دين و حقوق بشر, چالشها و راهكارها

رضا مصطفوي

 

مجموعه مقالات همايش بين‏المللي حقوق بشر و گفت‏وگوي تمدّنها,
قم: انتشارات دانشگاه مفيد؛ چاپ اول 1380, رحلي, 492+314 ص,
(فارسي, عربي, انگليسي).

 

هنجارهاي حقوقي, به‏عكس مباحث نظري, با زندگي جمعي انسانها پيوند نزديك‏تري دارد. تلاش براي نزديك كردن ديدگاهها دربارة هنجارهاي حقوقي, بر بهبود وضعيت مفاهيمي چون صلح پايدار, امنيت جهاني, عدالت اجتماعي, و توسعة متوازن تأثير مستقيم مي‏گذارد, امّا در اين ميان, مباحث حقوق بشر, به لحاظ پيوندي كه با زيربناي صلح پايدار, يعني حيثيت و كرامت انساني دارد, و نيز به لحاظ تأثير شگرفي كه امروزه در تدوين سياستهاي كلان بين‏المللي ايفا مي‏كند, داراي اهميت بيشتري است. ضمن اينكه فراگير كردن مباحث حقوق بشر و ايجاد يك التهاب آگاه و هوشمندانه دربارة آن, مي‏تواند مفاهيم حقوق بشر را به هنجارهاي پذيرفته تبديل كند و نظارت بر اجراي آن را همگاني سازد. از سوي ديگر, نظريه‏پرداز برخورد تمدّنها, در مقالة معروف خود, تفاوت نگرش تمدّنها نسبت به حقوق بشر را زمينه‏ساز جنگ ميان تمدّنها دانسته است. اين مجموعه ملاحظات دستمايه و بهانه‏اي شد تا دانشگاه مفيد, مبحث حقوق بشر را در قالب يك همايش بين‏المللي, به بحث و تبادل نظر بگذارد. به اين منظور, در ارديبهشت ماه 1380 «همايش حقوق بشر و گفت‏وگوي تمدّنها» در شش محور اصلي شكل گرفت: مباني نظري حقوق بشر از ديدگاه اديان و تمدّنها؛ اديان, تمدّنها و آزادي عقيده و مذهب؛ اديان و اقليّتهاي ديني و مذهبي, آزادي انديشه و بيان از نگاه تمدّنها؛ اديان, تمدّن و حقوق همبستگي؛ اديان, تمدّنها و مسئله جنسيّت و حقوق بشر از پندار تا واقعيّت.

مجموعه پيش‏رو, در بردارندة برترين مقالات و پژوهشهاي ارسالي به اين همايش است كه در جمع شامل 52 مقاله به زبانهاي فارسي و عربي است.

نويسندگان در اين مقالات با رويكردهاي گوناگون, به موضوع حقوق بشر و اديان نگريسته و هر يك ديدگاههاي خود را ارائه كرده‏اند. عنوان مقالات فارسي و عربي اين مجموعه و نويسندگان آنها به شرح ذيل است:

حقوق  متقابل مسلمانان و اهل كتاب, جعفر آرياني؛ تأملاتي در مفهوم انتقاد, سيّدحسن اسلامي؛ هويّت تمدّن ايراني و حقوق بشر, عباس ايزدپناه؛ حق صلح و حق محيط‏زيست در پرتو حقوق همبستگي و بين‏الملل, احمدرضا توحيدي؛ رابطة دولت مدينه با اقليّت‏هاي ديني, سيّدمحمّد ثقفي؛ حقوق بشر اسلامي, شرايط, مكان و امتناع, سيّدصادق حقيقت؛ پژوهشي در زمينة قرآن و گفت‏وگو, عبدالامير خادم عليزاده؛ آزادي چون ارزش, محمّد راسخ؛ شريعت رحمت, سعيد رهايي؛ آزادي در مسيحيت, ژانست صليبي؛ حقوق بشر, مفاهيم, جهان شمولي و پيامدها, محمود عباديان؛ همزيستي پيروان اديان الاهي در قرآن و سنّت, مهدي عباسي؛ كرامت ذاتي انسان در عرفان ابن‏عربي, سيّدرضا فيض؛ نسبت ميان عدالت و حقوق بشر, ناصر قربان‏نيا؛ مباني فلسفي ـ انسان‏شناختي حقوق بشر, حسين كاجي؛ آزادي عقيده و مذهب در اسلام و اسناد حقوق بشر, محسن كديور؛ حل و فصل مناقشات در حقوق بشر در هزارة سوم, محسن محبي؛ معرفت ديني و انديشه حقوق بشر, سيّدمصطفي محقق‏داماد؛ آزادي عقيده و جهاد ابتدايي, سيّدابوالفضل موسويان؛ نظارت بين‏المللي بر اجراي حقوق بشر, حسين مهرپور؛ به سوي مجازات انساني‏تر, رحيم نوبهار؛ نظريه‏اي جديد از نسخ آيات قرآن و نقد و بررسي تأثيرات آن در حقوق بشر اسلامي, حسن‏علي نوريها؛ نگرشي كوتاه بر تضمين امنيت شهروندان در نظام اسلامي و حقوق بين‏المللي و داخلي, سيّدمحمّد هاشمي؛ حقوق الانسان في اليهوديه و الاسلام «دراسة مقارنة في ضوء المواثيق الدوليه», محمّد جلاء ادريس؛ حوار الحضارات بين التسامح و حق الاختلاف, عبدالرزاق الداوي؛ حرية الفكر و البيان من وجهة النظر الاديان و الحضارات, وهبة الرحيلي؛ الاصول التاريخيه لحقوق الانسان, احمد زكري؛ حرية الفكر و التعبير و حدود, العن الملعن دراسة في القانون الوضلي و مبادي, الشريعة الاسلاميه, غريزة الشريف؛ التواصل بين الثقافات: مدخل منهجي لحوار حضاري بين الشرق العربي الاسلامي و الغرب, حمود سالم عليمات؛ بعض ملامح رعاية المسلمين ـ كأقلية ـ عبر الاديان و الحضارات, عبدالسلام الطاهر القراد؛ المقارنه بين نظرية حقوق الانسان في الاسلام و بين مبادئي اعلانات الحقوق المعاصرة, حسن صلاح‏الدين اللبيدي.

