لطافت و بسامد زبان وحي

محمّد ملكي(جلال الدين)

 

 

سيّدعلي خان كبير در سال 1052قمري در مدينه[1] به دنيا آمد. پدر وي در شجره‏نامه‏اي كه خود تنظيم كرده نسب خود را به امام علي ابن ابي‏طالب مي‏رساند. سيّد پس از آموختن مقدمات علوم, سفري به حيدر‏آباد هند كرد و در آنجا با دختر سلطان عبدالله قطب شاه ازدواج و به كارهاي ديواني مشغول شد, و به همين جهت وي را سيّدعلي خان كبير مي‏خوانند. در اواخر عمر خود به شيراز آمد و در همان جا به سال 1120 قمري به ديار باقي شتافت و هم اكنون احفاد او در شيراز شناخته شده هستند.

او يكي از عالمان ذوفنوني است كه بحق هرچه نوشته از استحكام و علميّت بسيار عالي برخوردار است. رياض السالكين, شرح او بر صحيفة سيّد ساجدان از شاهكارهاي او در عرفان و ادب, به يادماندني است, و تاكنون كمتر كسي توانسته مثل او راز و رمز دعاهاي امام را بازگو كند. الحدائق النديّة في شرح الصمدية وي, يكي از كتابهاي بسيار قوي و استدلالي است كه پس از آن هر شرح علمي و ادبي كه بر صمديه نوشته شده بر اين كتاب سبقت نگرفته است. دو ديگر از آثار ارزشمند سيّدعلي خان كبير رسالة انوار الربيع في انواع البديع, شرح قصيدية بديعيه است كه خود آن را به نظم درآورده و كتاب ارزشمند  الطراز الأوّل است كه به اختصار معرّفي مي‏شود.

زبان‏شناسان در تعريف و تبيين زبان به اختلاف رفته‏اند و هر كدام تعريفي را براي زبان ارائه كرده‏اند. عالمان در قرون و اعصار پيشين به گونه‏اي و زبان‏شناسان معاصر به گونه‏اي ديگر آن را تعريف نموده‏اند, ولي آنچه مورد نظر ماست معرفي كتابي است كه مربوط به زبان عربي و حاصل خامه يكي از اديباني است كه در قرن دوازدهم مي‏زيسته و لذا در اين مقاله متعرض اقوال جديد نمي‏شويم و نوعاً اساس معرفي زبان اين اثر, بنابر آموزه‏اي اقوال قديم و آن هم دربارة زبان عربي است.[2]

جامع تعاريفي كه زبان‏شناسان ارائه كرده‏اند, زبان را وسيله‏اي دانسته‏اند كه انسان به وسيلة آن مكنونات قلبي و دروني خود را آشكار مي‏سازد. بلكه, گفته‏اند زبان صورتي است حاكي از شخصيّت و معلومات و فرهنگ يك انسان؛[3] بنابراين, هر قومي براي خود زباني دارند كه زاييدة منطقة جغرافيايي است كه در آن زندگي مي‏كنند و مردم آن سامان, ملل و قبيله‏اي هستند كه زبان خاص خود را دارند و عربان نيز خارج از اين قاعده نيستند.

قوم عرب[4] به طايفه‏اي بزرگ از ملل منسوب است كه چون ايشان را نسل سام پسر نوح مي‏دانند, سامي مي‏نامند. نژاد سامي شامل اقوام بابلي, آشوري, عبري, فنيقي, آرامي, حبشي, سبَئي و عربي است.[5] با وجود اينكه زبان عربي در يك معنا جوان‏ترين زبان سامي است, خويشي نزديك‏تري از بقية زبانهاي سامي به زبان اصلي (مادر) دارد كه همه از آن ريشه گرفته‏اند. زيرا, به علّت موقعيّت جغرافي آنها, يعني يك نواختي و يك شكلي صحرا, بعضي از جنبه‏هاي مشخصة نژاد سامي را بيشتر حفظ كرده‏اند, و آن را مشخص‏تر از ساير اقوام سامي جلوه‏گر مي‏سازند.[6] قديمي‏ترين آثار تاريخي نوشته شده به زبان عربي در مقايسه با كتيبه‏هاي حِميري كه بعضي از آنها به 2500 سال قبل از ميلاد مي‏رسد, سِواي كتيبه‏هاي حِجْر در شمال حجاز كه توسّط عربهاي شمالِ قبل از ميلاد نوشته شده, مفهم اين معناست.

