بازخواني تفسير« الفواتح الإلهيه و المفاتح الغيبيّه»

سيّدعلي‏اصغر امامي مرعشي*

 

 

در طول تاريخ ديدگاههاي گوناگوني دربارة جوازِ ترجمه و تفسير قرآن عرضه شده است. عدّه‏اي آن را منع و برخي تجويز و گروهي نيز فقط ترجمة كتاب الاهي را روا دانسته و از تأويل و تفسير آن پرهيز كرده‏اند. در اين باب اولين ترجمة قرآن را به سلمان فارسي نسبت مي‏دهند و پس از آن به طور رسمي در زمان نوح بن منصور ساماني قرآن به فارسي ترجمه شد. امّا دربارة تفسير و تأويل وحي الاهي، به غير از آنكه معصومان به تفسير آن پرداختند؛ عالمان نيز، در پي تفسير و تأويل اين كتاب الاهي برآمدند.

مفسران در تفسير قرآن علاوه بر روش تفسيري كه اتخاذ كرده‏اند با رويكردهاي گوناگوني نيز به تفسير كتاب خدا پرداخته‏اند. از آن جمله است رويكردهاي تربيتي، فقهي، علمي، اجتماعي و اَحياناً فلسفي؛ علماي علم تربيت و فقيهان، جامعه‏شناسان و فيلسوفان هريك به‏گونه‏اي تلاش مي‏كنند تا قرآن را با آموزه‏هاي خود تفسير و تأويل كنند و در نتيجه، تفاسير با اين رويكردها، رنگ و بوي تربيتي، فقهي، علمي و فلسفي به خود گرفته و در لسان اصحاب تفسير به تفاسير علمي، فقهي، اجتماعي و عرفاني مشهور و معروف شده‏اند. لذا با اين رويكرد، با ديدگاههاي متفاوتي به قرآن نگريسته‏اند.

از جمله ديدگاههايي كه دربارة قرآن وجود دارد، ديد عرفاني و تفسير آن از اين ديدگاه است.

بحث در اينكه آيا نظر به قرآن شريف از ديد عرفاني صحيح است و يا اينكه در تفسير قرآن جايي بر اين رويكرد و ديد عرفاني، حداقل به صورت مستقل وجود ندارد. بلكه, قرآن از ديدگاههاي مختلف كه يكي از آنها جنبة معرفتي است، تفسير مي‏شود و يا حتي بررسي و تفسير قرآن منحصر به جنبه‏هاي مختلف سياسي، اقتصادي، اجتماعي و نظير اينهاست؛ زيرا قرآن كتابي است بيانگر حقايقي از شريعت مقدس؛ و ديد عرفاني يك ديدي است كه منشأ غيراسلامي دارد. به اين معنا كه سابقة قبل از اسلام دارد. اين موارد هيچ كدام مَحّط نظر ما در اين مقاله نيست.

آنچه كه بايد توجه كرد تفاسير مختلف از ديدگاههاي متعدّد و بعضاً ديدگاه جامع و فراگير به اين كار پرداخته‏اند، ولي سبك و رويكرد انحصاري عرفاني صرف‏نظر از صحّت و عدم صحّت آن كمياب‏تر و يا غيرمشهورتر است. در اين ميان به تفاسيري همانند بيان السعادة, سلطان علي‏شاه برمي‏خوريم كه تفسيري عرفاني و ولايي صِرف است؛ و يا مواردي ديگر نظير تفسير حقائق التفسير، ابوعبدالرحمان سلَّمي، و تفسير روزبهان بقلي شيرازي، كه به شيوة عرفاني نوشته شده است. البته، اين‏دو را نمي‏توان تفسير ولايي قلمداد نمود، و ديگري تفسير شريفي است كه در اين مقاله درصدد معرفي آن هستيم و آن، موسوم به الفواتح الإلهية والمفاتح الغيبيّة، است كه تفسيري است به تمامه توحيدي و عرفاني؛ و به تفسير صوفي نيز موسوم است.

 

ويژگيها

اين تفسير نسبت به تفاسير ديگر ويژگيهاي خاص خود را دارد كه به چندين مورد آن با توجه به حجم مقاله اشاره مي‏شود.

