ميراث ماندگار

قسمت دوم

آشنايي با كتابخانه‏ها و مراكز اسناد و منابع علمي تحقيقاتي وابسته به

دفتر آيت‏الله العظمي سيستاني(ادام‏الله ظلّه‏الوارف)

(قسمت دوم)

اميرحسين شرافت*

 

اشاره

انتشار و عرضة کتب و نشريّات علمي در سراسر جهان چنان شتاب فزاينده‏اي به خود گرفته که مراکز علمي و پژوهشي را به چاره‏جويي در خصوص نحوة تهية منابع و ايجاد تسهيلات لازم و بهينه‏سازي خدمات کتابداري و اطّلاع‏رساني وادار نموده است. پژوهشگران همه روزه شاهد توليد و انتشار حجم انبوهي از اطّلاعات به صورت کتاب، مقاله و نرم‏افزار در شاخه‏هاي گوناگون دانش هستند. تنوّع منابع و گوناگوني موضوعات که بيشتر نتيجه تخصّصي شدن علوم است، نياز به تقويّت کارآيي و اثربخشي عمليّات کتابخانه و به تبع آن تأمين رضايت مراجعان دارد. به علاوه هزينة کتابخانه‏ها نيز در تهية منابع به صورت مهار ناشدني افزايش مي‏يابد.

ايجاد کتابخانه‏هاي تخصّصي در رشته‏هاي مختلف، از جمله کارهايي است که از طريق آن مي‏توان با تمرکز بخشيدن به کتب اختصاصي هر رشته, امکان بهره‏برداري موثر از آنها را فراهم نمود.

در اين راستا و در ادامه روند راه‏اندازي مراكز و مؤسسات پژوهشي و فرهنگي, کتابخانه‏هاي تخصّصي, زير نظر دفتر مرجعيّت شيعه حضرت آيت‏الله العظمي سيستاني(دام‏ظلّه) و با حمايت و اشراف حجت‏الاسلام والمسلمين سيّدجواد شهرستاني تأسيس گرديد.

حاصل اين اقدام و تلاش و ميراث ماندگار، افتتاح و بهره‏برداري از بيش از ده كتابخانه تخصّصي و عمومي است كه با تهيه و گردآوري صدها هزار جلد كتاب و ساير منابع، از مهم‏ترين پايگاههاي كشور در ارائه منابع روزآمد و اسناد علمي رشته يا رشته‏هاي خاصي از علوم گرديده‏اند.

شش كتابخانة تخصّصي تاريخ اسلام و ايران، تفسير و علوم قرآن، علوم حديث، فقه و حقوق، ادبيات، فلسفه و كلام و عرفان، به عنوان پيشتازان اين عرصه, همراه با كتابخانة مؤسسة آل‏البيت(ع)،كتابخانة تخصّصي عقايدي، و كتابخانة تخصّصي مركز احياء ميراث اسلامي, همچنين كتابخانة تخصّصي منابع مرجع و نشريّات اسلامي، كتابخانة تخصّصي محقّق طباطبايي وكتابخانة عمومي الزهراء(س)؛ دوازده كتابخانة شاخصي هستند كه در بيش از يك دهه فعاليّت خود، با گردآوري و عرضة صدها هزار جلد كتاب، نشريه و اسناد علمي و اسلامي، ضمن ارائه خدمات گسترده و بدون كم‏ترين محدوديّت؛ به ذخيره‏اي ارزشمند و ميراثي گران‏بار براي ايران و جهان اسلام تبديل گشته‏اند.

اين گزارش به عنوان قسمت دوم از مجموعه گزارش اجمالي آشنايي با مؤسسة آل‏البيت(ع) و همچنين مراكز پژوهشي و فرهنگي دفتر آيت‏الله سيستاني؛ و با هدف اطّلاع‏رساني، به معرفي كوتاه كتابخانه‏ها ي وابسته مي‏پردازد.

 

كتابخانة تخصّصي تاريخ اسلام و ايران

اولين كتابخانة راه‏اندازي شده از مجموعه كتابخانه‏هاي وابسته به دفتر آيت‏الله سيستاني، كتابخانة تخصّصي تاريخ اسلام و ايران است. اين كتابخانه با توجّه به وجود خلاء جدّي پژوهش در زمينه‏هاي تاريخي در حوزة علمية قم و نيز، احساس نياز مبرمي كه به كتابهاي تخصّصي تاريخ و جغرافياي اسلام و ايران وجود داشت، با تکيه بر دو گرايش اسلام و ايران در سال 1374 در قم راه‏اندازي شد. اين کتابخانه در طول يک دهه عمر خود تحولاتي را پشت سر گذاشته که همواره بر نقش آن افزوده است. نياز به وجود چنين كتابخانه‏اي با منابع مختلف و به‏روز، باعث شده که مراجعان آن هر روز زيادتر شوند. فراهم کردن منابع قديم و جديد به ويژه در بخشهاي لاتين و کتابهاي عربي نيز موجب شده که اساتيد و محقّقان از مراجعه به اين کتابخانه بي‏نياز نباشند. همچنين، به علت افزوده شدن بر منابع کتابخانه، فضاي فيزيکي کتابخانه هر از چند گاهي تغيير و تحولاتي را شاهد بوده، و همين مسئله باعث شده، مکان کتابخانه در سال 1384، براي چهارمين بار تغيير کند.

براي ارائه هرچه بهتر و آسان‏تر خدمات به محقّقان و پژوهشگران سعي شده است در مجموعه اين کتابخانه‏ها، از مقرّرات خشک و دست و پاگير رايج در ساير کتابخانه‏ها جلوگيري شود. بدين روي, استفاده از منابع کتابخانه تاريخ نيز با آسان‏ترين روش، ممکن است. البته به علت سطح کار و تخصّصي بودن کتابخانه، عموماً پژوهشگران تاريخ و گرايشهاي وابسته به آن، استفاده‏کنندگان از کتابخانه هستند.

يکي از نقاط قوّت کتابخانه منابع فراوان آن است. در سال 1374 کتابخانه با حدود چهار هزار جلد کتاب افتتاح گرديد، امّا اکنون حدود هفتاد هزار جلد کتاب و مجله در اين کتابخانه وجود دارد. علاوه بر خريدهاي روزانه، چندين کتابخانة شخصي خريداري و آثار تاريخي آنها تفکيک شده و در کتابخانه قرار داده شده است.

حضور مستمر در نمايشگاههاي بين‏المللي سوريه، شارجه، کويت، بحرين، بيروت، رياض، مصر و مراکش باعث غني‏شدن منابع عربي کتابخانه در زمينه‏هاي مختلف گرديده است. همچنين، کتابهاي فراواني از شهرهاي مکّه و مدينه و جده براي کتابخانه خريداري شده است.

با وجود اين بخش قابل توجّهي از خريدهاي کتابخانه، از کتابهايي است که طي دو دهة شصت و هفتاد از عراق به ايران آورده شده است. اين آثار طي اين سالها، بخشهاي گوناگون کتابخانه را تقويّت کرده است.

علاوه بر کتاب، مجلات تاريخي يا شبه تاريخي نيز مورد توجّه بوده و بخش مجلات کتابخانه مشتمل بر شمار فراواني مجلة فارسي و عربي است. مجلات کتابخانه به گفتة مراجعان از نقاط قوّت آن است. پيگيري مستمر و برقراري ارتباط با مراکز مختلف باعث غناي اين بخش شده است.

سيستم کتابخانه، روش خاصي است که طيّ آن دوره‏هاي تاريخي و مناطق به صورت جغرافيايي تقسيم شده و به علاوه مباحث حاشيه‏اي نيز بر اساس شعبه‏هاي شناخته شده علم تاريخ تقسيم‏بندي شده است.

در اين تقسيم‏بندي موضوعات مهم و کلان اصل قرار گرفته و از پرداخت به موضوعات ريز و جزيي خودداري شده است. موضوعات مهم کتابخانه به لحاظ غناي منابع به شرح زير است:

تاريخ اسلام با بيش از هزار و پانصد عنوان کتاب در يازده قفسه جاي گرفته است. تاريخ ايران نيز با بيش از هزار عنوان، شش قفسه را در بر گرفته است. تاريخ تشيّع نيز يکي ديگر از نقاط قوّت اين کتابخانه است که با بيش از هزار و صد عنوان کتاب اين مجموعه را غناي خاصي بخشيده است.

موضوع تراجم با بيش از هفت هزار عنوان کتاب در دو قسمت مجزاي تراجم, تک‏نگاري و تراجم عمومي غني‏ترين بخش کتابخانه است. تراجم عمومي با سه هزار عنوان و تراجم تک‏نگاري با بيش از چهار هزار عنوان کتاب، 28 قفسه را به خود اختصاص داده است.

از موضوعات ديگري که اهميّت بسياري در اين کتابخانه دارد و مراجعان زيادي نيز دارد, بخش سيرة نبوي(ص) و ائمة معصومين عليهم‏السلام است. شايد بتوان گفت: بخش سيرة نبوي اين کتابخانه در قم و حتّي در سطح کشور کم‏نظير است. منابع مختلف از کشورهاي گوناگوني در اين کتابخانه فراهم شده که نياز محقّقان را برطرف مي‏کند؛ اگرچه، اين بخش نياز به تقويّت دارد. سيرة ائمة معصومين از اميرمؤمنان تا امام زمان عليهم‏السلام و حضرت زهرا عليهاالسلام هر کدام به بخشي تقسيم شده و کتابهايي را در خود جاي داده است. کل مجموعة سيرة معصومين بالغ بر چهار هزار و پانصد عنوان کتاب مي‏شود.

موضوع فرهنگ و تمدّن با بيش از دو هزار و سيصد عنوان کتاب يکي ديگر از بخشهاي مهم کتابخانه است که مراجعان زيادي را به خود اختصاص داده است.

يکي از ديگر بخشهاي کتابخانه، بخش منابع لاتين آن است. اگرچه، اين قسمت در مقايسه با بخشهاي ديگر رشد چنداني نکرده، امّا با اين وجود بيش از هزار و پانصد عنوان را در خود جاي داده که سعي شده اهم منابع مورد استفادة محقّقان تهيه شود. منابع اين بخش به زبانهای انگليسي, فرانسوي، ترکي استانبولي و آلماني است.

موضوعات زنده و به روز کتابخانه مانند، انقلاب اسلامي با دو هزار و پانصد عنوان کتاب و جنبشها با سه هزار و ششصد عنوان کتاب از بخشهاي ديگر و مهم کتابخانه است.

تاريخ علوم با بيش از هزار و سيصد عنوان و تاريخ‏نگاري با هشتصد عنوان کتاب از بخشهاي ديگر کتابخانه است.

در زمينه‏هاي ادبي و بررسي تاريخ ادبيات ايران و اسلام، دو بخش ادبيات فارسي با بيش از چهار هزار و ششصد عنوان کتاب و ادبيات عرب با بيش از هزار و چهارصد عنوان کتاب وجود دارد که در حال تقويّت است.

از ديگر موضوعات تاريخي, تاريخ اديان است. به همين منظور موضوع تاريخ اديان با بيش از هزار و هفتصد عنوان کتاب در زمينه‏هاي مختلف اين نياز را تا حدودي برطرف مي‏کند. البته در اين موضوع سعي شده تا ويژگي تاريخي اين آثار حفظ شود و از تهيّة آثار کلامي و عقيدتي خودداري شود.