 

زبان وحي

با نزول قرآن و پيروزي رسول مكرم اسلام و فتوحاتي كه اسلام در زمان خلفاي راشدين به دست آورد به اين زبان قديم كاملاً اعتباري نو بخشيد. عربي زباني مقدس براي تمامي مسلمانان جهان شد و به يقين سبب اين اهميّت, قرآن است. امّا از طرفي ديگر با توجه به گويش شهر مكه كه به عنوان منبع اصلي زبان عربي كه قرآن با آن گويش نازل شده رفته رفته با غلبة شهرنشيني به باديه‏نشيني و ارتباط عربان با ديگر ملل, زبان رسمي عربها, يعني همان گويش مكّه به طور خاص و گويش حجاز به طور عام, متدوال و شناخته شد.

 

ساختار زبان عربي

زبان عربي و يا به تعبير دقيق‏تر ادبيات عرب شامل چهارده علم[7] است, و هر كسي تسلّط كافي بر اين چهارده علم داشته باشد عنوان «اديب» بر او اطلاق مي‏شود. از اين چهارده علم, چهار علم ساختار اصلي زبان عربي را تشكيل مي‏دهند كه عبارت‏اند از: صرف, نحو, اشتقاق و لغت؛ ريخت و شاكله اصلي كلمات در اين زبان برده و اصل استوار است. ماده «ض.ر.ب» كه همان حروف باشد و يك هيأت كه به آن «بناء, وزن, صيغه» مي‏گويند و در آن حروف اصلي و زائد ملاحظه شده است و شق ديگري از كلمات عرب را اشتقاق[8] مي‏گويند كه كلمات عرب را از حيث ماده و معنا در بر مي‏گيرد.

لغت عرب از حيث كثرت مفردات, استعارات, تمثيل, قلب حروف و تمييز و ضمائر و اسامي مفردات و مترادفات و جايگزيني كلمه‏اي در جاي كلمه‏اي ديگر مثل, جايگزيني مصدر در مقام فعل امر, و فاعل در مقام مصدر, يا تقديم تأخّر در مقام حال و حصر و ويژگيهاي از اين قبيل, ظرافت و بسامدي به زبان عربي بخشيده و از همين‏رو, شاكلة زبان و ساختار ظاهري زبان عربي از اصل و زياده تشكيل شده كه زيادتي آن در حروف و اصل آن در ريشة كلمات نماد و نمود دارد. البته, بنابر تحقيق و استقصاي علماي لغت, حروف زائده از ده تجاوز نمي‏كند و آن را جهت حفظ و يادگيري در كلمة «سألتمونيها» جمع كرده‏اند و اگر حركات سه‏گانه در صورتي كه آنها حروف كوچك شمرده شود به اين عدد اضافه كنيم تعداد حروف زائد به سيزده عدد مي‏رسد.

از طرفي همين كلمات از حروف اصليِ «ثنائيه, ثلاثيه و رباعيه و خماسيه» تشكيل شده است. بنابر اظهار نظر زبان‏شناسان هيچ زباني به اندازة زبان عربي بسامد لغات ندارد,[9] و همين بسامد لطافت خاصي به زبان عربي و لغات آن بخشيده است به عنوان مثال استعاره, مترادفات, قلب و اِبدال و اشتقاق[10] كبير و صغير كه, اين اشتقاق به اين گستردگي از ويژگيهاي لغت عرب است, و لطافت و بسامد خاصي به اين لغت و زبان بخشيده است. به عنوان مثال كلمة «كَتَبَ» و اشتقاق آن «كاتب, مكتوب, كتاب, مكتبه, مكتب, يكتب, اكتب, كُتَيْب و...» مي‏باشد. همان طوري كه ملاحظه مي‏شود حرف اصلي يعني «كتب» در تمام مشتقات اين كلمه آمده است, كه اصلاً با زبانهايي مانند زبان انگليسي قابل مقايسه نيست, و لذا گفته‏اند زبان انگليسي تك هجايي است و از بسامد و گستردگي قابل ملاحظه‏اي برخوردار نيست.[11]

