ترتيب الامالي

محمّدجواد محمودي*

 

ترتيب الامالي (صدوق, مفيد, طوسي) محمّدجواد محمودي, قم:

بنياد معارف اسلامي, چاپ اول, 1420, وزيري, 10جلد, عربي.

 

اَمالي جمع اُمليه است, همانند اَغاني كه جمع اغنيه است، و اُمليه نيز خود جمع املاء است، و آن عبارت است از اينكه يكي تقرير نمايد و ديگري سخنان وي را بنويسد؛ و همين طور به مطلبي كه معلّم مي‏گويد و دانش‏آموز آن را مي‏نويسد «املاء» مي‏گويند، و نيز به نوع و درست نوشتن كلمات املاء گفته مي‏شود.

مراد از امالي در اينجا اين است كه درس عالمي را شاگردان وي به رشتة تحرير درآورند، اين نوشته‏ها نوعاً شامل مطالب مختلفِ فقهي, حديثي, علمي، تاريخي است كه در قالب كتاب به نام «امالي يا مجالس» ناميده مي‏شود، و اين روش در ميان علماي سلف سنّتي رايج بوده كه عالمان فنونِ مختلف به آن مبادرت ورزيده‏اند. روش املاي استاد مانند روش نقل حديث است، كه استاد در ابتداي سخن مي‏گويد: استاد من فلاني در فلان مكان و در فلان تاريخ چنين گفت، و او از استادش فلاني، و هم‏چنين تا سند را به پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله يا يكي از اهل‏بيت عصمت و طهارت عليهم‏السلام, يا يك صحابي مي‏رساند، آنگاه مطلبي را از وي نقل مي‏نمايد، يا اينكه سخني نياز به شرح و توضيح دارد نقل نموده و به شرح و تفسير آن مي‏پردازد. اين كار موجب شده تا كتابهاي ارزشمندي در علوم و فنون مختلف به وجود آيد.[1]

در ميان كتابهايي كه به اين نام معروف است، سه امالي در ميان عالمان شيعه از اهميت خاصي برخوردار است، به گونه‏اي كه توجّه خاصي به آنها شده و از احاديث اين‏گونه آثار در مباحث فقهي استفاده برده و بدان استدلال مي‏نمايند، مرحوم شيخ حُرّ عامِلي نيز احاديث فقهي آنها را در كتاب معروفِ وسائل الشيعة, نقل كرده است، كه, عبارت‏اند از: اماليهاي شيخ صدوق و شيخ مفيد و شيخ طوسي، اين سه بزرگوار مشهورتر از آنند كه نياز به تعريف و تمجيد داشته باشند، بدين جهت تنها اشاره‏اي گذرا به زندگي هر كدام از آنان خواهيم داشت.

شيخ صدوق (306-381ق)؛ وقتي كه به صورت مطلق «صدوق» گفته مي‏شود مراد محمّد بن علي بن حسين بن موسي بن بابويه قمي است. اين عالم بزرگوار حدود سال 306 قمري در شهر مقدّس قم ديده به جهان گشود،[2] و پدر بزرگوارشان معروف به صدوق اوّل خود از عالمان دين و فقيهان و محدّثان شيعه است. بنابر بعضي از نقلها حدود سيصد عنوان اثر از شيخ صدوق به جا مانده است.[3] كتاب «فقيه مَن لايحضره الفقيه» از تأليفات اين دانشمند برجسته جزو مهم‏ترين منابع فقه شيعه و از جمله كتب اربعه شمرده مي‏شود. اين عالم بزرگوار از عالمان زيادي بهره برده كه ذكر همة آنها خارج از گنجايش اين گزارش مختصر است. تنها در كتاب شريف امالي از 65 شَيخ روايت كرده است، نام اين عده در مقدّمه «ترتيب الاَمالي» ذكر شده است. شيخ در سال 381 قمري از دنيا رفت و در شهر ري به خاك سپرده شد.