برخي از نتايج به دست آمده از اين نشست علمي را مي‏توان اين‏گونه برشمرد:

ـ‏ بررسي‏هاي اجمالي نشان مي‏دهد كه مايه‏هاي مفاهيمي چون: عدالت, آزادي و برابري كه از بنيانهاي حقوق بشر به شمار مي‏آيد, در جوهرة تمدّنهاي بزرگ بشري وجود دارد؛ اين مفاهيم ذاتاً نافي جنگ و ستيزند و بنابراين آموزه‏هاي مربوط به حقوق بشر مي‏تواند زمينه‏اي براي دستيابي به وفاق بيشتر تمدّنها باشند.

ـ‏ نگاهي به آمار كتابها, مجلات و گزارشها و ديگر محصولات فرهنگي, نشان ‏مي‏‏دهد كه در اين حوزه, مشاركت فراگير و همگاني وجود ندارد.

ـ‏ شمار قابل توجهي از آموزه‏هاي حقوق بشر, از بنيانها و ريشه‏هاي عميق برخوردار است و همين امر پذيرش همگاني آن را در سطح جهاني ميسر ساخته است. از اين‏روي حقوق بشر تنها جنبة قراردادي ندارد تا دولتها بتوانند به بهانة عدم تصويب اسناد مربوط از اجراي آن خودداري كنند؛ امّا اين به معناي آن نيست كه همة هنجارهاي كنوني حقوق بشر, مورد وفاق همگان است. شماري از انديشمندان, همچنان در بررسي و پالايش اين هنجارها تأكيد دارند و حتّي مباني فلسفي آن را قابل بحث و مناقشه مي‏دانند.

ـ‏ نقد وبررسي دو رويكرد جهان‏شمولي و نسبيت‏گرايي فرهنگي, از موضوعات مهم مورد بحث در مقالات ارائه شده است.

ـ‏ از ديدگاههاي ارائه شده و بررسي آنها چنين بر مي‏آيد كه براي روشن‏تر شدن ديدگاه اسلام دربارة حقوق بشر, به طرح مباحث به طور جدّي و عميق نيازمنديم.

ـ‏ نگراني نسبت به استفادة ابزاري از حقوق بشر و اجراي دوگانة آن, همچنان وجود دارد و بايستي براي رفع اين نگراني اقدام كرد. بيم آن مي‏رود كه حقوق بشر با بحران مفاهيم روبه‏رو شود و اين انديشه رواج يابد كه مقصود از بشري كه براي حقوق وي دلسوزي مي‏شود, نوع خاصّي از انسان است.

ـ‏ كتاب با معرّفي اجمالي دانشگاه مفيد و بخشهاي آغاز شده و پس از مقدمه‏اي مسبوط در معرفي ‏همايش, پيام رئيس‏جمهوري اسلامي وقت ايران, سيّدمحمّد خاتمي, پيام جياندو منيكو پيكو, نماينده دبيركل سازمان ملل متحد و متن سخنان مهندس سيّدمسعود موسوي, قائم‏مقام رئيس دانشگاه مفيد, مقالات برگزيدة فارسي را ارائه داده و با مقالات برگزيدة عربي پايان مي‏يابد.