اولين ويژگي مهم و قابل توجّه كه مي‏توان درباره اين تفسير به آن اشاره كرد, مباحث توحيدي است كه در آغاز هر سوره متناسب با همان سوره آمده است به گونه‏اي كه، ذهن خواننده را مهيّا و روح شخص چاوشگر و حقيقت‏جو را مصفّا و روشن مي‏نمايد و اين نوع مباحث از ويژگيهاي منحصر به فرد اين تفسير است.

ويژگي ديگر اينكه اين تفسير صرفاً بيان‏كنندة اصطلاحات مغلق و پيچيدة عرفاني فلسفي نيست. بلكه، با كلمات با لحن ادبي و عرفاني و با طراوت خاصي كه دارد شخص را با تمام وجود آمادة غوّاصي و ورود به درياي ژرف هر سوره مي‏نمايد؛ زيرا مفسر از ابتدا توجه و زمينة مصون ماندن از نيروهاي مرموز ابليسي را در خواننده فراهم مي‏كند و اين تأثير از مطالب آغازين هر سوره كه از آن به «فاتحه» تعبير كرده است به وجود مي‏آيد. هم‏چنانكه در پايان هر سوره تحت عنوان «خاتمه» به مطالبي دستوري و راهبردي اشاره و به وجهي كه خوانندة مستعد، در پايان احساس مي‏كند كه به اندازة ظرفيّت خود حظّ لازم را از آن برده و توانسته از ظواهر شريفه با همة وجود در ژرفاي آن تعمّق كند.

از ديگر ويژگيهاي مهم اين تفسير ارائه راهبردهاي عملي سلوكي براي سالكان و عدم اكتفا و انحصار در عرفان نظري است كه در اوائل و اواخر هر سوره براي عامل به آن، راهبرد عملي براي تطهير دروني و صفا و جلاءِ نفس در جهت وصول به معاني قرآن است. بنابراين، عنوان تفسير سلوكي و يا صوفي براي آن مناسب است. در برخي از تفاسير ديگر كه قائل به توحيد عرفاني هستند نيز، اشاراتي در اين زمينه مشاهده مي‏شود، ولي ارائه طرِيقِ هدايت سالك به سوي حضرت حقّ در سير تفسيري هر سوره از يك طرف، و كل قرآن از طرف ديگر, ويژگي خاص اين تفسير است.

به ويژه تأمّل و دقت خاص بر روي «اسماُءالله» كه هم بر معرفت نظري خواننده مي‏افزايد و هم‏چنين براي مسافرِ به سبك سير اين سلوكي اين تفسير، موصل إلي المطلوب مي‏تواند باشد. البته, مطلب در مورد كسي است كه بر او عنوان «مَن يضلل‏الله فلا هادي له» صادق نباشد و الا «فما له من هاد» بجز فرورفتگي در طغيان نفس كه بُروز آن منجر به تحقّق حكميّت سليقة طاغوتي بر فرد و جوامع انساني گرديده و به جاي راهبري نفوس به سوي حق، راهبر آنان در نزول به اسفل السافلين مي‏گردند، چيزي در پي نخواهد داشت، گرچه بعضاً از فريب نفس غافل مانده و سير خود را سيري الاهي پندارند. راستي چگونه ممكن است از طريق انكار وحدت به وحدت رسيد و با ردّ توحيد معتقد به توحيد بود و با وجود عمي و كوري به حضور حضرت حقّ واصل گرديد:

فرصت شِمُر طريقة رندي كه اين نشان               چون راه گنج بر همه كس آشكار نيست

در اينجا با توجه به مطالب مذكور به نمونه‏هايي از آغاز و پايان بعضي از سور اشاره مي‏‏شود: از جمله موارد ظريف و زيبا ورود و خروج كلام در سورة فاتحه الكتاب است. در ابتدا مي‏فرمايد:

لايخفي علي مَنّ اَيقَظهُ‏الله تعالي من منام الغفله و نعاس النسيان أنّ العوالم و ما فيها انّما هي آثار الاوصاف الالهيه المترتبه علي الاسماء الذاتيه، اذ للذات في كل مرتبة من مراتب الوجود اسم خاص وصفة مخصوصه لها اثر مخصوص، هكذا بالنسبة إلي جميع مراتب الوجود و لوحبة و ذرة و طرفة و خطرة و لمرتبة المعبّر عنها بالأحدّيه الغير العدديه و العماء الذي لاحظّ لا ولي البصائر و النّهي منها إلا الحسرة و الحيرة و الوله و الهيمان و هي غايِة معارج عروج الانبياء و نهاية مراتب سلوك الاولياء فهم بعد ذلك يسيرون فيه لا به، و اليه الي آن يستغرقوا فيتحيروا إلي ان يفنوا، لا اله الا هو « كل شي هالك الا وجهه»[1] ثم لما اراد سبحانه ارشاد عباده إلي تلك المرتبه ليتقرّبوا إليها و يتوجَّهوا نحوها حتّي ينتهي توجههم و تقرّبهم إلي العشق و المحبة الحقيقيّة الحقيّة المؤديه إلي اسقاط الاضافة المشعرة للكثره و الاثنينية و بعد ذلك خلص نيتهم وصح طلبهم للفناء فيه، نبّه سبحانه إلي طريقة ارشاداً لهم و تعليماً في ضمن الدعاء له و المناجاة معه متدرجاً من نهاية الكثره إلي كمال الوحدة، المفنية لها متيمناً «بسم‏الله» المعبربه عن الذات الأحدية باعتبار تنزلها عن تلك المرتبة العمائيه اذلا يمكن التعبير عنها باعتبار تلك المرتبة اصلاً.[2]

بر كسي كه خداوند او را از خواب غفلت و چرت فراموشي بيدار كرده مخفي نماند كه عوالم و آنچه در آنهاست منحصراً آثار اوصاف الاهي است كه آن اوصاف بر اسماي ذاتي مترتب است؛ زيرا حضرت ذات در هر مرتبه‏اي از مراتب هستي داراي اسم خاص و صفت خاصي است كه آن صفت ويژه آن ذات است و داراي اثر مخصوصي است تا همة مراتب هستي اگرچه دانه‏اي يا ذره‏اي يا پلك‏زدني و يا خطور ذهني باشد، و درجه‏اي كه از آن به احديت غيرعددي و ناپيدايي كه، صاحبان بينايي و عقل بهره‏اي از آن ندارند، بجز حسرت و تحيّر و سرگرداني و سرگشتگي بسيار؛ تعبير مي‏گردد و آن نهايت و بالاترين معراج انبيا و نهايت مراتب سلوك اولياست. آنان پس از اين مقام, در خود حق سير مي‏كنند نه او و به سوي او, تا اينكه غرق و سپس متحيّر شوند و به فنا برسند «نيست خدايي غير از او, هر چيزي هلاك و مستهلك است غير از وجه او» سپس آنگاه كه خداي سبحان اراده فرمود بندگان خود را به اين مرتبه ارشاد فرمايد تا به آن جايگاه نزديك شده و به سمت و سويش روي نمايند و از اين طريق توجه و تقرب آنان به جناب عشق و محبّت واقعي و شايسته ـ كه به رهايي از نسبتهايي كه سبب زياده‏‏بيني, پراكندگي و دوگانگي, يعني شرك است, مي‏رسد ـ منتهي گردد و بعد از اين نيّتشان خالص و طلب فنا بر آنان درست باشد لذا بندگان را به راهي آگاهي فرمود تا بدان راه ارشاد گشته و نيز به آنان بياموزد تا در ضمن خواندن حضرت حق و نجواي با او به تدريج از نهايت پراكندگي و زياده‏بيني (شرك) به نهايت توحيد و يگانگي كه زُدايندة كثرت و چندگانگي است, با ميمنت‏جويي به نام «الله»
ـ همان نامي كه به وسيله آن از ذات احديّت يعني يگانگي محض, تعبير مي‏گردد ـ برسند.

و از اين جهت كه تعبير و نام بردن از جناب احديّت صِرف كه مرتبة ناپيدايي است, محال و بنابراين حضرتش ذات صرف را در معنا تنزل و سپس با لفظ مقدسِ «الله» از آن تعبير نمود.