شيخ مفيد (336 يا 338-413ق) أبوعبداللّه‏ محمّد بن محمّد بن نعمان عكبري بغدادي معروف به شيخ مفيد، از برجسته‏ترين و مشهورترين عالمان اماميّه است. وي فقيهي برجسته و متكلّمي بزرگ‏مرتبه بود[4] و به گفتة نجاشي كه از جمله شاگردان اوست: «فضله أشهر من أن يوصف في الفقه، والكلام، والرواية، والثقة، والعلم».[5] براي اثبات عظمت وي همين بس كه در توقيعي كه از ناحية مقدّسه صادر شده با تعبير «للأخ السديد والولي الرشيد» مورد خطاب واقع شده است.[6] اين عالم بزرگوار مشايخ زيادي داشته كه تنها در امالي از 35 تن از آنان روايت نموده است، و نام آنها در مقدّمة «ترتيب الاَمالي» آمده است. اين دانشمند فرزانه در شهر بغداد از دنيا رفت و پس از اقامة نماز بر بدن پاك وي توسط شاگردش سيّدمرتضي، در حرم مطهّر امام كاظم و امام جواد عليهما‏السلام به خاك سپرده شد،[7] ايشان داراي تأليفات زيادي است تا جايي كه نجاشي براي وي 174 كتاب و رساله ثبت كرده است.[8]

شيخ طوسي (385-460ق) أبوجعفر محمّد بن حسن بن علي بن حسن طوسي، معروف به شيخ الطائفه، در طوس زاده شد و در 23 سالگي به بغداد رفت و از محضر شيخ مفيد و سيّدمرتضي كسب فيض كرد، پس از وفات سيّد در سال 436 قمري رياست شيعه به وي سپرده شد. دوازده سال در بغداد مجلس درس داشت تا اينكه بر اثر سعايت حسودان در سال 447 قمري كتابخانه عظيم شيعه در كرخ به آتش كشيده شد،[9] و در سال 448 يا 449 قمري خانة شيخ طوسي غارت شد[10] و او غريبانه از بغداد گريخت و به مرقد مطهّر علوي در نجف اشرف پناهنده شد،[11] و آنجا را مركز علم و دانش قرار داد.

شيخ طوسي داراي مشايخ فراواني است، تنها در امالي خويش از 21 تن از مشايخ خويش روايت كرده است، نام اين عده در مقدّمه ترتيب الاَمالي آمده است. اين عالم بزرگوار در زمينه‏هاي گوناگون قلم زده و آثار ماندگاري از خود به يادگار گذاشته است. كتابهاي تهذيب الأحكام و استبصارِ وي, از جمله كتب اربعة شيعه است. التبيان در تفسير قرآن، مصباح المتهجّد در دعا، العدّة در اصول فقه، و المبسوط در فقه، از مهم‏ترين آثار اوست. سر انجام اين دانشمند بزرگ در شهر مقدّس نجف چشم از جهان فرو بست، و در خانه خويش كه اينك تبديل به مسجدي به نام خود وي گرديده، به خاك سپرده شد.

 

