معجم المطبوعات العربيّه و المعربّه

محمّد نوري

 

با اينكه صدها كتاب‏شناسي جديد و سايت اطّلاع‏رساني در دو ـ سه دهه اخير به ميدان آمده, ولي هنوز بسياري از پژوهشگران به اين كتاب, يعني معجم المطبوعات العربيّة و المعربّة كه در حدود هشتاد سال پيش تأليف و عرضه شده مراجعه مي‏كنند. اينجانب مشغول تأليف كتاب‏شناسي فقه اسلامي هستم و يكي از مراجعم همين كتاب است و گذشته در موضوعات مختلف اسلامي جهت كسب اطّلاعات به اين اثر مراجعه مي‏كنم؛ زيرا اطّلاعات سودمند, دقيق و بسيار خلاصه‏اي ذيل هر نويسنده يا هر اثر آورده است. با توجه به امكانات آن زمان كه با احتساب آغاز نگارش به حدود يك قرن مي‏رسد, خلق چنين كتاب‏شناسي اعجازبرانگيز است. امروزه برخي مراكز با مصرف كردن هزينه‏هاي نجومي, كارهايي به مراتب ضعيف‏تر از اين اثر عرضه مي‏كنند.

اين كتاب‏شناسي, آثار عربي منتشر شده در كشورهاي مختلف شرق و غرب از ابتداي ظهور صنعت چاپ تا 1339ق را گردآوري كرده است. يوسف اليان سركيس (1856-1933م) نويسندة اين فهرستواره, در اصل تاجر كتاب بود. او فن فهرست‏نگاري را از اروپائيان فراگرفت و براي كتابخانة خود, فهرستي تهيه كرد. سپس با استفاده از اطّلاعات كتابخانه‏هاي دارالكتب المصرية در قاهره و احمد تيمور و احمد زكي پاشا به توسعه و تكميل آن پرداخت.[1] در مرحله بعد اطّلاعات آثار منتشر شده ديگر كشورها را گردآوري كرد. اصل براي وي عربي بودن زبان كتاب نه محل چاپ آن بود.[2]

تأليف و نهايي‏سازي اين فهرست شانزده سال به طول انجاميد. از نظر اهميت, اين كتاب تأثير زيادي در ارتقاي فن كتاب‏شناسي در جهان اسلام داشت. حتّي در سير كتاب‏شناسي ايرانيان مثل خان‏بابا مشار مؤلف فهرست كتابهاي فارسي مؤثر بوده است.

از ميان پاره‏هاي جغرافيايي جهان اسلام, مصر از نظر فرهنگ و چاپ و نشر از قديم بر ديگر پاره‏ها تقدم و پيشرفت قابل توجهي داشته است. هنوز هم كه شرق دور به عنوان يك قطب مهم به

جهان اسلام ملحق شده‏اند و پاره تركيه پيشرفتهاي فراوان داشته و حتي قطب عربستان سعودي و كشورهاي خليج فارس بسيار پيشرفت كرده‏اند, مصر اهميّت خود را از دست نداده است و بسياري از آثار مصريها در اين كتاب معرفي شده است.

فهرست سركيس حدود يك سده و نيم را به خوبي پوشش مي‏دهد, و مشتمل بر حدود نُه هزار كتاب است.[3] از اين‏رو مي‏توان آن را كارنامه چاپ و نشر عربي در اين مدت دانست. سركيس مقدمه مفصلي درباره تاريخچه ورود صنعت چاپ به جهان عرب و نشر اولين آثار عربي نوشته است. اين مقدمه پيشينه طرح سركيس را نشان مي‏دهد و در واقع نشانه اين است كه با آگاهي و وقوف كامل به تدوين اين اثر پرداخت. مهم‏ترين تجربيات پيش از سركيس كه در كار او مؤثر بود بدين قرار است: براي اولين بار اروپاييها, فهرستهايي براي آثار شرقي تأليف و منتشر كردند. يكي از فهرستواره‏هاي مهم كتاب‏شناسي عرب[4] است كه توسط ويكتور شروين بين سالهاي 1886 تا 1922 در اروپا در دوازده جلد منتشر شد.[5]

