الافهام, ندانستيم كه آيا مي‌توان به آن استناد كرد يا خير. اگر مراد ذهبي از كتابي كه حكايت از تشيع سبط دارد, تذكرة الخواص باشد, چنين ادّعايي قابل قبول نيست؛ زيرا:

الف) تأليف كتابي در مدح اهل‏بيت(ع) منحصر به او نيست, بلكه بسياري از اهل‏سنّت نيز در اين زمينه تأليفات مستقلي داشته‌اند؛ از جمله: كفاية الطالب, نور الابصار, الفصول المهمه, الشذرات الذهبيه, مطالب السؤول, معالم العتره, تاريخ مواليد الائمة ووفياتهم, تاريخ الائمه, الاتحاف بحب الاشراف, ينابيع المودة و... .

آن عدّه از اهل‏سنّت كه بخشي از كتاب‏شان به فضايل اهل‏بيت اختصاص دارد, آن‏قدر فراوان است كه به آساني نمي‌توان آنها را برشمرد.

ب) نويسنده, كتاب خود را با دو تحرير نگاشته است. در مقدمة يكي از آنها امام علي(ع) را خليفة چهارم معرّفي كرده, مي‌نگارد: «فهذا كتاب في فضل الامام العليم, والحبر الحليم, والسيّد الكريم, اخي الرسول, وبعل البتول, وسيف‏الله المسلول, سيّد الحنفاء, ورابع الخلفاء, و... .»[7]

ج) مسئلة عول در باب ارث را پذيرفته[8] در حالي كه شيعيان آن را نپذيرفته‌اند.

به فرض كه سِبط در زمانهاي بعد شيعه شده باشد, امّا اين كتاب را در زمان سنّي بودن نوشته است و از آثار اهل‏سنّت به شمار مي‌رود.

 

تذكرة الخواص

تذكرة الخواص از جمله آثار حديثي اهل‏سنّت به شمار مي‌رود و بناي نويسنده بر آن بوده كه اخبار را به صورت مسند ذكر كند. از اين كتاب به گونه‌هاي مختلف نام برده شده است:

تذكرة الخواص من الامة بذكر خصائص الائمة؛ تذكرة الخواص من الامة في ذكر خصائص الائمة؛ تذكرة خواص الامة في معرفة الائمة؛ مناقب و مناقب علي(ع).

مصحّح كتاب, عنوان اول را برگزيده و در مقدمة نويسنده هم همين عنوان ضبط شده است.

باب اول, نسب امام علي(ع) و نام, كنيه, صفت, پدر, مادر, برادران و خواهران او.

باب دوم, فضايل امام علي(ع). پس از ذكر آيات نازل در شأن آن حضرت, احاديث مشهور و متواتر در فضيلت حضرت ذكر شده است.

باب سوم, خلافت امام علي(ع). عمدة اخبار اين بخش به سه جنگ مهم در دوران خلافت امام(ع), يعني جمل و صفين و نهروان اختصاص دارد.

باب چهارم, ورع امام علي(ع) و زهد و خوف و عبادت او. نظر به اينكه زهد و عبادت امام علي(ع) از ويژگيهاي بارز حضرت است, يك باب به اخبار اين دو امر اختصاص يافته است.

باب پنجم, منتخباتي از سخنان امام(ع) است, ابتدا چند خطبه آمده و سپس سخنان ديگر آن حضرت در موضوعات مختلف گرد‌ آمده است.

باب ششم, شهادت امام علي(ع). در اين باب, چگونگي شهادت, ميراث حضرت, واليان حضرت هنگام شهادت, انگشتر, موالي, مسانيد و همسران حضرت, تبيين شده است.

باب هفتم, همسران و فرزندان اميرمؤمنان(ع). اگرچه عنوان باب حكايت از منحصر بودن مطالب آن به همسران و فرزندان امام(ع) است, اما پس از ذكر اين امور, به معرفي جعفر بن ابي‌طالب و عبدالله بن جعفر نيز پرداخته شده است.

باب هشتم, شرح حال امام حسن(ع). در اين باب فضايل امام حسن(ع), اتفاقات پس از شهادت امام علي(ع), وفات امام حسن(ع), فرزندان امام(ع) و معرفي چند تن از نواده‌هاي او آمده است.