اهميّت ترتيب و ضرورت آن

بشر دائما در حال پيشرفت است و با ترتيب و تدوين يافته‏هاي پيشين به يافته‏هاي جديدي دست مي‏يابد. در موضوع روايات و احاديث وارده از اهل‏بيت عصمت و طهارت عليهم‏السلام مي‏بينيم كه اصول اربعمئه به صورت كتب اربعه مدوّن مي‏شود، و آنها نيز با همّت و پشتكار عالمي فرهيخته ترتيب جديدي يافته و كتاب ارزشمندِ وسائل الشيعه به عالَم دانش تقديم مي‏شود. علامه محمّدباقر مجلسي قدّس‏سِرّه پيشتاز حركتي است كه با تدوين مجموعة عظيمي از كتابها, دايرة‏المعارف «بحار الأنوار» را مي‏نگارد. بنابراين, اصل حركت از قرنها پيش آغاز شده، و لازم است اين كار سيري رو به رشد داشته، و همه آثار ارزشمند را در برگيرد. ترتيب الأمالي و يكي نمودن سه كتاب: اماليهاي سه‏گانه, از دير زمان مورد اقبال دانشمندان و دانش‏پژوهان بوده است. ولي با توجه به اينكه مجالس آنها طي ساليان متمادي و در مكانهاي مختلف بوده است، و كتابها تنها بر اساس ترتيب زماني تدوين شده، و در هر كدام از مجالس مطالب فراوان و پراكنده‏اي وجود دارد, بلكه گاهي در حديث واحد تنوّع فراواني از جهت مطالب وجود دارد كه دسترسي به هر كدام از آنها وقت زيادي از خواننده مي‏گيرد. بدين‏جهت نگارنده تصميم گرفت آنها را بر اساس نظمي صحيح و منطقي مرتّب نمايد. ابتدا تصميم بر اين بود كه هر كدام از كتابهاي سه‏گانه به صورت مستقل ترتيب داده شود. امّا پس از مراجعه و دقّت, ملاحظه شد كه اين سه، مشتركات فراواني دارند؛ چراكه شيخ مفيد در اين كتاب روايتهاي فراواني را از شيخ صدوق نقل كرده كه آنها در امالي شيخ صدوق موجود است، و شيخ طوسي احاديث زيادي را از استادش شيخ مفيد روايت كرده كه همة آنها در امالي شيخ مفيد آمده است، و احاديث متعدّدي نيز به واسطه از شيخ صدوق روايت شده كه در اماليهاي صدوق و مفيد موجود است. همين امر موجب شد تا تصميم به ادغام هر سه و ايجاد مجموعه جديدي به نام ترتيب الاَمالي گرفته شود. البتّه پيش از اين كار، امالي شيخ صدوق در سه باب كلّي به صورت زير مرتّب شده بود: باب اوّل, آنچه مربوط به مناقب أهل‏بيت عليهم‏السلام و باب دوّم, آنچه متعلّق به عبادات و اوراد و اذكار و باب سوّم: آنچه متعلّق به متفرّقات است.[12] نكته‏اي كه يادآوري آن خالي از فايده نيست اين است كه, ابتدا تصميم بر اين بود تا امالي سيّد مرتضي نيز به اين مجموعه اضافه گردد، ولي با توجّه به تفاوت اساسي آن از نظر موضوعات، و جاي نگرفتن آن در چارچوب كتابهاي روايي به اين سه امالي (صدوق, مفيد, طوسي) ملحق نشد. كتابِ «ترتيب الاَمالي» در دَه جلد در سال 1420 قمري از سوي بنياد معارف اسلامي قم چاپ و منتشر و در سال 1381 از طرف كتاب سال ولايت به عنوان كتاب ممتاز شناخته شده است.

كيفيّت ترتيب: كارهاي انجام گرفته در اين اثر, به تفصيل در مقدّمة ترتيب الاَمالي ذكر شده است، در اينجا نكات مهم و اساسي آن فهرست‏وار تقديم خوانندگان محترم مي‏شود.

1. ترتيب الاَمالي, ترتيبي است بر اساس موضوعات مختلف؛ موضوعاتي كه حديثهاي اين كتابها بر اساس آن دسته‏بندي شده است، عبارت‏اند از: عقل و علم و جهل، توحيد، عدل، موت، برزخ، معاد، بهشت و دوزخ، احتجاج، نبوّت عامّه، نبوّت خاصّه، تاريخ انبياء و اسلام و اُمم و ملوك، امامت، تاريخ امامان دوازده‏گانه،[13] حوادث و فتنه‏هاي واقع‏شده پس از پيامبر، آنچه مرتبط به ملائكه و شياطين و جنّ و حيوانات است، خوردنيها و آشاميدنيها، كه موضوعات اخير در كتابي به نام  السماء و العالم آمده است.

مكارم اخلاق و مساوئ اخلاق، احكام معاشرت با ديگران، حقوقي كه مردم بر همديگر دارند، آداب و سنن، آداب سفر، مواعظ، نواهي و معاصي، ابواب گوناگون فقه و احكام مانند طهارت، جنائز، صلات، صوم، ،زكات، جهاد، خمس، حج، امر به معروف و نهي از منكر، قرآن و دعا، عقود و ايقاعات، قضايا و احكام، شهادات، جنايات، و حدود، وديات، و غير اينها از عنوانهاي گوناگون، كه هر كدام از اين عناوين زير مجموعه‏هاي فراواني دارد.