در پايان سوره تحت عنوان خاتمه سورة الفاتحه مي فرمايد:

عليك أيها المحمدي المتوجه نحوَ توحيد الذات يَسَرَالله أمرك و بلغك املك أن تتأمل في الابحر السبعة المشتملة عليها هذه السبع المثاني من القرآن العظيم المتفرعة علي الصفات السبع الذاتية الآلهية الموافقه للسماوات السبع و الكواكب السبعة الكونية و تتدبر فيها حق التدبير و تتصف بما رمز فيها من الأخلاق المرضية حتّي تتخلص من الاودية السبعة الجهنمية المانعة من الوصول الي جنة الذات المستهلكة عندها جميع الاضافات والكثرات و لا يتسير لك هذا التأمل والتدبر إلّا بعد تصفية ظاهرك بالشرائع النبوية و النواميس المصطفوية المستنبطة من الكلم القرآنية و باطنك بعزائمه و اخلاقه صلي‏الله عليه وسلم المقتبسة من حكمها المودعة فيها فيكون القرآن الجامع لهما خلق النبي صلي‏الله عليه وسلم ظاهراً و باطناً الموروث به من ربه المستخلف له فالقرآن خلق‏الله المنزل علي نبية من تخلّق به فاز بما فاز.[3]

بر تو باد اي انسان محمّدي, كه به سمت توحيد ذات رو آورده‏اي «خداوند كار تو را آسان گرداند و به آرزويت برساند» اينكه تأمّل كني در درياهاي هفت‏گانه سبع مثاني قرآن كريم با صفات ذاتي الاهي كه با آسمانها و كواكب هفت‏گانة وجودي وفق دارد و انديشه كن در آن؛ آن‏چنانكه حقّ انديشيدن است و متصف شو به اسراري كه در آن هست از اخلاق پسنديده تا از واديهاي هفت‏گانه جهنمي كه مانع است از وصول به جنت ذات كه در آن همه نسبتها و كثرتها مستهلك است خلاصي يابي؛ و اين تأمل و تدبر بر تو آسان نمي‏شود مگر پس از آنكه بُرونت را به وسيلة شرايع نبوي و نواميس مصطفوي كه از كلمات قرآني به دست مي‏آيد خالص گرداني و درونت را به عزائم و اخلاق محمّدي كه از حكمتهاي كلم قرآني است و در قرآن به وديعه گذاشته شده است، آراسته گرداني؛ پس قرآن در بردارندة اين هر دو خلق محمّد ظاهراً و باطناً است كه از پروردگارش به او رسيده و جايگزين شده؛ پس قرآن خلق خداوند است كه بر نبّي او نازل شد و هر كس متخلّق به آن گردد، مي‏رسد به آنچه كه مي‏رسد.

 

مصنف و اهل ولاء

مطلب ديگري كه در رابطه با شناخت و معرفي اين تفسير قابل طرح است نِكات ولائي آن است، هر چند اين مطلب به عنوان يك ويژگي انحصاري دربارة تفسير مذكور مطرح نيست. صرف‏نظر از بررسي تاريخي و موقعيّت مكاني و زماني وي و پدران و اساتيد او كه معمولاً نشانه‏هاي مذهب از اين طريق به دست مي‏آيد در فرضي كه اعترافات مستندي از خود شخص وجود نداشته باشد اگر بتوانيم چند مقدمه را به صورت قطع بپذيريم، اهل ولاء بودن اين‏گونه رهروان قطعي مي‏شود. مگر آنكه در مقدماتي كه ذكر مي‏شود يا در برخي از آنها تأمل داشته باشيم كه البته در اين فرض، نتيجه قطعي نخواهد بود.

مقدمات از اين قبيل است: يكي اينكه ما بر اين عقيده باشيم كه مرام و طريقت اهل كشف و شهود و معرفت و طريقت نيز مرام حق است و بالاتر اينكه حق منحصر در طريق اهل طريقت است؛ و اگر در اين مقدمه شبهه‏اي باشد بحث به‏گونه‏اي ديگر بايد مطرح گردد و در نتيجه پذيرش ساير مقدمات منتج نيست بلكه ميسور نيست.