تاريخ و جغرافياي شهرها و بعضي از ممالک مهم اسلامي که در پيدايش تمدّن اسلامي و در سير تاريخي آن نقش مهمّي داشته‏اند، منابع زيادي را به خود اختصاص داده که جاي تفصيل آنها نيست.

در هر كتابخانه‏اي محقّقان از مراجعه به منابع مرجع بي‏نياز نيستند، بدين روي, در اين كتابخانه نيز موضوعي با عنوان فرهنگها وجود دارد که نياز محقّقان را برطرف مي‏کند. همچنين در موضوع کتاب‏شناسي، فهارس و کتاب‏شناسيهاي مختلفي وجود دارد که راهگشاي محقّقان در امر پژوهش است.

مخزن نشريّات اين كتابخانه، گنجينه ارزشمندي از مجلات و نشريّات سياسي، اجتماعي و تاريخي است كه به صورت دوره‏هاي مجلّد نگاه‏داري و در اختيار پژوهشگران و محقّقان قرار مي‏گيرد، برخي از مجلات و نشريّات اين بخش، ناياب بوده و از اين حيث منحصر به فرد است.

جداي از موضوعات فوق، كتابهاي نفيس با موضوعات هنري در كتابخانه موجود است كه بخش زيادي از آن به زبان فرانسوي است.

تمامي کتابهاي موجود در کتابخانه در برنامة رايانه‏اي که به صورت اختصاصي براي اين کتابخانه طراحي شده، ثبت گرديده است.

کتابخانة تخصّصي تاريخ در کنار فعاليّت اصلي خود، در زمينه‏هاي ديگر علمي نيز فعّال است. برگزاري نشستهاي مختلف علمي با حضور اساتيد تاريخ, در طول چند سال گذشته, از جملة آنها است. تاکنون هشت نشست علمي در اين کتابخانه برگزار شده که آخرين آنها در بهمن ماه‏ 1384‏، با عنوان «نقش قبايل شيعه در گسترش تشيّع» بود.

همچنين تاکنون يازده عنوان کتاب توسّط اين کتابخانه, و در بعضي موارد با همکاري ديگر مؤسسه‏ها منتشر شده که مي‏توان به کتابهاي تاريخ محمّدي، تحفه الازهار و زلال الأنهار در چهار جلد، دو گفتار پيرامونِ گوشه‏هايي از احوال و آثار علماي بزرگ خوانسار، گزارشي از كتابِ تحفه فيروزية شجاعية به جهت سدة سنيه سلطان حسينيه، الحاوي في رجال الشيعة الامامية، قبيله بنو تميم و نقش آن در تاريخ اسلام و ايران، قبيله ازد و نقش آن در تاريخ اسلام و ايران، ميراث مکتوب شيعه از سه قرن نخستين، سلمان محمّدي ابوعبدالله پارسي، خورشيد جي و سلمان، حقيقت جاويدان, اشاره کرد.

از جمله کارهاي ديگر کتابخانه, استفاده از سيستم اطّلاع‏رساني موجود در اينترنت است. سايت کتابخانه با نشاني www.Historylib.com در سه بخش ارائه مقالات تاريخي، تازه‏هاي کتاب و مجلات، و جست‏وجو در منابع کتابخانه فعاليّت می‏کند.

كتابخانه داراي خدمات‏دهي منظّمي به ميزان دوازده ساعت در روز در دو بخش بانوان و آقايان مي‏باشد.

مديريّت كتابخانة تخصّصي تاريخ ايران و اسلام از ابتدا تاكنون برعهدة حجت‏الاسلام رسول جعفريان بوده است.

 

كتابخانة تخصّصي تفسير و علوم قرآن

كتابخانة تخصّصي تفسير و علوم قرآن دومين كتابخانه از مجموعه كتابخانه‏‏هاي شش‏گانة تخصّصي است‏كه در مهرماه 1375 با هدف تأمين منابع مرتبط با تفسير و علوم قرآني ايجاد شد. در اين كتابخانه علاوه بر موضوعاتي مانند تفسير و علوم و فرهنگ قرآني هرآنچه كه به گونه‏‏اي با مباحث قرآني مرتبط باشد، گردآوري شده است. آثار مرتبط با عهدين، تفسيرها، شرح‏ها، فهرستها، تحليلهاي مرتبط با تورات و انجيل و آنچه را محقّقان مسيحي و يهودي نوشته‏اند و آنچه را كه محقّقان مسلمان دربارة آنها نوشته‏‏اند نيز، بخشي از آثار و منابع جمع‏آوري شده در اين كتابخانه است. توجّه صِرف به موضوع ـ مرتبط با قرآن بودن ـ باعث گردآوري هرگونه كتابي شده است كه به نحوي با قرآن مرتبط است، بدون توجّه به محتوا و عمق آن، به اين دليل و رويكرد شاهد كتابهاي كم‏عمق، متوسّط، اصيل و استوار در كتابخانه هستيم. از ابتدا هم سياست اين كتابخانه، جمع‏آوري كتابهاي مرتبط با بحثهاي قرآني بوده و اين‏چنين نبوده كه فقط به دنبال كتابهاي پرمحتوا و عميق و كاملاً مفيد باشند. بلكه, هدفشان فراهم كردن امكان مراجعه به تمامي كتابهاي منتشره بوده است، گرچه در مواردي هم كتابهايي كم‏عمق باشد.

به لحاظ زباني، كتابهاي منتشر شده به تمامي زبانها، جمع‏آوري مي‏شود. در حال حاضر بيشترين حجم را كتابهاي عربي تشكيل مي‏دهد و پس از آن زبان فارسي و اُردو است. كتابهايي به زبان آلماني، فرانسه، انگليسي، نيز موجود است. در حال حاضر بيش از چهارصد و پنجاه عنوان تفسير كامل در كتابخانه وجود دارد كه بالغ بر حدود دو هزار و هفتصد جلد مي‏باشد. از اين تعداد حدود هزار و دويست مجلّد در هفتاد و پنج عنوان مربوط به تفاسير شيعي و سيصد و سي عنوان از تفاسير اهل‏سنّت است. بيش از صد عنوان نيز تفاسير كل قرآن تك جلدي است مانند تفسير شبر، تفسير جلالين و تفسير مبين, تأليف شيخ محمّدجواد مغنيه كه تفسير كل قرآن در يك جلد است. اينها غير از تفسيرهاي موضوعي و آيات الاحكام است.

به غير از كتابهايي كه با مباحث قرآني به صورت مستقيم ارتباط دارند، معجمها، فرهنگها و دايرةالمعارفها هم جمع‏آوري شده است. همچنين عرضة كتابهايي كه با دانشهاي ديگر مرتبط هستند, امّا از مسائل قرآني هم يادي در آنها شده, با استقبال مراجعان به اين كتابخانه مواجه گشته است. در كتابخانه تخصّصي علوم قرآن، حدود دوهزار مقالة قرآني به زبانهاي لاتين وجود دارد كه مشتاقان مي‏توانند از آنها بهره‏مند شوند.

نشريّة تراث الشيعة القرآني که شمارة نخست آن در سال 1384 چاپ شد، به صورت گاهنامه از سوي اين كتابخانه عرضه خواهد شد.

يكي از برنامه‏هاي در دست اقدام كتابخانة قرآن، جمع‏آوري تمام مقالات قرآني و مرتبط با قرآن از نشريّات عربي و فارسي است كه تاكنون هزار مقاله شناسايي و کپي شده است و طرحهايي براي گسترش اين فعاليّت در دست اقدام است.

مي‏توان گفت هر پژوهشگر حوزة تفسير و علوم قرآني وقتي وارد اين مجموعه مي‏شود از حيث منابع در دسترس تا حدّ زيادي احساس بي‏نيازي مي‏كند. و با عنايت به قفسه باز بودن کتابخانه، تمام مقدمات يک پژوهش كتابخانه‏اي، براي وي مهيّا است.

شايد مهم‏ترين مشكل اين كتابخانه بعد از نداشتن فهرست قابل جست‏وجوي رايانه‏اي، غيراستاندارد بودن و كمبود فضاي كتابخانه، هم از جهت مخزن و هم فضاي مطالعه است. متأسفانه كتابخانه فاقد فضاي استاندارد براي نگه‏داري كتاب و هرگونه امكانات ايمني و تأسيساتي است. اگرچه گفته مي‏شود برنامه‏‏هايي براي انتقال همة كتابخانه‏‏هاي تخصّصي وابسته به دفتر آيت‏الله سيستاني به ساختماني مجهّز و داراي امكانات لازم انجام گرفته است. تحقّق اين برنامه، علاوه بر فراهم شدن فضاي مناسب، استاندارد و ايمن براي كتابها, با توجّه به ارتباط علوم اسلامي با يكديگر، امكان ارتباط و تبادل محتوايي همة كتابخانه‏‏ها با يكديگر را نيز برقرار مي‏سازد.

اين مهم به‏ويژه با ايجاد شبكة رايانه‏اي متشكّل از كتابخانه‏‏ها، به محقّق و پژوهشگر اين امكان را خواهد داد كه از طريق رايانه نيازهاي خود را برطرف كند. به عنوان نمونه اگر يك محقّق تاريخ در بخش كتابهاي تاريخي مشغول مطالعه باشد و در اثناي تحقيق خود نيازمند بخش قرآني شود، از طريق رايانه با كتابخانة تفسير و علوم قرآني ارتباط برقرار مي‏كند و نياز خود را برطرف مي‏كند.

مديريّت كتابخانه تخصصي تفسير و علوم قرآني بر عهدة حجت‏الاسلام محمّدعلي مهدوي‏راد است و پنج كتابدار وي را در ادارة كتابخانه كمك مي‏كنند.

کتابخانه تخصّصي علوم حديث

کتابخانة تخصّصي علوم حديث در سال 1377 و با هدف اطّلاع‏رساني در زمينة حديث و علوم مربوط به آن و ارائه خدمات به پژوهندگان و تشويق هر چه بيشتر به مطالعه و تحقيق در زمينه‏هاي مختلف علوم حديث تأسيس گرديد. کتابخانة مزبور همچنين در پي آن بود که با فراهم نمودن شرايط مناسب جهت آموزش نيروهاي متخصّص در علوم حديث، در اين راه گام بردارد. اين کتابخانه يک سال پيش از فعاليّت رسمي خود به گردآوري دو هزار عنوان کتاب در پنج هزار جلد پرداخت و به تدريج به تعميم و گسترش آن همّت گماشت. کتابهاي کتابخانه، مجموعه‏اي است از آثار و منابع حديثي دو فرقه شيعه و اهل‏سنّت که تأليفات متقدمين و متأخرين را در برمي‏گيرد.

منابع اين کتابخانه در چهارده بخش مشخّص سامان يافته‏اند و عبارت‏اند از:

1. بخش جوامع حديثي يا متون و شروح احاديث؛ در اين بخش بيش از دوازده هزار جلد کتاب در علم حديث از شيعه و اهل‏سنّت و به زبانهاي مختلف که بيشتر آنها به زبان عربي است گردآوري شده است.

2. بخش منابع رجال حديث؛ در اين قسمت بيش از سه هزار جلد کتاب که مهم‏ترين منابع رجالي شيعه و سنّي است، جمع‏آوري شده است.

3. بخش دانشهاي مرتبط با حديث (مصطلحات الحديث، قواعد الحديث، دراية الحديث)؛ در اين بخش بيش از چهارصد جلد کتاب وجود دارد.