باب نهم, شرح حال امام حسين(ع). اين باب بيشتر به زندگي سياسي امام حسين(ع) اختصاص دارد. پايان‌بخش اين باب, فصلي در مورد يزيد بن معاويه و جواز لعن او و بحثي دربارة قيام مختار و انتقام خداوند از قاتلان امام حسين(ع) است.

باب دهم, شرح حال محمّد بن حنفيه. پس از بيان برخي ويژگيهاي او, سخنان و چگونگي وفات و فرزندان او ذكر شده است.

باب يازدهم, شرح حال خديجة كبري و حضرت زهرا(س). در اين باب فضايل اين دو شخصيت بزرگوار و چگونگي وفات آنها و نيز فرزندانشان بيان شده است.

باب دوازدهم, شرح حال بقية امامان(ع). زندگينامة مختصر نُه امام باقيمانده در آخرين باب آمده است.

نسخه‌هاي تذكرة الخواص, نشان مي‌دهند كه نويسنده, كتاب خود را دو بار تحرير كرده است. به عبارت ديگر پس از تأليف و نشر آن, كتاب را با ويرايش جديد نيز منتشر ساخته است و رابطة ميان دو تحرير, عموم و خصوص من وجه است. نسخه‌هاي ديگري نيز از اين كتاب موجود است كه در واقع خلاصة آن مي‌باشد.

 

تحقيق تذكرة الخواص

الف) چاپ سنگي در ايران به سال 1285ق. تاريخ استنساخ آن به سال 1284ق باز مي‌گردد.

ب) چاپ حروفي در نجف به سال 1369ق توسّط چاپخانة علميه و با مقدمة عبدالمولي طريحي.

ج) چاپ حروفي در نجف به سال 1369ق با مقدمة چاپ سنگي و مقدمة سيّدمحمّدصادق بحرالعلوم توسّط مكتبه حيدريه.

د) چاپ حروفي در بيروت به سال1401ق با مقدمة سيّدمحمّدصادق بحرالعلوم. اين چاپ از روي چاپ قبل حروف‌چيني جديد شده است.

همة چاپهاي حروفي تا پيش از چاپ مجمع جهاني اهل‏بيت(ع) به نسخة چاپ سنگي باز مي‌گشت, اما تحقيقي كه توسّط جناب آقاي حسين تقي‌زاده صورت گرفته بر اساس نُه نسخه زير است:

1.‏ نسخه كتابخانه مرعشي به شماره 8322 ق, كاتب و تاريخ كتابت ندارد, اما عبارت «بلغ مقابله علي الاصل؛ با اصل مقابله شد» و جمله دعايي پس از نام مصنف: «متع الله العالم بحياته ونفعهم بشريف اوقاته؛ خداوند, عالم را از وجود او بهره‌مند سازد و با اوقات شريف او به مردم نفع رساند» ظهور در اعتبار آن و نيز كتابت در عصر مؤلف دارد.

2.‏ نسخه كتابخانه مجلس شوراي اسلامي به شماره 11530, كتابت: قرن نهم.

3.‏ نسخه كتابخانه آيت‌الله گلپايگاني به شماره 96/3, كتابت: 1012ق.

4.‏ نسخه كتابخانه آيت‌الله گلپايگاني به شماره 90/9, كتابت: هزار و اندي, كاتب: محمدابراهيم.

5.‏ نسخه كتابخانه آستان قدس رضوي به شماره 20760, كتابت: قرن دوازدهم.

6.‏ نسخه كتابخانه مركزي دانشگاه تهران به شماره 7148, كتابت: 1283ق, كاتب: احمد بن ملامحمدتقي دارابي شيرازي.

7.‏ چاپ سنگي در سال 1285ق, استنساخ: 1284ق, كاتب: جلال‌الدين بن محمدوسيم.

8.‏ نسخه كتابخانه مرعشي به شماره 2824, بدون تاريخ كتابت. اين نسخه منتخب تذكرة الخواص است.

9.‏ نسخه فوق در سال 1311ق به تصرف محمدباقر بهاري در آمد و او طبق نسخه‌هايي كه از اين كتاب در اختيار داشته آن را كامل كرده است.