2.‏ در اين ترتيب بر اساس روش علاّمه مجلسي در بحار الاَنوار و شيخ حرّ عاملي در وسائل الشيعه كار شده است، ولي مؤلّف خود را در چارچوب روش آنها محصور نساخته است، چراكه گاهي بابي جديد كه در آنها نيست افزوده شده است، و گاهي نيز بابي را كه در اماليها مطلبي دربارة آن نبوده حذف شده است.

3.‏ در چينش احاديث مراعات پيشين و پسين شده است، و بر همين اساس در هر باب ابتدا, احاديث امالي شيخ صدوق، سپس احاديث امالي شيخ مفيد، و آنگاه احاديث شيخ طوسي آمده است. در مواردي كه هر سه كتاب يا دو تاي آن در حديثي از نظر سند و متن اتفاق دارند، ابتدا سند و متن پيشين آورده شده، آنگاه در ذيل آن به نقل كتاب دوّم از اوّلي بسنده شده است. امّا در مواردي كه متن يكي بوده, ولي سندها اختلاف داشته، پس از آوردن متن و سند پيشين، سند دوّم آورده شده و با آوردن كلمة «مثله» از تكرار متن خودداري شده است، و در مواردي كه اختلاف جزئي در متن بوده به موارد اختلاف اشاره شده است، و در صورتي‏كه اختلاف عبارتها فراوان بوده، متن بعدي نيز تكرار شده است.

4.‏ احاديث اين كتاب داراي دو نوع شماره است، يكي شمارهاي مسلسل مربوط به احاديث كه از اوّلين حديث باب اوّل آغاز و به ترتيب تا آخرين حديث باب آخر كتاب ادامه يافته است، و ديگري مربوط به هر باب است كه به صورت مستقل هر باب شماره‏گزاري مستقل شده است، و براي اجتناب از مخلوط شدن شماره‏ها، شمارهاي مسلسل بين دو قوس قرار داده شده است. مجموع حديثهاي سه كتاب ـ با توجّه به تكراري بودن برخي احاديث ـ 2997 حديث بوده است، تعداد حديثهاي سه كتاب به تفكيك چنين است: امالي شيخ صدوق, شامل 97 مجلس و در مجموع 1044 حديث. امالي شيخ مفيد, شامل 42 مجلس و در مجموع 391 حديث. امالي شيخ طوسي, شامل 46 مجلس و در مجموع 1562 حديث؛ كه پس از تبويب و قرار گرفتن احاديث در بابهاي گوناگون، و تقطيع برخي احاديث، مجموع احاديث ترتيب الأمالي به 5642 حديث بالغ شده است.

 

 

 

 

 

 

5.‏ حديثهايي كه در برگيرنده بيش از يك موضوع بوده، بر اساس موضوعاتي كه داشته، پراكنده شده، و در جاي مناسب خويش درج شده است.

6.‏ در مواردي كه حديثي تقطيع شده است، براي اينكه خواننده به طور كامل از كتابهاي سه‏گانه بي‏نياز گردد، و براي اجتناب از برخي عواقب نامطلوب تقطيع، در يك مورد كه مناسب‏تر بوده است، حديث به طور كامل آورده شده، و در موارد ديگر به محلّي كه به صورت كامل آمده اشاره شده است.

7.‏ نشاني هر حديثي در پايان هر حديث با خطي مشخص ميان دو قوس آورده شده است، در اين نشانيها ابتدا نام كتاب و سپس شمارة مجلس، آنگاه شمارة حديث آمده است. شماره‏گزاريهاي احاديث در نشانيها، ممكن است اندكي با آنچه در اصل چاپ شده بوده، اختلاف داشته باشد، و اين بدان جهت است كه در شماره‏گزاريهاي اصل گاهي يك حديث به اشتباه تبديل به دو حديث شده، و گاهي به عكس دو حديث مستقل در ذيل يك شماره آمده است. البته, اين‏گونه موارد اندك است.

8.‏ در مواردي كه حديث به طور كامل آورده شده، سند به طور كامل و با حفظ تمامي خصوصياتي كه در اصل بوده، آورده شده است، امّا در مواردي كه تقطيعي صورت گرفته، در واقع يك نوع تلخيص و دربارة متن نيز به حداقلي كه مرتبط با موضوع بوده اكتفا شده است.