4. بخش غريب الحديث (واژه‏هاي مشکل حديث).

5. بخش احاديث موضوعه؛ در اين قسمت دهها منبع در ارتباط با احاديثي که موضوعه يا جعلي است و همچنين در ارتباط با شناخت احاديث موضوعه وجود دارد.

6. بخش فقه الحديث؛ در اين قسمت منابع پيرامون دانش فقه الحديث و دراية الحديث, نگه‏داري مي‏شود.

7. بخش احاديث قدسيّه.

8. احاديث تفسيري؛ در اين بخش منابع و آثاري که در آنها ائمة اطهار با کلمات و روايات خود به تفسير آيات قرآني پرداخته‏اند، گردآوري شده است.

9. بخش مرجع و کليات؛ منابع اين بخش اگرچه صرفاً در علوم حديث مورد استفاده قرار نمي‏گيرد، بلکه در شاخه‏هاي ديگر علوم و معارف نيز کاربرد دارند؛ امّا در اين کتابخانه نيز براي کمک به محقّقان و مراجعه‏کنندگان، اين‏گونه منابع شامل لغتها، فرهنگها (به ويژه فرهنگهاي مرتبط با حديث) کتابشناسيها و... گردآوري شده است.

10. منابع شرح حال محدثان؛ در اين بخش تراجم محدّثان و آثار پيرامون حديث‏شناسان معروف گردآوري شده است.

11. بخش نشريّات مرتبط با علوم حديث؛ اين قسمت شامل نشريّات و مجلات حديثي است که در ايران و خارج از ايران منتشر مي‏شود. در اين بخش نشريّات مشهور حديثي از کشورهاي مصر، عربستان سعودي، مراکش، امارات متحده، کويت و... گردآوري شده که در برخي از آنها به‏روز و به صورت اشتراک است.

12. بخش مقالات حديثي؛ در اين قسمت با کمک چند کارشناس خبره در زمينة زبانهاي خارجي و آشنا به متون حديثي، مقالات حديثي از نشريّات عربي و زبانهاي لاتين استخراج شده و پس از تهيّة شناسنامه و اطّلاعات کتاب‏شناختي آن، عرضه مي‏شود.

13. بخش پايان‏نامه‏هاي حديثي؛ اين قسمت با تهيّة سي پايان‏نامه مرتبط کار خود را آغاز کرده و از بخشهاي نيمه فعّال کتابخانه است.

14. بخش نرم‏افزارهاي حديثي؛ در اين قسمت لوحهاي فشردة علوم حديث از ايران و جهان اسلام جمع‏آوري شده است.

کتابخانة علوم حديث از جمله کتابخانه‏هاي روزآمد علوم حديث در کشور است که در حال حاضر داراي بيش از بيست هزار جلد کتاب است.

کتابخانة مزبور داراي فهرست و رده‏بندي استاندارد و رسمي مانند کنگره (LC) و ديويي نيست؛ امّا با توجّه به نوع استفاده و نياز مخاطبان آن، به صورت موضوعي و از روي سليقه، منظّم و چينش شده است. كتابخانة حديث، فاقد برنامه‏هاي نرم‏افزاري کتابخانه‏اي است.

به گفته مدير کتابخانه، برنامه‏هاي پژوهشي خاصي در آينده از سوي اين کتابخانه انجام خواهد شد. جمع‏آوري و ترجمة مقالات حديثي به زبانهاي مختلف، انتشار نشريّة حديثي، ايجاد نوارخانه علوم حديث، احيا و چاپ و نشر برخي از متون مربوط به علوم حديث، ايجاد بانک گستردة نرم‏افزاري حديث و فعّال نمودن واحد پاسخ‏گويي به سؤالات حديثي از طريق مکاتبه، تلفني و حضوري، برخي از اين طرح‏هاست.

تا پايان سال 1384 استفاده‏کنندگان و مراجعان به کتابخانة تخصّصي حديث، فقط آقايان بودند که با انتقال اين کتابخانه به ساختمان جديد و گسترش فضاي آن، امکان استفادة بانوان نيز در نوبت صبح، از اين کتابخانه فراهم شده است.

مدير کتابخانه تخصصي علوم حديث، حجت‏الاسلام محمّدمهدي معراجي است و سه نفر کتابدار او را در ادارة کتابخانه ياري مي‏کنند.

 

کتابخانة تخصّصي فقه و حقوق

کتابخانة تخصّصي فقه و حقوق با هدف پرکردن خلأ منابع علمي، پژوهشي و آموزشي و گسترش و ترويج فقه و علوم وابسته به آن در سال 1377 خورشيدي تاسيس شد. تلاش براي تحقّق هدف مزبور به ويژه با روزافزون شدن نياز حوزة علميّه، روحانيون و دانشجويان و محقّقان حوزوي و نگاهي که حوزة مزبور به تخصّصي شدن علوم و رشته‏ها و تأمين اساتيد و محقّقاني توانا براي دانشگاهها و مراکز علمي ـ پژوهشي پيدا کرد، دو چندان گرديد. بدون شک ضرورت تأسيس کتابخانة تخصّصي فقه و حقوق را بايد تخصّصي شدن علوم برشمرد. بدين معنا که اگر در دوره‏اي دربارة فقه و اصول، کتابها بسيار محدود بود و از حداکثر هزار و يا دو هزار کتاب تجاوز نمي‏کرد، به طور طبيعي در کنار کتابهاي علوم عقلي يا نقلي ديگر قرار مي‏گرفت، در حالي‏که امروزه بدون ترديد، بيش از دهها هزار کتاب و منبع در حوزة فقه و اصول وجود دارد که در صورت قرار گرفتن در کتابخانه‏هاي عمومي، شايد براي استفاده‏هاي عموم مناسب باشد، امّا براي پژوهشگران و متخصّصان يک رشته جوابگو نخواهد بود.

به هر حال کار راه‏اندازي کتابخانة تخصّصي فقه و حقوق که در ابتدا با نام فقه و اصول شناخته مي‏شد، از شهريور 1377 آغاز شد و پس از گذشت نزديک به شش ماه با تهيّة چهار هزار و پانصد جلد کتاب در بهمن ماه 1377 رسماً مورد بهره‏برداري قرار گرفت و از آن پس به ارائة خدمات پرداخت. محل اوليّة کتابخانه ساختماني اجاره‏اي و کوچک بود که پس از مدّتي به ساختمان جديد و فعلي خود منتقل شد.

موضوع اصلي کتابهاي اين کتابخانه فقه و اصول است, امّا با توجّه به اينکه حقوق اسلامي از فقه و حقوق وضعي و مقارن جدا نيست، کتابها و منابع حقوقي نيز به دو موضوع اصلي اضافه گرديد. موضوع چهارمي که در فعاليّت کتابخانة مزبور به چشم مي‏خورد، منابع و کتابهاي علم رجال است، که در توجيه آن گفته شده که, چون معمولاً فقه از علم رجال جدا نيست و بررسيهاي سندي يک روايت، ابزار اوليّه فقيه است، بنابراين منابع رجالي هم به عنوان ابزار متّصل به فقه، مطرح است.

خلاصه آنکه کتابخانه در چهار شاخة اصلي فقه، اصول، رجال و حقوق، کتابها و ساير منابع مرتبط را گردآوري کرده است. چهار شاخة مزبور خود به موضوعات ريزتر تقسيم شده و بر اساس رده‏بندي کتابخانة کنگرة آمريکا (LC) مرتب و فهرست‏نگاري شده است. نتيجه اينکه، کتابها بر اساس رده‏بندي BP به هشت عنوان تقسيم شده و منابع ذيل اين عناوين قرار گرفته‏اند: بخش اوّل کتابهايي با موضوع «کليّات» دربارة اسلام و مسائل عمومي، بخش دوم منابع «تاريخ فقه و اصول», بخش سوم کتابهاي «فلسفة فقه» که رشته‏اي جديد است و در رده‏بندي BP هم وجود ندارد, امّا با توجّه به گسترشي که کتابهاي اين عرصه دارد، و به تدريج به سمت يافتن جايگاه بالاتري در حرکت است، ردة مستقلي به آن اختصاص يافته است. در قسمت فلسفة فقه، کتابهاي تأليف شده در حوزه‏هاي مقاصد شريعت، اسباب اختلاف فقها، و مباني کلامي اجتهاد قرار گرفته‏اند. بخش چهارم «جامعه‏شناسي فقه» است. در اين بخش کتابهايي با نگرش بيروني و کارکردگرايانه نسبت به فقه، قرار گرفته است. بخش‏هاي پنجم و ششم و هفتم به ترتيب اختصاص به کتابهاي «اصول»، «فقه» و «رجال» دارد و نهايتاً بخش هشتم به «منابع حقوقي» اختصاص دارد.

از لحاظ غني و کامل بودن منابع کتابخانه بايد اذعان نمود، اين کتابخانه مسير مشخّصي را در جهت تکميل کتابها و مجموعه‏هاي فقهي و اصولي و رجالي طي کرده است که نتيجة آن تأمين حدود نود درصد از کتابهاي اصولي شيعه اعم از جديد و قديم است. در حوزه‏هاي فقه و رجال نيز اين کار، امّا با تعميم و گستردگي کمتري در حال انجام است. کتابخانة فقه و حقوق علاوه بر منابع شيعي، به گردآوري کتابهاي اهل‏سنّت نيز اهتمام داشته و حتّي در تقسيم‏بنديها نيز نگاه به منابع اهل‏سنّت مورد توجّه بوده است.

شيوة تأمين منابع کتابخانه، علاوه بر خريد کتاب به طور مستمر و در طول سال، حضور در نمايشگاههاي کتاب خارج از کشور به ويژه در کشورهاي اسلامي و عربي است. اين اقدام با خريد از نمايشگاههاي کتاب قاهره، دمشق، بيروت، شارجه، جده، کازابلانکا و... تاکنون محقّق شده و اين کتابخانه را به ويژه از جهت در اختيار داشتن منابع مطرح و روزآمد منتشرشده در خارج از کشور، از جايگاهي ويژه برخوردار کرده است. خريد از نمايشگاه کتاب تهران به ويژه بخش ناشران عرب آن، فرصت ديگر تأمين کتابهاي جديد براي اين کتابخانه است.

يکي از بخشهاي ديگر اين کتابخانه، بخش نشريّات كتابخانه است که با داشتن دويست و پنج عنوان در پنج هزار و هشتصد جلد، بر رونق بيشتر آن افزوده است.

در اين بخش بيش از صد و پنج عنوان نشريه به زبان عربي در دو هزار و دويست و شصت مجلد، نود و نُه عنوان مجلّة فارسي در سه هزار و پانصد و بيست مجلّد و سه عنوان مجلّة انگليسي در هيجده جلد وجود دارد. در کتابخانة فقه و حقوق، بيش از سيصد و پنجاه عنوان پايان‏نامه در موضوعات فقهي و حقوقي نيز وجود دارد. همچنين در بانک اطّلاعات آن نزديک به يک‏صد لوح فشرده مرتبط، نگه‏داري مي‏شود.

آمار کلّي کتابخانه نشان‏دهندة آن است که حدود 11500 عنوان کتاب در 18500 جلد در اين کتابخانه وجود دارد که 6662 عنوان در 12250 مجلّد آن کتابهاي فقهي و اصولي، و 4835 عنوان در 6155 مجلّد آن کتابهاي حقوقي و رجالي است. در اين کتابخانه چهل و پنج مجلّد نسخة خطي، چهل عنوان نسخة عکسي و 280 مجلّد کتابهاي چاپ سنگي نيز وجود دارد.