اديبان بِناي كلمات عرب را بر سه گونه «اسم, فعل, حرف»[12] دانسته‏اند و اول كسي كه صيغ اسمي را احصا كرد امام النحويين سيبويه فارسي است كه 308 بِنا بر اسم شمرده و سپس جناب سراج 22 بِنا بر آن اضافه كرد كه در جمع 330 بِنا شد.[13]

 

پيشينة فرهنگ و معجم‏نگاري

برخلاف نظر عدّه‏اي كه پيشينة بلندي بر معجم و فرهنگ‏نگاري قائل نيستند, معجم‏نگاري بس سابقة طولاني دارد. البته شكل و نوع تدوين آن از آغاز تا كنون به يك شكل و يا ساختار معين نبوده, و طبيعي است كه معجم‏نگاري نيز سير تكاملي خود را طي كرده است.

به عنوان مثال دايرة‏المعارف و يا دانشنامه‏نگاري نيز به شكل امروزي آن در آغاز كار نبوده, ولي همين دانشنامه‏ها كه امروزه چاپ و نشر پيدا مي‏كند ريشه در گذشته دارد؛ مثلاً احصا العلوم غزالي, و جامع العلوم (ستّيني) فخر رازي و فهرست ابن نديم در زمان خودشان يك دانشنامه علوم و معجم بوده كه امروزه اساس كار اين‏گونه تأليفات قرار گرفته است. كتابهاي لغت نيز مستثنا از اين قاعدة تاريخي نيستند.

خليل ابن احمد الفراهيدي (  -175ق)

اولين كتابي كه در اين فن تأليف شده لغت العين است. وي مدتي در باديه اَعراب[14] به گردش پرداخته و شنيده‏هاي خود را در مجموعه‏اي تدوين نموده است. گرچه اساس كار وي با لغات‏نويسان امروزي فرق مي‏كند, ولي شاكلة هر دو روش يكي است.

او كتاب خود را بر نُه طبقه تقسيم و لغات عرب را به حلقيه, لهويان, شجريه, أشليه, نطعيه, لثويه, زلفيه‏, شفويه و هوائيه, تقسيم و بيست و نُه[15] حرف لغت عرب را در اين نُه قالب ريخت و كتابِ العين را تأليف نمود. و صدها كتاب لغت ديگر.

 

الطراز الأوّل

يكي از اين آثار, كتاب الطراز الأوّل, اثر سيّدعلي خان است كه بايد آن را از مهم‏ترين آثار وي محسوب نمود. اين اثر كه گويا به پانزده جلد خواهد رسيد و هم اكنون چهار جلد آن كه شامل جلد صفر و اول و دوم و سوم است در دسترس محققان قرار گرفته. غير از مقدمه, جلد اوّل آن با كلمة «أبأ» شروع و جلد سوم آن با كلمة «يبعث» خاتمه يافته است. سيّدعلي خان اين اثر را بر اساس حرف آخر كلمه تنظيم و به دو روش تأليف كرده است.

وي ابتدا بر اساس و ترتيب فرهنگ لغات معمول مرسوم, به بيان معاني لغات پرداخته و سپس به استدراك و نقدِ شيوة سابقين مي‏پردازد, كه مهم‏ترين ويژگي اين اثر, البته در مقام تحقيق و تأليف, همين روش دوم است. او خبط و خطاهاي لغويين سلف خود را گوشزد كرده و سپس چگونگي تدوين معاجم  لغت را بيان و به نقد و استدراك  آنها پرداخته است و به عنوان نمونه كلماتي را ذكر و مشخص كرده كه معجم‏نگاران در بيان معاني اين لغت به خطا رفته‏اند. مانند: المثلث, الضّد, الإبدال, المُعرَّب, القلب و الخ.