در شرق براي اولين بار, دارالكتب المصريه در قاهره اهتمام ورزيد و فهرستي از منشورات خود را در ده جلد در 1308ق عرضه كرد.[6] پس از آن در 1313ق, فهرستي با عنوان اكتفاء القنوع في ما هو مطبوع[7] را مشتمل بر مشخصات آثار چاپي قديم و جديد منتشر كرد. البته, عبدالله افندي انصاري در كتاب جامع التصانيف المصرية الحديثة فهرست ده‏ساله (1301 تا 1310ق) از آثار منتشره در مصر را در اختيار پژوهشگران قرار داده بود. از اين نظر حق تقدم با او بود. ذكر برخي منابع كتاب‏شناختي و فهرستواره‏ها در اينجا به معناي معرفي همة كارهاي مهم پيش از سركيس نيست؛ چرا كه فهرستواره‏هاي حجيم و بزرگي و نيز از نظر تعداد عناوين, ده‏ها عنوان فهرستواره و كتاب‏شناسي پيش از او چاپ شده است كه معرفي همة آنها خود مقالة بلندي است. هدفم صِرفاً معرفي اهمّ آثار تأثيرگزار در كار سركيس بوده است.[8]

سركيس تمامي فهرستهاي پيشين را غيرجامع و داراي اشكال مي‏دانست. از سوي ديگر دوست داشت حوزه اطّلاعات خود را به بيرون از مصر گسترش دهد و اطّلاعات آثار چاپي ديگر كشورها را هم گردآوري كند. اما با امكانات و وسايل آن زمان جهت گردآوري اين اطّلاعات مرارت و رنج فراوان كشيد. در هر حال او فهرستواره‏اي با اين ويژگيهاي اصلي عرضه كرد:

-‏ بر اساس نام مؤلفان نه عناوين كتب تنظيم شده است. اساس شهرت يا نام اشهر نويسنده بوده است.

-‏ پس از نام زندگينامه مختصري از نويسنده عرضه شده است. در اين زندگينامه, تاريخ تولد و وفات, تخصص, فعاليتها و حوادث مهم زندگاني او آمده است.

-‏ سپس عناوين آثار را به ترتيب الفبايي عرضه كرده است. تاريخ و محل چاپ و پاره‏اي اطّلاعات ديگر مانند تاريخ اتمام نگارش را ياد كرده است.

-‏ كتابهاي چاپ سنگي در كشورهاي هند و پاكستان و ايران را نياورده است.

-‏ سركيس فقط اطّلاعات كتابهاي چاپ شده غير خطي, خواه عربي يا ترجمه به عربي, را گردآوري مي‏كرد. به همين دليل هم در نام كتابش سه واژه مطبوعه, عربيه و معربه را آورد.

پس از آخرين نام (يونس وهبي), چند فصل ضميمه دارد:

1.‏ مجموعه‏ها, اين آثار چون چند نويسنده‏اي است در فصل مستقلي و ذيل علوم مختلف طبقه‏بندي كرده است.

2.‏ كتابهاي مجهول المؤلف اين آثار را به ترتيب الفباي عنوان مرتب شده‏اند و آثار هر كشور را مجزا آورده شده است.

اولين چاپ در 1928 در مطبعه سركيس قاهره به انجام رسيد. كتابخانه آيت‏الله نجفي مرعشي در قم آن را افست و در 1410ق منتشر كرد.

اين اثر به دليل اينكه جزو اولين كتاب‏شناسيها در زمينة اسلام و مسلمانان است, بايد در زمرة كارنامه كتاب‏شناسي اسلامي ثبت گردد و در تاريخ كتاب‏شناسي اسلامي مورد توجه قرار گيرد. ديگر سو اينكه اين كتاب در جريان كتاب‏شناسي ايران مؤثر بوده است, زيرا خان‏بابا مشار, كتاب مهمش, يعني فهرست كتابهاي چاپي فارسي را بر اساس آن پي ريخت و ساخت.[9]

 

پي‏نوشتها