دوم اينكه، شخص موردنظر همانند مؤلف را در حدّ والايي از معرفت بدانيم كه او را به قرائني به مراتب عاليه شهود رسيده و واصل بدانيم كه باز اگر از مجموعة آثار و يا از قرائن ديگر بر فرض وجود، اين مقدمه اثبات نگردد يا قطعي نباشد، باز ادامة استدلال به جايي نمي‏رسد.

سوم اينكه، تنها و تنها راه رسيدن به مرتبة والاي ولايت و در سلك اولياي حقّ در آمدن را، پذيرش ولايت سلطان ولايت حضرت امام علي بدانيم و اينكه از راههاي ديگر لااقل به حدّ كمال رسيدن ممكن نيست, هر چند گامي در جهت سير و سلوك برداشته شده باشد. حال اگر كلّيتِ مقدمه اول و سوم را مسلم بدانيم و مقدمة دوم را دربارة مؤلّف و امثال او و همة كساني كه بوي حبّ و عشق از آثارشان به مشام مي‏رسد به طور قطع بپذيريم، به ناچار ولايي بودن آنان البته، قطعي خواهد بود. در اينجا نظر اهل تحقيق را به مطلبي كلّي و راه‏گشا در همين رابطه سوق مي‏دهيم و آن اينكه آيا عناويني نظير صوفي، عارف، اهل سلوك و يا آنچه در تاريخ و زبان فرس به عنوانِ اهل فقر و درويش مطرح مي‏گردد چه نوع رابطه‏اي با خصوص تشيّع و يا در عنواني وسيع‏تر اهل ولاء بودن دارد، آنچه قطعي و مسلم است اين است كه اهل سلوكي كه خود را به سلسله‏اي از اقطاب صوفيه متصل و مربوط مي‏دانند همگي ـ بجز مورد يا موارد اثبات نشده و صرفاً ادعائي ـ قطب الاقطاب را امام علي بن ابي‏طالب مي‏دانند و در اين جهت تصريحهاي مكرر دارند و حتي در باب بعضي فرق كه در اعتقادشان به خلفا ترديدي نيست و در اين رابطه نيز صراحت دارند، در اينكه سلسلة سلوكي آنان به مولي اميرمؤمنان منتهي مي‏گردد نيز تصريح مكرّر دارند كه البته طرح جزئيات جايگاه خود را مي‏طلبد؛ حال مي‏توان گفت هركس مصداقي از مصاديق مذكوره قرار گيرد در تشيّع يا اهل ولاء بودن او جاي ترديد نيست هر چند در شريعت به نظريات فقهي اهل‏سنّت و جماعت عمل نمايد. جالب توجه اينكه تصريح به امامت ائمه معصومين از اولاد مولي اميرمؤمنان حتي از صوفيه مذكوره مكرّر مشاهده گرديده است هر چند بعضاً در امامت صاحب الامر صراحتي از خودشان نمي‏دهند و به نظر مي‏رسد تعبير آنان احياناً از ائمه به قطب نيز تضادي را در اين رابطه بر نمي‏انگيزد. مضافاً بر اينكه بحث تاريخي از ملّت و مذهب اين بزرگان در اصل موردي ندارد. چرا كه:

مذهب عاشق زمذهبها جداست              عاشقان را مذهب و ملّت خداست

بنابراين، دليلي ندارد در اين مورد نيز مانند موارد ديگر، اهل ولاء و بزرگاني از اين طبقه را به خارج از ولايت نسبت دهيم و مؤلّف اين تفسير را به سمت مقابل آن پاس دهيم. اكنون به مواردي كه در اين تفسير شريف به ولايت اهل‏بيت و اصل و اساس ولايت اشاره شده پرداخته مي‏شود.