9.‏ يكي از مشكلات تقطيع و ترتيب موضوعي اين بوده كه كتابهاي سه‏گانه بر اساس مجلسهاي متعدّد مرتّب شده بود كه در ابتداي هر مجلس شمارة هر مجلس و تاريخ آن آمده است، و در اوّلين حديث سندي به صورت كامل و با حفظ خصوصيات و جزئيات ذكر شده، ولي در ادامه و در ابتداي حديثهاي بعدي، سندها تلخيص شده و گاهي با رمز و اشاره آمده است، به ناچار سندها در ابتداي هر كدام از اين حديثها، كه بر اساس موضوع پراكنده شده، تكرار شده است.

10.‏ سعي شده در اين كتاب از بهترين نسخه‏هاي موجود استفاده شود، در عين حال توجه به ديگر چاپها نيز شده است، نسخة مورد استفاده از امالي شيخ صدوق, عبارت است از نسخة چاپ شده از سوي مؤّسسة بعثت كه بر اساس نسخه‏هاي خطي متعددي آماده شده. نسخة مورد استفاده از امالي شيخ مفيد، نسخه‏اي است كه توسط آقايان حسين استاد ولي و شيخ علي‏اكبر غفاري تحقيق شده و اساس كار آنها بر چهار نسخه خطي بوده است, و نسخة مورد استفاده از امالي شيخ طوسي، نسخه چاپ شده توسّط مؤسسة بعثت است، كه اين چاپ با استفاده از نسخه خطي نوشته شده در سال
582 قمري و با مقابلة نسخة چاپ سنگي و چاپ حروفي سال 1384 قمري در نجف اشرف، انجام گرفته است. در عين حال با توجه به وجود اشتباهاتي كه در اين چاپها وجود داشت، سعي شده با مراجعه به مصادر مختلف و به ويژه اصولي كه بر اينها مقدّم بوده تصحيح صورت گيرد، در عين حال هيچ موردي بدون اشاره و استدلال تغيير نيافته است.

11.‏ گاهي براي تكميل عبارتي، به ناچار كلمه يا كلمه‏هايي اضافه شده، كه جهت حفظ امانت اين‏گونه موارد ميان كروشه [] قرار داده شده است.

12.‏ اين كتاب صِرف ترتيب اماليهاي سه‏گانه نمي‏باشد، بلكه احاديث آن تخريج شده و براي هر كدام، مصادر و سندهاي گوناگوني نقل شده است، گاهي يك حديث كوتاه كه از اهمّيت بيشتري برخوردار بوده چندين صفحه تخريج شده است، به عنوان نمونه؛ حديثي كه پيرامون صلوات بر پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله و لزوم اضافة «آل» در صلوات بر آن حضرت، بيش از پنج صفحه تخريج وجود دارد، و يا حديثي كه در آن به اختصار به خطبة فدكيّة حضرت زهرا عليها‏السلام اشاره شده است، 25 مصدر جديد در حدود چهار صفحه براي آن آمده است،[14] البتّه همه تخريجها در پاورقي آمده است.

13.‏ در مواردي كه حديثي نياز به شرح داشته، يا لغتي بايد معنا مي‏شده است، در پاورقيهاي اين كتاب شرح شده است. البته, در اين شرحها از نوشته‏ها و شروح علماي سلف همچون علامه مجلسي قدّس‏سرّه در مرآة العقول و بحار الاَنوار استفاده شده است.

14.‏ اين كتاب داراي مقدّمه‏اي نسبتاً كامل و جامع است، كه در آن به شرح حال مشايخ سه‏گانه صاحبان اماليها، نسخه‏هاي اماليها، ترتيب كار، و مطالب مفيد ديگري دربارة كتاب، پرداخته شده است.

15.‏ در پايان يك سياهة كامل و جامع آمده است. با مراجعه به اين سياهة جامع مي‏توان به هرگونه مطلبي كه احتمال وجود آن در اين كتاب داده مي‏شود به آساني دست يافت. در پايان يادكرد اين نكته ضروري است كه اصل اين طرح را ابتدا محقق انديشمند مرحوم آيت‏الله محمّدباقر محمودي ارائه داده‏اند, سپس كار تدوين پيگيري شد و در نتيجه كتاب حاضر تدوين شد. ياد و نامش گرامي باد.[15]

 

پي‏نوشتها