مصحح پس از ذكر نسخه‌هاي مورد استفاده, نسخه‌هاي خطي ديگري را نيز معرفي كرده كه به آنها دسترسي پيدا نكرده است. جهت احياي اين كتاب, اقدامات زير انجام شده است:

1.‏ روش برخي مصححان آن است كه از ميان نسخه‌هاي متعدد, متن صحيح‌تر را انتخاب كرده و تنها هنگام برخورد با مشكل در عبارت, به نسخه‌هاي ديگر مراجعه مي‌كنند و مشخصات همه نسخه‌ها را به عنوان منابع در مقدمه ذكر مي‌كنند, امّا مصحّح اين كتاب, همة عبارات نُه نسخة مذكور را از نظر گذرانده است.

2.‏ گذشت كه تذكرة الخواص, از سوي نويسنده, داراي دو تحرير بوده است. موارد مشترك بدون علامت مخصوص است و اگر عبارتي تنها در يك تحرير بوده داخل كروشه گذارده شده با اشاره نسخه‌اي كه در آن موجود بوده است.

3.‏ انتخاب عبارت صحيح‌تر در متن و اشاره به عبارات ديگر در پاورقي.

4.‏ جهت روشن شدن عبارت, گاه نيازمند توضيح كوتاه يا اضافه كردن كلمه‌اي بوده كه مصحح, چنين عباراتي را در كروشه قرار داده است.

5.‏ مراجعه به مصادري كه نويسنده از آنها استفاده كرده و مقابله با عبارات آنها و ذكر نشاني در پاورقي.

6.‏ تا حدّ امكان ذكر شواهد و قرائن براي موضوعات مطرح شده, به ترتيب از مصادر كهن‌تر تا عصرهاي بعد و نيز طرح مناقشات وارد در اطراف مطالب مذكور. مصحح تحقيقات فراواني را در اطراف مطالب كتاب انجام داده و در پاورقي ذكر كرده به‌گونه‌اي كه حدود دو, سوم مطالب كتاب, در پاورقيهاي محقق آمده است.

7.‏ از جمله اموري كه در اين تحقيق جلب نظر مي‌كند آن است كه محقق به ذكر منابع در پانوشت بسنده نكرده و گاه به مناسبت, تحقيقات مبسوطي را ارائه كرده است. به عنوان نمونه هنگامي كه مؤلف, حديث منزلت[9] را به روايت سعد بن ابي‌وقاص نقل مي‌‏كند (ج1, ص 200) محقق در پاورقي با ذكر منابع متعدد, 23 نفر را معرفي مي‌كند كه آنها حديث منزلت را از سعد نقل كرده‌اند و در ادامه, از پنجاه نفر غير از سعد بن ابي‌وقاص نام مي‌برد كه حديث منزلت را نقل كرده‌اند به گونه‌اي كه اين بخش از پانوشت, رساله‌اي مستقل در حديث منزلت به شمار مي‌رود.

در اين تحقيق, مواردي از اين دست فراوان مشاهده مي‌شود, از جمله بحث برادري پيامبر(ص) و امام علي(ع) (ج1, ص 222-230) و محسن فرزند امام علي(ع) (ج1, ص 261-263). در واقع اين اثر علاوه بر تحقيق, مستدرك تذكره الخواص نيز به حساب مي‌آيد.

8.‏ ذكر شرح حال مختصر اعلام و اسماء وارد در متن.

9.‏ شرح واژه‌هاي دشوار در پاورقي.

10.‏ شرح حال مفصل نويسنده, معرفي كتاب و كيفيت تحقيق كه روي هم مقدمه‌اي گسترده در 72 صفحه را تشكيل داده است.

11.‏ تهيه فهرستهاي متعدد به گونه‌اي كه 280 صفحه را به خود اختصاص داده است: آيات, احاديث و آثار, اشعار, اعلام و القاب و كنيه‌ها, قبايل و طوايف و شعوب و امم, حيوانات, اماكن, ايام و وقايع و ماهها و حوادث, درختان و اشياء, كتابها, مصادر تحقيق و موضوعات.[10]

12.‏ مجمع جهاني اهل‏بيت(ع) نيز كتاب را با صفحه‌آرايي مناسب و با طرح جلد زيبا و چشم‌نواز به چاپ رسانده است.

در پايان, قابل ذكر است كه مصحح كتاب نهايت تلاش را جهت احياي اين اثر ارزشمند انجام داده و هرآنچه را كه احتمال مي‌داده خواننده به آن نياز دارد, ذكر كرده است. بي‌ترديد, اين چاپ, بهترين متن تذكرة الخواص است كه تاكنون نشر يافته است.

 

پي‏نوشتها