جمع کل منابع کتابخانه 24681 مجلّد است که در موضوعات فقه و اصول و رجال و حقوق و علوم مربوط در ردة اسلام کتابخانة کنگره، و طرح گسترش داده شده کتابخانة ملّي جمهوري اسلامي ايران در ردة BP، چينش يافته است.

استفاده‏کنندگان و بهره‏برداران کتابخانه، طلاب، روحانيون، محقّقان حوزوي، اساتيد حوزه و دانشگاه و دانشجويان هستند که از ساعت 8 صبح تا 21 در دو نوبت کاري به آن مراجعه مي‏کنند. نوبت صبح اين کتابخانه اختصاص به بانوان دارد.

کتابخانة مزبور برخي برنامه‏ها و طرحهاي پژوهشي را نيز در دست دارد که عبارت‏اند از: آماده‏سازي بانک اطّلاعات فقهي و حقوقي با امکان دسترسي به نرم‏افزارهاي فقهي و اصولي؛ تهيّه و نشر فهارس کتابهاي اصولي و فقهي؛ احياء، تصحيح و انتشار رساله‏هاي فقهي و اصولي منتشر شده با تهيّه و عرضة فهارس کتابهاي چاپي و خطّي؛ اطّلاع‏رساني در مورد کتابهاي جديد؛ و داير کردن بخش اماني.

کتابخانة تخصّصي فقه و حقوق از ابتداي تأسيس تاکنون با مديريّت حجت‏الاسلام مهدي مهريزي و با کمک چهار همکار کتابدار اداره شده است.

 

کتابخانة تخصّصي ادبيات

کتابخانة تخصّصي ادبيّات در سال 1376 شمسي همزمان با ولادت حضرت فاطمه(س) رسماً فعاليّت خود را آغاز کرد. اين مجموعة ارزشمند در حال حاضر بيش از 27 هزار عنوان کتاب فارسي و عربي را با موضوع ادبيات و هنر در خود جاي داده است که از اين جهت، در شمار کتابخانه‏هاي ممتاز حوزة علميه و کشور قرار دارد. از ميان منابع موجود، بيش از نوزده هزار آن فارسي و هشت هزار عربي است.

جايگاه کتابخانه و جامعيّت منابع آن، جويندگان و پژوهشگران بسياري را از سطح شهر قم و کشور به اين مرکز علمي کشانيده تا با بهره‏مندي از منابع موجود آن، مطالعه و پژوهشهاي خود را عمق و تکامل بخشند.

کتابخانة تخصّصي ادبيّات علي‏رغم فضاي کوچک و محدود خود، هر روز پذيراي بيش از هفتاد نفر از علاقه‏مندان به اين رشته اعم از اساتيد، طلاب و دانشجويان است. اين کتابخانه در دو نوبت صبح و عصر براي استفادة مراجعه‏کنندگان داير است. نوبت صبح از ساعت 8 تا 13 ويژة بانوان است و نوبت بعدازظهر از ساعت 14 تا 21 در اختيار آقايان مي‏باشد.

منابع موجود در اين کتابخانه به صورت «قفسه باز» در دسترس ادب‏جويان قرار دارد و هيچ‏گونه محدوديّتي در استفاده از آنها نيست. افزون بر اين, بخش رايانه‏اي کتابخانه نيز مراجعه‏کنندگان را در رسيدن به منابع ياري مي‏دهد.

نظام رده‏بندي کتابخانه

منابع اين کتابخانه در هشت موضوع کلّي که با ادبيات و هنر پيوند دارند، تنظيم و رده‏بندي شده است: فنون ادبي، نثر، نظم، زبان‏شناسي، ادبيّات کودکان و نوجوانان، هنر، فرهنگ عامه و کليّات.

رده‏بندي مزبور، مي‏توان بخش نشريّات ويژة ادب و هنر را نيز افزود. هر يک از بخشهاي هشتگانه کتابخانه به زير مجموعه‏هايي تقسيم شده است که براي آشنايي بيشتر، بخشها و زيرشاخه‏هاي آن معرّفي مي‏گردد.

پژوهشهاي عمومي ادبي

در اين رده كتابها و منابعي در زمينه‏هاي فنون ادبي؛ مکتبهاي ادبي؛ شخصيّتهاي ادبي، پژوهشهاي ادبيات کودکان و نوجوانان؛ آيين‏ها، اسطوره، اسطوره‏شناسي و افسانه‏ها؛ نقد ادبي (نقد و تفسير)؛ ادبيات داستاني؛ شعر و شاعري؛ عرفان و تصوف؛ فنون ديگر ادبيات (سبک‏شناسي، علوم بلاغت و...)؛ تاريخ ادبيّات شامل: تاريخ ادبيّات کهن فارسي، تاريخ ادبيّات معاصر فارسي؛ تاريخ دوره‏هاي مختلف ادبيّات فارسي، تاريخ ادبيّات عربي، تاريخ ادبيّات مردمان ديگر، آزمونها و تمرينها (کمک درسي ادبي)؛ و ادبيّات و هنر دفاع مقدّس وجود دارد.

نثر

شامل مصاحبه‏ها (گفت‏وگوها)، نامه‏نگاريها، فن مقاله‏نويسي و مجموعه مقالات و مقاله‏نويسي، فن ترجمه و متون ترجمه شده، فن خطابه و مجموعه سخنرانيها، طنزنويسي و طنز، شرح حالها شامل شرح حالهاي خودنوشت و ديگر نوشت و سفرنامه‏ها و يادنامه‏ها و خاطرات؛ متون ادبيّات داستاني شامل: متون ادبيات داستاني معاصر (رمانهاي ايراني، خارجي و داستان کوتاه ايراني)، متون ادبيّات داستاني کهن (تمثيل، حکايت، اندرز و لطيفه)، متون منثور فارسي (نثر کهن، گزيده‏هاي نثر کهن، نثر معاصر، گزيده‏هاي مختلف نظم و نثر، کلمات قصار، نقل قول‏ها، نکته‏گويي‏ها و گزيده‏گويي‏ها).

نظم

شامل منابع شعر کهن فارسي، گزيدة شعر کهن فارسي، شعر معاصر فارسي، گزيدة شعر معاصر، گزيدة شعر دوره‏هاي مختلف و كتابهاي شعر ترجمه.

زبان‏شناسي

در اين رده آثاري با موضوع تاريخ و نظريه‏هاي زبان‏شناسي،شاخه‏هاي زبان‏شناسي، تاريخ و مباني زبان فارسي و دستور زبان تطبيقي، دستور زبان فارسي، صرف و نحو زبان عربي و دستور زبانهاي ديگر مانند گرامرها و خودآموزهاي زبان انگليسي، فرانسه، آلماني و زبانهاي ديگر، وجود دارد.

ادبيّات کودکان و نوجوانان

با آثاري از قبيل: ادبيّات کودکان (تأليف و ترجمه)، ادبيّات نوجوانان (تأليف و ترجمه) و تاريخ و پژوهش‏ ادبي کودکان و نوجوانان.

هنر

در اين موضوع كتابها و منابعي با محتوي مباني هنر، زيبايي شناسي، تاريخ هنر، هنر موسيقي، هنرهاي تجسمي (تصويري و گرافيک، عکاسي، معماري)، هنر سينما (فيلنامه‏هاي خارجي و داخلي)، هنرهاي نمايشي (نمايشنامه‏هاي خارجي و داخلي، هنر خوشنويسي و زيبايي شناسي و هنر وجود دارد.

فرهنگ عامه: کليات

شامل کتابهاي مرجع، دايرة‏المعارفها، فرهنگها (فارسي به فارسي، فارسي به عربي، فارسي به انگليسي، انگليسي به انگليسي، زبانهاي ديگر، فرهنگهاي ادبي و تخصّصي)، منابع راهنما (کتاب‏شناسي و روش تحقيق، پژوهشنامه‏نويسي و...) شرح شعر فارسي و تذکر‏ه‏ها و تراجم و مجموعه آثار.

سلسله‏ها

در اين رده منابع مربوط به معارف عمومي نگه‏داري مي‏شود.

نشريّات ادبي

در اين بخش نشريّات و مجلات فارسي و عربي حوزة ادبيّات وجود دارد و شامل گاهنامه‏ها، هفته‏نامه‏ها، ماهنامه‏ها، فصلنامه‏ها، سالنامه‏ها و... مي‏شود.

منابع کتابخانه بيشتر از نمايشگاههاي داخلي و خارجي تهيّه و خريداري مي‏شود و افزون بر آن، چنانچه مراجعه‏کنندگان آثاري را معرّفي کنند که در ميان منابع موجود نباشد، مسئولان کتابخانه نسبت به خريد و تهيّة آن اقدام مي‏نمايند.

كتابخانة ادبيّات، به ويژه در زمان مدير اديب وشاعر خود، فرات اسدي، برخي فعاليّتهاي پژوهشي را نيز در دستور كار قرار داد كه عبارت‏اند از:

انتشار مجموعه‏هاي ادبي: اين کتابخانه، در کنار وظيفه اصلي خود که تهيّه و ارائة منابع به محقّقان است، به انتشار مجموعه‏هايي ادبي نيز مبادرت ورزيده، كه حاصل آن انتشار بيش از ده اثر ادبي، است:

چشم در چشم سکوت؛ مشرق گلهاي فروزان؛ رذاذ الحدائق و الاحداق؛ نسيج المرايا؛ المجتبي عليه‏السلام بين و ميض الحرف و وهج القافية؛ للزهراء شذي الکلمات؛ ملامح في السيرة و التجربة الشعرية؛ تذييل سلافة العصر؛ مشاهير شعراء الشيعة؛ سيّد النخيل المقفي مصطفي جمال‏الدين في ذاکره السنوية الاولي.

احياي ميراث ادبي شيعه: اين بخش از فعاليّتهاي پژوهشي کتابخانه، هم‏اکنون در دست اجراست و بر اساس آن، قرار است، آثار ادبي عالمان شيعي در حوزة ادبيّات فارسي و عربي احيا و عرضه شود.

کتابخانة ادبيات، چاپ و انتشار آثار ذيل را نيز در دست دارد:

1)‏ الوسيط في شرح الكافية لابن الحاجب، السيد رکن الدين حسن بن محمّد الاسترآبادي الحسني، المتوفي 717، تحقيق: حازم الحلي؛

2)‏ السيف الصنيع لرقاب منکري علم البديع، ابوالمجد الرضا الاصفهاني، تحقيق: مجيد هادي‏زاده.

 

کتابخانة تخصّصي فلسفه و کلام

کتابخانة تخصّصي فلسفه و کلام حلقة ديگري از حلقات ششگانه کتابخانه‏هاي تخصّصي قم است که در پي تأسيس و گسترش رشته‏هاي فلسفه و کلام، اديان، عرفان، فلسفة علم، فلسفة تطبيقي و همچنين، افزايش شمار طلاب، محقّقان و دانشجويان گرايشها و تخصّصهای مزبور در حوزة علميّة قم، راه‏اندازی شد.