سيّدعلي خان در بخش اعظم اين اثر به گونه‏اي لغات را ترجمه كرده و آنچه كه از قلم اصحاب لغت افتاده و يا از انديشه آنها به دور مانده استدراك كرده است, و خودِ جناب سيّد در مقدمه به اين مسئله اشاره مي‏كند,[16] و خبط خطاهاي خليل را در «العين»[17] و صاحب بن عبّاد را در المحيط في اللغة,[18] و جوهري را در الصحاح و فيروزآبادي در قاموس ‏اللغة[19] و زبيدي را در تاج العروس گوشزد و در مواردي كه آنها معناي لغات را به درستي درك نكرده‏اند آورده است.[20] عين عبارات جناب سيّد در پي‏نوشت آمده است (فراجع)

سيّدعلي خان كبير خود در معرفي كتابش در مقدمه مي‏نويسد:

هذا كتاب جمعتُ فيه مِن لسان العرب ما يُحظي منه بارتشاف الضَّرَب, وأحرزتُ فيه مِن غريب القرآن و الآثر, ما يُرضي منه صدق العين والأثر, و أضفتُ, الي ذلك مِن بيان مَجازات الكلام و مصطلحات العلماء الأعلام و أمثال العرب العَرباء.[21]

 

روشِ نگارش

وي در نگارش اين اثر, روش جديدي نسبت به معاجم قبل از خود به كار گرفته كه در هيچ يك از معاجم قُدما و متاخرين نيامده است. به عنوان نمونه, بعضي از لغويان در معنا كردن لغات و اصطلاحات

بين حقيقت و مجاز خلط كرده‏اند و چه‏بسا مجاز را بر حقيقت مقدم داشتند,[22] و يا اصطلاحات علم عروض و قوافي را با صرف و نحو مخلوط كرده‏اند و تفكيكي بين اين اصطلاحات كه هر كدام در هر علمي معنايي ويژه خود را دارد, قائل نشدند. ايشان تمام اين لغات و اصطلاحات را از هم تفكيك و معاني هر كدام را با توجه به آن علم متذكر شده است. بنابراين, ترتيبي در بيان معاني لغات و اصطلاحات به كار گرفته كه اين‏گونه خلط و خبطها پيش نيايد, به ترتيب: واژه اصطلاح, كاربرد اين كتاب از اين واژه و مَثَل را در معناكردن لغت مراعات نموده و ريشة بسياري از لغات عربي را بررسيده و چگونگي مُعرب بودن آنها را بيان داشته است به عنوان مثال:

در ماده «عِنب» مي‏نويسد اين لغت هندي كه در اصل «أنب» بوده و عربها پس از ملاحظه اين واژه آن را به صورت «عِنب» استعمال كردند.

يكي ديگر از مواردي كه در اين اثر به آن عنايت ويژه‏اي شده است و اصحاب لغت از آن غافل مانده‏اند حركت «عين الفعل», به ويژه فعل مضارع است كه, اهل ادب به اين موضوع وقوف دارند كه در ادبيات عرب اين مسئله چه نقش مهمي دارد,[23] گرچه به حسب ظاهر, مهم جلوه نكند. جناب سيّد پس از نقل حركات «عين الفعل» ماضي كه اهل لغت از آن غفلت كرده‏اند به بررسي كاربرد همان باب در فعل مضارع پرداخته است.[24]

به عنوان مثال جناب سيّد لغات عين الفعل ماضي «ضم, فتح, كسر» را به تمامه ذكر كرده با اينكه كتابهاي لغت از ذكر باب مكسور العين غفلت كرده‏اند و فقط به ذكر دو باب, يعني باب «كَرُمَ و مَنَعَ» اكتفا نموده‏اند و يا باب «نَصَرَ, شرُفَ, فَعِلَ» مثل «نصُر و خسُرَ» مضموم العين كه جناب سيّد آن را از ارسال المسلّمات دانسته است, به عنوان مثال مفسران تفاسير ادبي در تفاسير خود, جملة «ولا تُخْسِروا» كه فرازي از آية شريفه است با توجه به آموزه‏هاي اهل لغت در تفسير اين كلمه به اشتباه رفته‏اند, به گونه‏اي باب «نصُر ـ خسُرَ» را ناديده گرفته‏اند. بنابراين ارزش و نتيجة كار جناب سيّد در اين اثر از اين‏گونه مسائل معلوم مي‏شود.[25]

يكي ديگر از ويژگيهاي اين اثر «حُسنُ استقراء و استقصاء» در جمع و بيان وجوه لغات است كه اين ويژگي اين اثر را از ديگر معاجم ممتاز ساخته است؛ مثلاً براي واژة «بلأ» حدود دَه وجه شمرده است.