مورد اول در خاتمة سورة يونس مي‏نويسد:

عليك أيها الطالب لتحقيق الحق العازم الحازم علي سلوك سبيل التوحيد و العرفان المستكشف عن اهل الكشف و ارباب المحبة و الولاء انجح‏الله آمالك و يسر لك مآلك و يصونك عما عليك أن تحافظ علي شعائر دين الإسلام الذي هو الحقّ الصريح المنزل من الحكيم العلام علي خير الانام بالعزيمه الصحيحة الخالصة عن شوب الرياء و السمعة الصافية عن كدر الهوي و الغفلة و تلازم الاستفادة و الاسترشاد من كتاب‏الله و من احاديث رسوله صلي‏الله عليه وسلم و كذا ممن سمحت به اكابر الصحابة سيما الحضرة الرضوية المرتضوية و اولاده الكرام و احفاده العظام سلام‏الله عليهم و كرم وجوههم.[4]

مورد دوم, در ذيل آية شريفة «و يطعمون الطعام علي حبة مسكيناً و يتيماً و أ سيراً»[5] به حديثي از ابن‏عباس اشاره مي‏كند و مي‏نويسد:

عن ابن‏عباس رضي‏الله عنهما أن الحسن و الحسين سلام‏الله و صلواته علي جدهما و والديهما و عليهما مرضا هائلا مخوفا فعاد هما رسول‏الله صلي‏الله عليه وسلم في ناس فقالوا لعلي يا اباالحسن لو نذرتَ علي ولديك، فنذر علي و فاطمة (علي النبي و عليهما و ابنيهما الصلاة و السلام) و فضة جارية لفاطمة (رضي‏الله عنهما) صوم ثلاثة ايام ان برئا، فلما برئا صاموا و مامعهم شئ فاستقرض علي (رضي‏الله عنه) من شمعون الخيبري ثلاثة اصوع من الشعير فطحنت فاطمة (رضي‏الله عنها) صاعاً و خبزت خمسة أقراص علي عدد رؤسهم، فوضعوا بين يديهم ليفطروا فجاء علي الباب مسكين فأعطوا له و آثروه علي انفسهم وباتوا فلم يذوقوا إلا الماء واصبحوا صياما فلما امسوا فعلوا ايضاً كذالك، فألم عليهم يتيم فآثروه كذلك، فاصبحوا صياماً، ففعلوا اليوم الثالث مثل ذلك، فجاء اسير، فاعطوه فباتوا بلا طعام فنزل جبرائيل (عليه‏السلام) بهذه الآية فقال هناك‏الله في اهل‏بيتك يا نبي‏الله ثم لما اضمروا في نفوسهم و نجواهم حين صدور هذا الإحسان عنهم طلبا لمرضاة‏الله و تثبيتا لهم علي دينه و طاعته و تشويقاً منهم إلي لقائه نزل في حقهم وفق مانووا: «انما نطعمكم» اي مانطعمكم أيّها المطعمون المحتاجون إلا «لوجه‏الله» الكريم و طلبا لمرضاته اذ «لا نريد منكم جزاء» ليصيرعوضاً لا طعامنا لا في الدنيا و لا في الآخرة «و لا شكورا» بان تدعوا انتم لنا الأجر بل ما نطعمكم إلا من مال‏الله يا عيال‏الله خالصاً لوجهه الكريم مالنا مع الشكر و الجزاء امر و شأن وكيف يتآتي منا طلب الشكر و الجزاء اذ قدرتنا علي الإطعام ايضا انما هو باقدارالله إيانا واعطاؤنا إنما هو من عطاياه حقيقة.[6]

مورد سوم در سورة مائده مي‏نويسد:

ثم لمّا نهي سبحانه المؤمنين عن موالاة الكفار و مواخاتهم و بالغ فيه اراد أن ينبّه علي من يستحق الولاية و الودادة حقيقة فقال «انما وليكم الله»، المتولي لاموركم بالولاية العامة «و رسوله» النائب عنه المستخلف منه «والذين آمنوا» بالله بالولاية الخاصة بمتابعته صلي‏الله عليه وسلم ألا وهم «الذين يقيمون» و يديمون «الصلوة» اي الميل المقرب نحوَ الحق «و يؤتون الزكوة» المصفية لبواطنهم عن التوجه نحوَ الغير، «و» الحال انه «هم» حينئذ «راكعون» خاضعون خاشعون في صلوتهم متذللون فيها نزلت في علي كرم‏الله وجهه حين سأله سائل و هو راكع في صلوته.[7]