‏‏‏‏‏پيشينة کتابخانة مزبور به خرداد سال 1380 باز می‏گردد، ‏و ‏‏اگرچه از اين جهت از سابقة کمتري نسبت به ساير کتابخانه‏ها برخوردار است، امّا قدمت گردآوري و تهيّة منابع اين کتابخانه به چهار سال قبل از تأسيس رسمي آن باز مي‏گردد. کتابخانة مزبور به طور مشخّص در موضوعات فلسفة غرب و فلسفة اسلامي، عرفان، منطق، مديريّت و اقتصاد، اخلاق و سير و سلوک، روان‏شناسي و جامعه‏شناسي، کلام و بخش نشريّات مرتبط با حوزة کاري کتابخانه فعاليّت و به ارائة خدمت مي‏پردازد.

کتابهاي اين کتابخانه عمدتاً به زبان فارسي و عربي است و برخي کتب لاتين نيز در ميان آنها وجود دارد.  معرفي موضوعي منابع کتابخانه، ادامه اين گزارش است:

زيرشاخه‏های فلسفة غرب

کليات. مشتمل بر فرهنگها، لغات، رمانهاي فلسفي ‏و اشعار فلسفي در چهارصد جلد.

آثار کلّي فلسفة غرب. شامل تاريخ فلسفه و زندگي فلاسفه در چهارصد جلد.

فلسفة يونان. شامل آثار افلاطون، ارسطو و ساير منابع قديم حكمت، در دويست جلد.

فلسفة قرون وسطي. مشتمل بر منابع مربوط به فلسفة مسيحيّت در صد جلد.

فلسفة دورة جديد. شامل منابع دورة رنسانس به بعد در هزار و دويست جلد.

منطق جديد. شامل منابع منطق و رياضيّات و فلسفة تحليلي در صد جلد.

منابع هرمنوتيک. مشتمل بر منابع فلسفة زبان، روشنگري، مدرنيته و پست مدرنيته و سکولاريسم در صد و پنجاه جلد.

فلسفة اسلامي و زيرشاخه‏هاي آن

کليات فلسفة اسلامي با منابعی از قبيل فرهنگها و مصاحبه‏ها و سخنرانيهايي که در قالب کتاب عرضه شده، در دويست جلد.

تاريخ فلسفة اسلامي در دويست جلد.

فلسفة مشاء در دويست جلد.

منابع فلسفة اشراق در صد و پنجاه جلد.

منابع متفرقه بين دو مشرب اشراق و مشاء در دويست جلد.

منابع حکمت متعالية صدرالمتألهين در سيصد و پنجاه جلد.

آثار‏‏‏‏‏‏‏ فلسفة جديد اسلامي از محقّق سبزواري تا علامة طباطبائي و سيّدجلال‏الدين آشتياني و محمّدتقی جعفري و حسن‏زاده و مصباح يزدي و ساير تأليفات انديشمندان معاصر، در چهارصد و پنجاه جلد.

منابع منطق در شاخه‏هاي:

کليّات (مباحث کلّي و پاية منطق) مشتمل بر چهارصد جلد.

موضوعات خاص و معرفت‏شناسي در سيصد جلد.

اديان در شاخه‏هاي:

آثار کلّي. شامل تاريخ اديان، اديان باستان، اديان خاموش، اديان ابراهيمي (شامل يهوديّت، مسيحيّت، اسلام) و موارد تقريب بين سه دين ابراهيمی، در هشتصد جلد.

کلام در شاخه‏هاي:

فرق و مذاهب در سيصد جلد.

مناظرات در پنجاه جلد.

منابع کلام شيعي و کلام معتزلي، کلام شيخيه، اشاعره و ساير مباحث کلامي، در هزار جلد.

الهيّات (توحيد) در سيصد جلد.

منابع نبوّت و معاد در سيصد جلد.

منابع مربوط به امامت در ششصد جلد.

فلسفة سياست شامل:

مباحث کلّي. مانند دموکراسي، ليبراليسم، حقوق بشر در سيصد جلد.

اسلام و سياست. منابعي مثل انديشة سياسي، ولايت فقيه و...، در سيصد جلد.

سياست روز. با موضوعاتي مانند جهاني‏شدن و سياست کشورها، در دويست جلد.

فلسفة علم و تاريخ علم در سيصد جلد.

فلسفة تعليم و تربيّت و فلسفة تاريخ، و فلسفه و فيزيک، در دويست و پنجاه جلد.

عرفان در زير شاخه‏هاي:

کليّات. در سيصد جلد.

تاريخ تصوّف. در سيصد جلد.

زندگينامه و آثار عرفا از قرن سوم تا معاصر. دو هزار و پانصد جلد.

تفسير:

در اين کتابخانه برخي تفاسير قرآن که با مشي عقلي و فلسفي نگارش يافته‏اند از قبيل، الميزان، تفيسر موضوعي، منشور جاويد، تفسير القرآن الکريم، تفسير کبير، اصول البيان، تفسير ابن عربي، تفسير قشيري، کشف الاسرار و.. وجود دارد. تعداد اين تفاسير به چهارصد جلد مي‏رسد.

ساير منابع موجود در كتابخانه نيز در اين موضوعات مي‏باشد:

منابع اخلاق و فلسفة اخلاق، فلسفة فقه و فلسفة هنر در ششصد جلد.

منابع کلام جديد (فلسفة دين، سکولاريزم و...) در دويست و ده جلد.

مجموعة آثار فلسفي از فلاسفة معاصر مانند مرحوم آشتياني, شهيد مطهري، سيّدحسين نصر، محمّد امين، محمّدعابد الجابري و... در دويست و پنجاه جلد.

منابع کلامي وهابيّت در موضوعاتي مثل تاريخ وهابيّت، شبهات، مناظرات و...، منابع کلام زيديّه و اباضيّه (خوارج) در سيصد جلد.

منابع جامعه‏شناسي. در صد و پنجاه جلد.

منابع فلسفة اقتصاد، فلسفة طب، فلسفة مديريّت و روان‏شناسي در سيصد جلد.

منابع مرجع فلسفي و غير فلسفي و منابع فميسنيم در چهارصد و سي جلد.

بخش نشريّات

در اين بخش نشريّات فارسي تخصّصي، فلسفه، کلام، عرفان، اديان و برخي نشريّات عربي اين حوزه‏ها نگه‏داري می‏شود.

تنظيم کتابها و ساير منابع در اين کتابخانه بر اساس موضوع است و فاقد فهرست رسمي از منابع مي‏باشد. کتابخانه به صورت قفسه باز اداره مي‏شود و سالن مطالعه و مخزن نيز در يک محيط قرار دارند.

ساعات کار کتابخانه به صورتي تنظيم شده که از روز شنبه تا چهارشنبه صبح‏ها از ساعت هشت تا سيزده اختصاص به بانوان دارد و از ساعت 30/14 تا 30/20 و پنج‏شنبه‏ها تمام وقت، در اختيار آقايان است.

 مديريّت کتابخانه بر عهدة حجت‏الاسلام دکتر احمد عابدي است و چهار همکار کتابدار با کتابخانه همکاري دارند.

 

کتابخانة تخصّصي منابع مرجع و نشريّات اسلامي

کتابخانه تخصّصي منابع مرجع و نشريّات اسلامي در سال 1379 توسّط مؤسسة پارسا تأسيس گرديد تا گامي ديگر در دستيابي آسان‏تر پژوهشگران و انديشمندان به منابع علوم اسلامي برداشته شود. اين کتابخانه در دو بخش کتابهاي مرجع و نشريّات اسلامي به ارائه خدمات مي‏پردازد.

کتابهاي مرجع, شامل دايرة‏المعارفها، فرهنگنامه‏ها، کتاب‏شناسيها و چکيده‏نامه‏ها، مجموعه‏ها، همايشنامه‏ها و ساير منابع مرجع اسلامي است كه به صورت موضوعي اقدام به طبقه‏بندي آنها ‏گرديده است.

کلّ کتابهاي اين بخش، شش هزار جلد در دو هزار عنوان است و حجم آنها در بخشهاي مختلف به قرار زير است:

سرگذشت‏نامه‏ها و شخصيّت‏شناسي عمومي در چهار قفسة شش رديفي، مجموعه‏ها در سه قفسه، کتاب‏شناسيها در دو قفسه، واژه‏نامه و اصطلاح‏نامه در پنج قفسه، دايرة‏المعارفهاي اسلامي در سه قفسه، دايرة‏المعارفهاي عمومي و خارجي در دو قفسه، ديوان اشعار در دو قفسه، منابع جغرافي در دو قفسه، مجموعه‏هاي فقهي در دو قفسه، حقوق و قوانين در دو قفسه، کليّات علوم قرآني در دو قفسه، کتابداري و فهرست‏نويسي در سه قفسه.

چنان‏که مي‏دانيم انديشه‏هاي مکتوب پژوهشگران و محقّقان علوم اسلامي در بسياري از موارد از طريق درج در نشريّات ادواري انتشار مي‏يابد و شمار قابل توجّهي از آنها شايد هرگز به صورت کتاب منتشر نگردد. از طرف ديگر نشريّات با انعکاس آموزه‏ها و افکار جديد، تأثير غيرقابل انکاري بر فرهنگ عمومي و بر مخاطبان خاص، از خود باقي مي‏گذارند. همچنين سهم نشريّات روزآمد و برخوردار از آخرين نظريّات علمي و دستآوردهاي فکري را در فرآيند تحقيقات و پژوهشهاي اسلامي نمي‏توان ناديده گرفت. از اين‏رو به نظر مي‏رسد، در ايجاد کتابخانة تخصّصي فوق ضمن توجّه به مسائل ياد شده، سعي وافري لازم است تا تمامي اين‏گونه نشريّات گردآوري گردد.

بخش نشريّات اين کتابخانه، در دو شاخة داخلي و خارجي، اقدام به جمع‏آوري منابع موردنظر کرده است.

در قسمت نشريّات داخلي نسبت به تأمين آن دسته از مجلاتي که تمام يا قسمتي از آنها به پژوهشهاي اسلامي اختصاص يافته و در کميتة علمي کتابخانه، کاربري آنها در تحقيقات اسلامي مورد تأييد واقع شود، اقدام مي‏گردد.

نشريّات خارجي نيز شامل نشريّاتي مي‏شود كه به پژوهشهاي كه در سراسر جهان توسّط مراکز و مؤسسات اسلامي و غير اسلامي در زمينة اسلام صورت مي‏گيرد، و اغلب آنها از طريق مجلات و ژورنالهاي علمي انتشار مي‏يابد، اختصاص دارد. با اين رويكرد، بخش عمده‏اي از فضاي کتابخانه به ارائه نشريّات مرتبط با پژوهشهاي اسلامي اختصاص داده شده است. بخش نشريّات مشتمل بر پانصد عنوان نشريّه و در حدود بيست هزار جلد است كه به زبانهاي فارسي، عربي، انگليسي و برخي زبانهاي ديگر منتشر گرديده است.

دورة کامل نشريّات مشهوري مانند المعرفه، مجلة الحقوق، الموقف الادبي، المورد، الکاتب العربي، الادب الجنبيه، عالم الفکر و مجلات فارسي يغما، راهنماي کتاب، آينده و... از جمله مجلات قابل عرضه در اين كتابخانه است.

به گفتة دست‏اندركاران، کتابخانة مرجع و نشريّات اسلامي تلاش خواهد کرد تا از طريق برقراري ارتباط با مراکز علمي ـ پژوهشي در سراسر جهان، نسبت به جمع‏آوري و عرضة کليّة نشريّاتي که به مطالعه و تحقيق در قلمرو علوم اسلامي اشتغال دارند، اقدام نمايد.