يكي ديگر از ويژگيهاي اين اثر اخذ معاني لغات از كتابهاي تفسير, طِب و مانند اينهاست. وي در خصوص لغت «الضاد» كه از اختصات عرب است و تا جايي كه در قديم اَعراب را اُمت «ضاد»[26] مي‏گفتند بخوبي مورد بررسي قرار داده است؛ و يا در بيان ماده «سوأ»به تفاسير آية دهم سورة روم }ثم كان عاقبة الذين اساءوا السوّأي{ نظر داشته و اشتباهات مفسران و ديگر لغويون را در اين خصوص گوشزد نموده است.

يكي ديگر از ويژگيهاي اين اثر بررسي «مهموز و مقصور و مهموزِ محفف» است كه ديگر معاجم كمتر به اين ماده پرداخته‏اند. وي در اين خصوص استقصاي كامل كرده و واژه‏هاي زيادي در اين اثر, مورد بررسي قرار داده است. مثل مادة « ألأ, الألاءُ, بهأ, جلظأ, حبطأ, خنأ, دفأ, رقأ, رنأ, رمأ» الي آخر.

 

اصول لغت و اشتقاق

از ديگر ويژگيهاي مهم اين اثر وفق‏دادن بين اصول لغت و اشتقاق صرفي و سماعيات[27] است كه از

مهم‏ترين مباحث ادبيات عرب به شمار مي‏رود. اين موضوع يكي از موارد اختلافي بين اُدبا و لغويين است, كه جناب سيّد با توجه به نظريات اين دو گروه, به درستي و با دقت تمام به بررسي اين‏گونه واژه‏ها پرداخته است و در ضمن مباحث, فوايد لغت, نحو, صرف و بيان اقوال و آراي اديبان را نيز, ذكر كرده است.

 

مجاز و حقيقت

يكي از مشكل‏ترين و ديرياب‏ترين مسائلي كه در ادبيات عرب, بلكه در ديگر لغات مطرح است و در نهايت تعقيد نيز هست, باب «حقيقت و مجاز» است. تفتازاني در مطول بخش قابل ملاحظه‏اي را به اين باب اختصاص داده است. شناختِ حقيقت از مجاز در لغت عرب و مكان  استعمال آن ضمنِ ديرياب بودن, از پربسامدترين باب‏هاي ادبيات عرب نيز هست.

بعضي از اصحاب لغت هر آنچه در اين‏باره از اَعراب و يا از عربها شنيدند بي آنكه توجهي به نوع استعمال آنها داشته باشند با عنوان «حقيقت و مجاز» ثبت كرده‏اند. البته غرض آنها صِرفاً تأييد صدور اين نوع كلمات از اَعراب و يا عربها بوده و خيلي توجه به استعمال حقيقت و يا مجاز بودن آن نكرده‏اند. آنها صرفاً به نقل كلمات حقيقت و مجاز عرب اكتفا كردند و وجه حقيقت و مجاز آن را ذكر نكرده‏اند. گويا اوّلين كسي كه بين حقيقت و مجاز تفصيل داد زمخشري (  -538ق) بوده است, وي در اساس البلاغه, معناي اصطلاحي حقيقت و مجاز را به درستي تبيين كرده است.

اُصوليين نيز در مباحث الفاظ, مطالب ذي‏قيمتي در باب حقيقت و مجاز دارند كه باريك‏بينيهايي در آثار آنها به چشم مي‏خورد كه لغويون از آن غافل بودند.[28] البته ناگفته نماند كه جناب سكاكي نيز در باب حقيقت و مجاز, گوي سبقت را از ديگران ربوده است.

جناب سيّد در مادة «جوز»: مجاز را به عدول از اصل لفظ دانسته و آن را به مجاز, مجاز عقلي, مجاز لغوي و مجاز مركب, تقسيم كرده و وجوه آن را ذكر كرده است كه در ديگر معاجم به چشم نمي‏خورد.

الطراز الاوّل, يك اثر گرانبهايي است كه هيچ اديب و مفسر لغوي نبايد خود را بي‏نياز از آن بداند. در اين مقاله در حدّ توان به بررسي اين اثر پرداخته شد, باشد كه نكته‏دانان اديب خطاها را به كرامت خود عفو نمايند. ان‏شاءالله به شرط حيات پس از انتشار بقية مجلدات به معرفي تفصيلي آن خواهيم پرداخت.

 

پي‏نوشتها