مورد چهارم در سورة احزاب ذيل آية شريفة «انما يريدالله ليذهب عنكم الرجس اهل‏البيت».[8] مي‏نويسد:

المجبولين علي كمال الكرامة و النجابة و العصمة و العفاف «و يطهركم» عن ادناس الطبيعة واكدار الهيولي المانعة عن الصفاء و النقاء الجبلي الذاتي «تطهيرا» بليغا و تنظيفاً متناهيا بحيث لا يبقي فيكم شائبة شين و وصمة عيب و نقصان اصلا، ذكر الضمير لانّ النبي و عليا و ابنيه (صلي‏الله عليه و عليهم) فيهم فغلب هؤلاء الدّكور الاشرف السادة علي فاطمة و ازواج النبي (رضوان‏الله عليهن).

حال مواردي از اين قبيل كه، مفسر در آنها ولايت اهل ولايت را بعضا به تصريح و بعضاً به اشاره بيان كرده و آيات مربوط به ولايت را به‏گونه‏اي تفسير نموده كه تماماً بي‏هيچ ابهامي با ولايت اهل ولاء تطبيق مي‏كند, بسيار است. اگر همة آن موارد در اين مقاله مختصر آورده شود دامنه آن به درازا خواهد كشيد و لذا به همين مقدار بسنده شد و عقلا به اشاره اكتفا خواهند نمود. البته اين نكته نيز مدّنظر نگارنده هست كه مواردي كه ذكر شد بعضاً متفق عليه اهل ولايت و قائلين به خلافت است، ولي سخنش در لزوم استناد و استرشاد از احاديث ويژة حضرت مرتضويه و اولاد او در اين زمينه صراحت دارد و هم‏چنين نزول آية تطهير در مورد نبي و مولي و دو فرزندش و حكم به عصمت آنان خصوصاً عصمت حضرت اُم الأئمه سلام‏الله عليها، همان كه حضرت حق جلّ‏وعلا درباره‏اش فرمود: «لولاها لما خلقتكما» روشن و واضح است. حال جان سخن اينجاست كه اين نوع تفسير نمودن آيات عمدتاً با تفكّرِ چه نوع طرز تفكر و يا مذهبي سازگار است. البته ما در اين مختصر در پي آن نيستيم كه ثابت كنيم جناب نخجواني از جمله شيعيان است و از جرگة سنيّان خارج؛ امّا آنچه بايسته است تبيين مسئله‏اي است كه از قرن دهم تاكنون در هاله‏اي از ابهام مانده و آن اينكه واقعيّت چيست و پژوهشگران و كساني كه اين تفسير را براي مطالعه برمي‏گزينند چگونه و با چه تفكّري دربارة مفسر و مؤلّف اين اثر عظيم‏الشأن به قضاوت بنشينند و به مطالعه اين كتاب بپردازند. ولي آنچه كه مي‏توان دربارة اين تفسير گفت اين است كه طرز تفكّر جاري در اين تفسير نمي‏تواند با چارچوب تفكّر اهل ولاء فاصلة چنداني داشته باشد و با اصول مسلّمه غير اهل ولاء قالب‏گيري شود. مفسران عظيم‏الشأني كه با چارچوب فكري ديگري به تفسير قرآن پرداخته‏اند غالباً رويكردي ديگرگونه دارند. شايسته است محقّقان علوم قرآني و مفسران وحي الاهي با مراجعه به اين اثر عظيم و دقّت در آموزه‏هاي آن به قضاوتي بپردازند كه غير قضاوتي است كه تاكنون دربارة اين عارف عالي مقام روا داشته‏اند.

 

پي‏نوشتها

1. قصص، آية 88.

2.نعمة‏الله نخجواني، الفواتح الالهية، ج1 ،ص17.

3. همان، ص18.

4. همان، ج1، ص345.

5. الانسان، آية 8.

6. همان، ج2، ص469

7. همان، ج1، ص197.

8. الأحزاب، آية 33.