تحقيقات اوليّه حاکي از وجود بيش از صدها عنوان نشريّة فعّال در سراسر جهان در ارتباط با موضوعات اسلامي است.

داشتن بيش از يکصد سال سابقة فعاليّت مستمر توسّط شماري از اين نشريّات و نيز وابستگي پاره‏اي از آنها به برخي مراکز معتبر علمي جهان، ويژگي تعدادي از اين‏گونه نشريّات مي‏باشد. همچنين با توجّه به بودجه و هزينه‏اي که کشورهاي پيشرفته صرف تحقيق و پژوهش به ويژه در موضوعات اسلامي مي‏کنند. دستيابي به نتيجة اين‏گونه تحقيقات، کمک مؤثري در شناخت مسائل و معضلات فکري جاري در سطح جهان و پاسخ به شبهات احتمالي خواهد بود.

نظام کتابداري اين کتابخانه به گونه‏اي طراحي شده است که آرشيو نشريّات و منابع مرجع به صورت قفسه باز در اختيار پژوهشگران قرار گيرد.

 

كتابخانة محقّق طباطبايي

علامة بزرگوار حاج سيّدعبدالعزيز طباطبايي يزدي(ره) از مفاخر دانشمندان شيعه در کتاب‏شناسي، نسخه‏شناسي، تاريخ، رجال و تراجم به شمار است. تضلّع و چيرگي وي در علوم تخصّصي‏اش به حدّي بود که لقب «محقّق طباطبايي» را در محافل و مجامع علمي به خود اختصاص داد.

محقّق طباطبايي عشق و علاقة فراواني به کتاب و تحقيق و تتبّع در علوم اهل‏بيت عصمت و طهارت(ع) داشت. شايد همين عشق و علاقه بود که سبب شد ارتباط زيادي با آقابزرگ تهراني صاحب كتاب گرانبهاي الذريعه و علامة اميني صاحب کتاب ارزشمند الغدير داشته باشد و مدّت بيست و پنج سال از محضر پرفيض آن‏دو، بهره‏مند گردد.

محقّق طباطبايي داراي کتابخانة بسيار نفيس و کم‏نظيري بود که محصول يک عمر تلاش و پژوهش پيگير ايشان در زمينة ميراث مکتوب اسلامي و علوم و معارف اهل‏بيت(ع) است. تعدادي از کتابهاي اين کتابخانه، ناياب و برخي ديگر کميابند. بدين جهت مؤسسة آل‏البيت(ع) که بيشترين ارتباط علمي را با محقّق طباطبايي(ره) داشت، پس از فوت ايشان، اين کتابخانه را به محلّ مناسبي در شهر قم انتقال داد تا عموم جويندگان علوم و معارف اهل‏بيت(ع) بتوانند از آن بهره گيرند. براي آگاهي از بخشهاي متنوّع اين کتابخانه، گزارش مختصري از اين مجموعه ارزشمند ارائه مي‏گردد:

الف) کتابهاي چاپي؛ حدود هشت هزار جلد کتاب چاپي عربي و فارسي در زمينه‏هاي: علوم قرآن و تفسير، تاريخ، تراجم و رجال، حديث، فقه، اصول، ادبيات، کتاب‏شناسي و... بخش عمده‏اي از اين کتابها که اغلب به زبان عربي است، در حوزة تخصّص محقّق طباطبائي؛ يعني کتاب‏شناسي، تاريخ، تراجم و حديث بوده است.

ويژگي اغلب اين کتابها که اعتبار و ارزش خاصي به اين کتابخانه بخشيده است، عبارت‏اند از:

1.‏ محل نشر و چاپ بسياري از آنها در کشورهايي مانند لبنان، سوريه، عربستان، مصر، يمن، ترکيه، هند و آلمان است؛

2.‏ تاريخ چاپ تعداد زيادي از آنها قديمي است؛

3.‏ بيشتر کتابهاي تاريخي، رجالي، حديثي و کتاب‏شناسي از حواشي دقيق و تعليقات سودمند محقّق طباطبايي بهره برده است. وي در اغلب اين کتابها، سياهه‏اي از مطالب عمده و قابل توجّه کتاب را بر روي برگ اول آن، نوشته تا پژوهشگران بتوانند به آساني از آن بهره گيرند؛

4.‏ براي نمونه مي‏توان به مقاله «المنتقي من مخطوطات المکتبة العامة الآية‏‏الله المرعشي» ص 781، نوشتة سيّدجعفر طباطبايي و «اهل‏البيت عليهم‏السلام في المعاجم الثلاثة الطبراني» ص 977، نوشتة شيخ هادي قبيسي اشاره کرد. اين دو مقاله که از همين نوشته‏ها بهره گرفته، در يادوارة المحقّق الطباطبايي في ذکراه السنوية الاولي» نشر مؤسسة آل‏البيت، ارائه شده است.

ب) نسخه‏هاي عکسي از دست‏نوشته‏ها؛ علامة محقّق طباطبايي(ره) در راه احياي ميراث مکتوب اسلامي، افزون بر مراجعه به کتابخانه‏هاي داخلي، طي سفرهاي علمي به ترکيه، سوريه، عربستان، انگلستان، آمريکا و... از کتابخانه‏هاي معروف اين کشورها بازديد مي‏کرد. کتابخانه‏هايي همچون: کتابخانة احد ثالث، اياصوفيا، لاله‏لي، کوپريلي، فيض‏الله افندي، ولي‏الدين جارالله و قليج علي پاشا در ترکيه، کتابخانه‏هاي موزه بريتانيا و بودليان, موزة هند در انگلستان، کتابخانة ظاهريه در دمشق، کتابخانة دانشگاه رياض عربستان، کتابخانة بلدية اسکندريه در مصر، کتابخانة جامع کبير صنعا در يمن، کتابخانة چستربيتي در ايرلند، کتابخانة ملّي پاريس، کتابخانة فاطرية لکنهو و کتابخانة آصفيه در حيدرآباد دکن، از جملة اين كتابخانه‏ها هستند.

ايشان در مراجعه به اين کتابخانه‏ها با تحقيق فراوان در دست‏نوشته‏هاي موجود، نسخه‏هايي را که شايستة عکس‏برداري مي‏دانست، زيراکس گرفته و به ايران مي‏آورد. هم‏اکنون تعداد 220 نسخه از اين عکس‏برداريها در کتابخانة محقّق طباطبايي موجود است.

ج) ميکروفيلم؛ اين بخش نيز به همان ترتيبي که در بالا ذکر شد، به دست آمده که حدود 246 ميکروفيلم از نسخه‏هاي خطّي است. بعضي از اين نسخه‏ها شامل مجموعه‏اي از چند کتاب است و احتمالاً تعداد آنها به هفتصد عنوان برسد.

در حال حاضر، کتابخانه مشغول عکس‏برداري از اين ميکروفيلم‏ها و تبديل آنها به نسخه‏هاي عکسي است تا امکان دستيابي بهتر محقّقان و سهولت استفاده از آنها فراهم آيد. فهرست اين بخش و بخش پيشين در جلد سوم يادنامة محقّق طباطبايي به چاپ رسيده است.

کتابخانة محقّق طباطبايي شامل يک سالن قرائت‏خانه و يک سالن مخزن کتاب است که در سال 1377 گشايش يافت. اين کتابخانه همه روزه از ساعت 30/8 تا 30/12 صبح و 30/16 تا 30/20 بعدازظهر آمادة استقبال از پژوهشگران است. مسئوليت ادارة كتابخانة محقّق طباطبايي بر عهدة فرزندان فاضل وي, حجج اسلام سيّدجعفر و سيّدعلي طباطبايي است.

كتابخانة مؤسسة آل‏البيت

كتابخانة مؤسسة آل‏البيت(ع) در پي تأسيس مؤسسه و فعاليّت تحقيقاتي و پژوهشي آن در سال 1362 تأسيس شد. كتابخانة مزبور با گردآوري كتابهايي در موضوعات فقه، اصول، ‌حديث، رجال،‌ تفسير و ادبيات عرب براي استفادة محقّقان، كار خود را آغاز كرد و به تدريج بر دامنة موضوعي كتابها و نشريّات و همچنين تعداد آنها افزوده شد.

اين كتابخانه در حال حاضر داراي سي هزار جلد كتاب و منبع در ده هزار عنوان است كه دربردارنده آثار چاپي، خطّي و چاپ سنگي و نشريّات مي‌باشد. كتابهاي اين كتابخانه عموماً به زبان عربي و پس از آن زبانهاي فارسي و برخي زبانهاي ديگر است، و در حال حاضر در بيش از سي شاخة موضوعي در قفسه‌هاي متعدّد و به روش سليقه‌اي منظم گرديده و در حال بهره‌برداري است. در معرّفي بيشتر اين كتابخانه، اشاره‌اي گذرا به موضوعات و برخي كتابهاي شاخص هر موضوع خواهيم داشت:

تفسير: در اين موضوع بيش از صد عنوان از تفاسير شيعي و اهل‌سنّت وجود دارد. تفاسيري از قبيل: مجمع‏البيان، تبيان، الميزان، البحر المحيط، فخر رازي.

لغت: در ده قفسة هفت رديفي؛ با آثاري مانند: تهذيب اللغه اظهري، الصحاح، تاج العروس، المحكم و المحيط الاعظم.

ادبيات عربي: در نه قفسه؛ با آثاري مانند: صبح الاعشي، الاغاني، العبد الفريد، موسوعة الاشعار العرب در هشت جلد، خزانة الادب، و الخزانة اللغوية.

صرف و نحو: در دو قفسه؛ با منابعي مانند: النحو الوافي، حاشية الصبان، و شرح التصريح علي التوضيح.

حديث شيعي در نُه قفسه؛ مشتمل بر: كتابهاي صدوق، شيخ طوسي، شيخ مفيد، كليني، بحارالانوار، وسائل و مستدرك الوسائل، كتابهاي ابن طاووس و شيخ طبرسي و غيره.

اصول فقه شيعه: در سه قفسه؛ با آثاري مثل محاضرات شيخ فياض، المحكم في اصول الفقه، عمدة و زبدة الاصول، تهذيب الاصول، مطارح الانوار و... .

فقه شيعه: در دوازده قفسه؛ با منابعي مانند آثار شيخ انصاري در 29 جلد، آثار علامة مجلسي, آثار شهيد اول و شهيد ثاني، رسائل شيخ مرتضي، كتابهاي فقهي شيخ طوسي و شيخ كركي و... .

كلام شيعي در سه قفسه؛ با آثاري مثل كتابهاي علامة حلي. دلائل الصدق شيخ مظفر, نفحات الازهار ميلاني، كتاب شافي.

كتب ادعيه و زيارات در يك قفسه؛ شامل كتابهايي از قبيل مصباح المتهجد، رياض السالكين، الشموس الطالعه و... .

اصول اهل‌سنّت در دو قفسه؛ با منابعي مانند: البحر المحيط في اصول الفقه، الابهاج في شرح المنهاج، نفائس الاصول، الكاشف عن المحصول، كتاب المستصفر و... .

فقه اهل‏سنّت در شش قفسه شامل: فقه مذهب حنفي، شافعي، مالكي، حنبلي با آثاري مانند, اوجز المسالك, البيان و التحصيل، روضة الطالبين، الحاوي الكبير، كتاب الاُم، البيان في فقه الشافعي، كتاب المغني الكبير، المبدع، نيل الاوطار، شرح الازهار، المبسوط و... .

تاريخ اهل‏سنّت در پنج قفسه؛ با آثاري مثل, تاريخ طبري، منتظم، البدايه و النهايه، تاريخ اسلام ذهبي.

تراجم سني در نُه  قفسه؛ با كتابهايي مثل: تاريخ دمشق، تاريخ بغداد، سير اعلام النبلاء، لسان الميزان، ميزان الاعتدال.

تراجم شيعه در چهار قفسه؛ با آثاري از قبيل: معجم رجال حديث، رياض العلماء،‌ روضات الجنات، تنقيح المقال، رجال طوسي.

تاريخ اهل‏بيت در چهار قفسه؛ با منابعي مانند: الصحيح من السيره، موسوعة الامام علي، حيات الامام الصادق و... .

نهج‏البلاغه با يك قفسه در هفت طبقه؛ با آثاري مثل: شروح نهج‏البلاغه، خود نهج‏البلاغه و توابع آن.

فلسفه در دو قفسه؛ با منابعي از قبيل: فتوحات المكيه، كتاب الاسفار الاربعة و... .

تاريخ شهرها در دو قفسه، با كتابهايي مانند: النجوم الظاهرة في تاريخ القاهرة، معجم البلدان، العقد الثمين في تاريخ البلد الامين، موسوعة العتبات المقدسه.

فضايل اهل‏بيت در يك قفسه؛ فرق و مذاهب در يك قفسه؛ علوم حديث در يك قفسه.

حديث اهل‏سنّت با شرحهاي آن در دَه قفسه با آثاري مانند: صحيح ابن حبان، صحيح بخاري، مسند احمد، سنن كبري، المعجم الكبير و الصغير و الاوسط، كنزالعمال، فتح الباري.

متفرقات؛ شامل منابع اطّلاعات عمومي و اخلاق و غيره در چهار قفسه.

فهارس و كتاب‏شناسيها در چهار قفسه؛ با منابعي مانند: فهرست نسخ خطّي كتابخانة آيت‏الله مرعشي و آستان قدس و دانشگاه تهران و مجلس شوراي اسلامي و مركز احياء تراث اسلامي و كتابخانة آيت‏الله گلپايگاني، و... .

كتابهاي فارسي در پانزده قفسه؛ در اين بخش كتابهاي فارسي مرتبط با تحقيقات تراثي گردآوري شده و حدود دو هزار جلد است.

نسخ خطّي در سه قفسه؛ كه بيشتر نسخة خطّي آثاري است كه مؤسسة آل‏البيت نسبت به تحقيق و احياء آنها اقدام كرده يا در دست اقدام دارد. آثار و منابع چاپ سنگي نيز در يك قفسه نگهداري مي‏شود.

كتابخانة مؤسسة آل‏البيت با توجّه به غناي علمي منابع و مصادر آن, مورد مراجعة روزانه ده‌ها نفر محقّق از سطح كشور و خارج از ايران است كه در محل همين كتابخانه از منابع آن بهره‌مند مي‌شوند.

ساعت كار كتابخانه هر روز از ساعت 8 تا 12 ظهر و 5/3 تا 5/7 بعدازظهر است. كتابخانه داراي دو نوع فهرست, يكي مؤلفين و ديگري الفبايي كتابها است، كه هر دو از طريق رايانه قابل جست‏وجو است. كتابهاي كتابخانه به صورت موضوعي و سليقه‌اي در قفسه‌ها چينش شده و فاقد رده‌بنديهاي مشهوري مانند كنگره يا ديويي است. منابع و آثار كتابخانه علاوه بر بازار كتاب ايران، از نمايشگاههاي كتاب داخلي و خارجي تهيّه مي‌شود.

كتابخانة مؤسسة آل‌البيت كه در بخش تحقيق و پژوهش آن واقع است، گنجايش صد نفر محقّق را در هر شيفت كاري براي مطالعه دارد.

فضاي مخزن و سالن مطالعه در كتابخانة آل‏البيت(ع)مشترك است و در نتيجه، نحوة دسترسي به كتابها به صورت قفسه باز، و براي محقّقان آزاد است.

 

کتابخانة مرکز احياء ميراث اسلامي

مجموعة کتابخانه‏هاي مرکز احياء ميراث اسلامي پس از يک سال فعاليّت اين مؤسسه و در سال 1375 به تدريج شکل گرفت. اين کتابها و منابع در چهار بخش نسخ خطّي، چاپ سنگي، عکس نسخه‏هاي خطّي و کتابهاي عمومي گردآوري شده است.

بخش عكس نسخه‏هاي خطّي: شايد بتوان هدف اصلي از تأسيس مركز را ؛ همين بخش عكس نسخه‏هاي خطّي دانست كه بيشتر در تلاش است تا نسخه‏هاي موردنظر را از كتابخانه‏هاي داخل و خارج فراهم آورد. البتّه در داخل كشور براي كتابخانه‏هاي شخصي و شبه شخصي اهميّت بيشتري قائل است. چون از اين كتابخانه‏ها اطّلاعات بسيار اندكي در اختيار محقّقان است و دستيابي به آنها نيز دشوارتر است.

در زمينة كتابخانه‏هاي خارج از كشور، تاكنون تعداد زيادي از نسخه‏هاي مرتبط در كتابخانه‏هاي ايتاليا و انگليس و روسيه و آلمان و پاكستان و هند و برخي از كشورهاي عربي تهيّه شده است.

اين بخش براي مراجعان، مهم‏ترين بخش است. با رنج و زحمتي که همواره محقّقان و نسخه‏پژوهان در مراجعه به کتابخانه‏ها با آن مواجه بوده‏اند، سهولت دسترسي به نسخه‏ها و سفارش نسخه در اين بخش، آنها را راضي و خشنود کرده است. براي عکس‏برداري از کتابهاي ممتاز، در داخل کشور به کتابخانه‏هاي شخصي و شبه شخصي پرداخته شده که اطّلاعاتي از آنها در اختيار همگان نيست يا وسايل عکس‏برداري ندارند و محقّقان نمي‏توانند از اين گنجينه‏هاي فراموش شده بهره ببرند, امّا از خارج کشور نسخه‏هايي از کتابخانه‏هاي انگلستان، آلمان. روسيه، ايتاليا، پاکستان، هند و بعضي از کشورهاي اسلامي ديگر، عکس گرفته شده، و کوشش بر آن بوده تا کتابهايي انتخاب شوند که در ايران يافت نمي‏شود.

در اين بخش بيش از دوازده هزار نسخه تهيّه شده و تاکنون پنج جلد از فهرست‏نگاري اين نسخه‏ها به چاپ رسيده است. در اين بخش، در حال حاضر نسخه‏هاي خطّي کتابخانه‏هاي مختلف به طور کامل به طريق ديجيتالي عکس‏برداري و بر روي سي‏دي پياده مي‏شود، و نسخه‏اي از آن نيز در اختيار صاحبان کتابخانه‏ها قرار مي‏گيرد تا نسخه‏هاي متعدّدي از آن در اماکن مختلف وجود داشته باشد.

كار تهيّة فهرست نسخ اين بخش در حال انجام است و چند جلد از آن نيز منتشر شده و به تدريج چاپ و در اختيار دانش‏پژوهان قرار مي‏گيرد.

در قسمت عكس اين مركز، براي هر كتاب فيلمي تهيّه شده و در دو نسخه چاپ مي‏شود. نسخه‏اي نيز جلد شده و به صورت كتاب در اختيار افرادي كه بخواهند حضوري استفاده كنند قرار مي‏گيرد و نسخه‏اي ديگر نيز به صورت برگه و زيراكس و عكس‏گيري مجدّد، براي متقاضيّان عكس نسخه‏ها تهيّه مي‏شود.

كتابها نيز داراي شمارة مسلسل (روي فيلم و عكس چاپ شده) مي‏باشند و طبق آن شماره؛ فهرست‏نگاري تفصيلي و تنظيم فيشهاي الفبايي و موضوعي و مؤلّفين كتابها انجام مي‏شود و بدين ترتيب كار مراجعه‏كنندگان آسان و بدون اتلاف وقت خواهد بود.

بخش نسخه‏هاي خطّي: يكي از بخشهاي ديگر، بخش نسخه‏هاي خطّي است. نسخه‏هايي كه در اين بخش عرضه مي‏شود, عموماً خريداري شده و در بين آنها كتابهاي منحصر به فرد و نفيس يا نسخه‏هاي تزيني گرانبها به چشم مي‏خورد. بخش نسخه‏هاي خطّي؛ مهم‏ترين بخش مرکز نيز هست. در اين بخش حدود ده هزار نسخه گردآوري شده است. بسياري از نسخه‏ها به خط مؤلّفان يا با تاريخ قديم از سدة پنجم به بعد يا داراي اجازات علماست. نسخه‏هاي تزييني ممتازي نيز تهيّه شده که داراي سرلوح و مجالس نقاشي و جلدهاي روغني با نقش و نگار است و از اين ديد، پر ارزش است.

فهرست اين بخش را فهرست‏نگار معاصر حجت‏الاسلام والمسلمين سيّداحمد حسيني اشکوري نگاشته که جلد نخست تا هشتم آن به چاپ رسيده و در حال حاضر مشغول نگارش جلد هاي بعدي است. در فهرست‏ نسخه‏ها سعي شده است كه كتاب‏شناسي و نسخه‏شناسي به طور كامل تدوين شود و اطّلاعات لازم را براي مراجعه‏كنندگان در برداشته باشد البته با رعايت اختصار و نياوردن عبارتهاي غيرضروري.

در بخش كتاب‏شناسي اين مطالب بازگو مي‏شود: نام كامل كتاب، موضوع و لغت آن، نام كامل مؤلّف و تاريخ وفات يا تعيين عصر وي، معرّفي كتاب از ديدگاه علمي و محتوايي آن، ابواب و فصول و تقسيم‏بندي كلّي آن، شخصي كه كتاب براي وي نوشته شده است، تاريخ و محل تأليف و سرانجام آغاز و انجام كتاب.

در بخش نسخه‏شناسي نيز، اين موارد آورده مي‏شود: نوع خط، نام كاتب (آن‏گونه كه در نسخه آمده)، تاريخ كتابت، خصوصيّات نسخه شامل؛ تصحيح و مقابله و حاشيه‏نويسي و نام مصحّح و مقابله‏كننده با تاريخ مربوط، نوع كاغذ (اگر امتياز داشته باشد) نام مالكان و تاريخ تملّكها، امتيازات هنري (چون سرلوح و جدول‏بندي صفحه‏ها و مينياتور با نقاشي‏هاي هنري) در اين بخش شمارش برگها با رمز «گ» و شمارش سطرها با رمز «س» و طول و عرض برگها با رمز «سم» است.

همچنين، ضمن معرّفي كتاب، نمونه‏هايي چون اجازه و بلاغ يا قدمت تاريخي يا صفحه‏هاي هنري و مانند آن، براي نسخه‏هاي ممتاز، كليشه مي‏شود تا كمكي باشد براي اراية مشخّصات برجستة كتاب. در پايان هر جلد نيز فهرست الفبايي براي نام كتابهاي معرّفي شده در آن جلد تنظيم شده و فهرستهاي فنّي در جلدي جداگانه مي‏آيد.

بخش كتابهاي چاپ سنگي: کتابهاي چاپ سنگي در دنياي معاصر پس از نسخه‏هاي خطّي جايگاه ويژه‏اي يافته‏اند و در غالب کتابخانه‏ها بخش خاصّي، جداي از کتابهاي چاپي به آنها اختصاص يافته است. چراکه بسياري از اين کتابها دست‏كم عمر يکصد ساله دارند و جزو ميراث کمياب فرهنگها محسوب مي‏شوند. بخش كتابهاي چاپ سنگي، يكي از بخشهاي ديگر است. و با توجّه به اينكه اين نوع كتابها در معرض انقراض مي‏باشد و در ميان آنها بعضي كتابهاي نادر و مصحح مي‏باشد و احتمال چاپ مجدّد آنها ضعيف است، براي جمع‏آوري و نگاه‏داري آنها، اين بخش در نظر گرفته شده است، كه وظيفة تهيّة نسخه‏اي از آن اثر را بر عهده دارد. همچنين، اگر کتابي چند بار چاپ شده، نسخه‏هاي چاپهاي مختلف آن تهيّه شده است. كتابهاي اين بخش حدود سه هزار و پانصد جلد کتاب چاپ سنگي ايران، عراق، هند، مصر و ترکيه است. و براي آنها نيز فهرست تنظيم مي‏شود.

براي بخشي از كتابهاي اين قسمت، از سوي استاد سيّداحمد اشکوري فهرستي با مشخّصات لازم تهيّه شده که در مرحلة انتشار است.

بخش كتابهاي عمومي: بخش كتابخانة عمومي براي رفع نياز محقّقان و همچنين مراجعين به نسخه‏هاي عكسي و خطّي، در نظر گرفته شده است. اين كتابخانه در بردارنده منابع مهمّي از دانشهاي اسلامي است و به صورت قفسه باز براي پژوهشگران و مخزن عمومي براي مراجعين در نظر گرفته شده است. در مخزن اين کتابخانه، علاوه بر وجود چند مجموعه خريداري شده، کتابهايي گردآمده که منابع اصلي نيستند ولي مي‏توانند کمکي براي محقّق باشند. اين کتابها که حدود بيست و هفت هزار جلد است. داراي فهرست اجمالي است تا هنگام نياز در اختيار مراجعه‏کنندگان باشد.

کتابهاي اين بخش از محل خريد کتابخانه‏هاي شخصي و خصوصي تأمين شده و مجموعه‏هايي حائز اهميّت را تشکيل داده است. برخي از مهم‏ترين موضوعات منابع اين بخش عبارت‏اند از:

q   دواوين اشعار شامل ديوانهاي شعراي قديم و جديد عرب و عجم از قبيل ابونواس، شريف رضي، صائب تبريزي، چاپهاي مختلف ديوان حافظ، ديوان بُسحاق و... تعداد اين‏گونه آثار به بيش از هزار جلد مي‏رسد.

q   فرهنگها و لغت‏نامه‏هاي عمومي و تخصّصي به صورت تک‏زبانه و دو زبانه و کتابهاي‏ وابسته مانند ضرب‏الامثال و گويشهاي محلّي. کتابهاي اين بخش بيش از ششصد عنوان در هزار مجلّد است.

q   کتابهاي ادبي: مشتمل بر آثار دستور زبان فارسي و ديگر زبانها، تاريخ ادبيّات و آثار ادباي بزرگ. در اين موضوع آثار چاپ مصر و هندوستان و بيروت در موارد زيادي به چشم مي‏خورد، تعداد منابع اين موضوع به بيش از پنج هزار جلد مي‏رسد.

q    دايرة‏المعارفها، موسوعه‏ها و ساير منابع مرجع. در اين بخش آثاري مانند دايرةالمعارف بريتانيکا، آمريکانا و بسياري از مجموعه‏هاي مرجع وجود دارد. تعداد مجلّدات اين موضوع به بيش از سه هزار جلد مي‏رسد.

در مخزن کتابهاي عمومي، همچنين بيش از پنج هزار جلد نشريّه در موضوعات مختلف گردآوري شده که دورة کامل برخي از نشريّات در ميان آنها به چشم مي‏خورد.

زبان نشريّات مزبور علاوه بر فارسي، زبانهاي عربي، انگليسي و اُردو مي‏باشد. از نکات حائز اهميّت در مورد نشريّات مزبور، وجود نشريّات معتبر و علمي چاپ کشورهاي عراق و مصر و برخي نقاط ديگر و با پيشينه‏اي بيش از يکصد سال است.

بخش محقّقان: منابع اصلي و مهم در علوم مختلف اسلامي و ادبيّات و تاريخ و مانند اينها، در اين بخش به ترتيب موضوعي تنظيم شده تا محقّق، خود بدون اتلاف وقت از اين غرفه به صورت قفسه باز استفاده کند. اين بخش افزون بر صرفه‏جويي در وقت، کتابهايي را ارائه مي‏دهد که محقّق از آنها اطّلاع ندارد و بدين‏وسيله منابعي ممتاز به وي معرّفي مي‏شود. براي اين بخش، بيش از پنج هزار کتاب تهيّه شده است.

بخش رايانه: يكي از بخشهاي ديگر، بخش رايانه است كه در سال 1378، با توجّه به پيشرفت كارها و گستردگي آن و براي پاسخ‏گويي به محقّقان، فعاليّت خود را آغاز كرده است.

فهرستهاي متنوّع تفصيلي و اجمالي نسخه‏هاي خطّي و عکسي در فايلهاي رايانه‏اي اين بخش ذخيره شده و بسياري از نمونه‏هاي نسخه‏هاي موجود نيز بر روي رايانه آمده است. براي دستيابي کاربران خارجي و داخلي، فهرست نسخه‏هاي عکسي و خطّي با توضيحات لازم کتاب‏شناسي و نسخه‏شناسي و نمونه‏هاي انتخاب شدة آنها، روي شبكة اينترنت، عرضه شده است.

بخش اسناد و مدارک تاريخي: در اين بخش حدود شش هزار و پانصد سند تهيّه شده است. بيشتر اسناد مربوط به عصر قاجاريان، از پادشاهان و خاندان سلطنتي گرفته تا روابط وزارت خارجه با کشورهاي مختلف، خاندان علمي و شخصيّتهاي مالي و اجتماعي برجسته, در اين بخش نگهداري مي‏شود. جلد اول اين اسناد در حال چاپ و انتشار است.

يكي از كارهاي خوب اين مرکز، فراهم كردن بستر دستيابي مستقيم كاربران داخلي و خارجي به فهرست نسخه‏هاي عكسي و خطّي و با توضيحات كتاب‏شناسي و نسخه‏شناسي و تصاوير منتخب آنها و فهرستهاي الفبايي، موضوعي، كتابخانه‏ها و فهرست مؤلفان با استفاده از شبكة اينترنت است.

همچنين محقّقان مي‏تواند با كتابخانه‏هاي معتبر دنيا كه در موضوعات اسلام‏شناسي يا شرق‏شناسي فعاليّت دارند, از طريق شبكة اينترنتي آن، ارتباط برقرار كنند.

 

كتابخانة مركز پژوهشهاي اعتقادي

كتابخانة پژوهشهاي اعتقادي همزمان با تأسيس مركز پژوهشهاي اعتقادي در سال 1378 و با تهيّة كتابهايي از كتاب‏فروشيهاي داخلي و شركت در نمايشگاههاي خارجي از جمله كشور مغرب، سوريه، لبنان، مصر و... راه‏اندازي شد.

هدف از تأسيس اين كتابخانه فراهم‏سازي زمينه‌هاي لازم جهت كارهاي پژوهشي در زمينة شبهه‏شناسي و پاسخ به آنهاست، كه از طريق پاسخ‏گوي مستقيم به شبهات و ايجاد فضاي علمي مناسب براي تأليف در اين زمينه، ميسّر گرديده است. سعي مركز و كتابخانه، گردآوري كتابهاي شبهات بر عليه شيعه بوده است، تا به وسيله‌ آنها با شبهات مخالفان آشنا گرديده و به پاسخ آنها بپردازد.

از نظر موضوعي، كتابهاي اين كتابخانه به بخشهاي زير تقسيم شده است:

اصول دين غير شيعه؛ شامل اصول معتزليه، اشاعره، ماتريديه و...

احكام؛ با آثاري از قبيل: كتب علامة حلّي و سيّدمرتضي، شيخ مفيد و...

كلام اهل‏سنّت؛ با منابعي مانند: كتب جرجاني، تفتازاني،‌ باقلاني.

عقايد؛ با ‌موضوعات و كتب شبهات وهابيّت بر عليه شيعه؛ مانند زيارات، تبرّك، توسّل، شفاعت و...

خلفاء و صحابه؛ شامل كتب مؤلفين قدما و معاصرين در دفاع و رد.

ردود؛ شامل كتابها و منابع ردّ اهل‏سنّت بر عليه شيعه و شيعه بر عليه اهل‏سنّت.

مستبصرين (راه يافتگان)؛ در اين بخش، حدود سيصد جلد كتاب از نويسندگان شيعه شده، در بيان علل شيعه شدن آنها، و طرح برخي موضوعات اعتقادي و كلامي، وجود دارد.

امامت؛ مشتمل بر كتابهايي دربارة امامت، آثار اين بخش مربوط به مؤلّفان شيعه و غيرشيعي، و در سيصد عنوان است.

عقايد و افكار سلفي؛ شامل كتابهاي اهل‏سنّت از جمله ابن تيميه و محمّد بن عبدالوهاب و پيروان آنها.

شبهات؛ شامل كتابهايي كه مفاد آنها كلاً بر عليه شيعه است. در حدود سيصد عنوان.

تأليفات فرقه زيديه؛ در بيان عقايد فرقة زيديه و مشتمل بر حدود چهارصد عنوان است.

علوم قرآني؛ شامل تفاسير و كتابهاي قرآني كه به نحوي با مسائل اعتقادي مرتبط است، مثل التأويل، تحريف القرآن و تأويلات و كتب دربارة تحريفات قرآني.

كتب حديثي و پژوهشهاي حديثي

علم رجال و درايت.

زندگينامة علما قديم و معاصر.

تاريخ؛ شامل منابع اهل‏سنّت و شيعه.

كشورشناسي و شهرشناسي؛ كه در موضوعاتي مثل آمار و جمعيت مسلمانان و مناطق جغرافيايي و وضعيّت مسلمانان است؛ با آثاري مثل: الاقليات المسلمه في العالم در سه جلد.

كتابهاي اعتقادي به زبان اُردو در سه قفسه.

مجلّه‌هاي ضدّ شيعي؛ در اين بخش برخي از مجلّه‌هاي ضدّ شيعي مثل المنار و المسلم المعاصر كه مقالاتي بر عليه اعتقادات شيعه دارند, گردآوري شده است.

اهل‏بيت و كتب در مورد ائمه

علوم حديث اهل‏سنّت؛ شامل مهم‏ترين منابع حديثي اهل‏سنّت.

كتب بهاييّت و وهابيّت؛ كتابهايي در تأييد يا ردّ بهايّيت.

كتاب‏شناسيها و فهرستها.

اخلاق، ادبيات و فرهنگها.

فرق و مذاهب اسلامي؛ مثل موسوعة الاديان في العالم در يازده جلد.

شيعه‏شناسي؛ از قبيل دايرة‏المعارف الشيعة العامه تأليف اعلمي، و دايرة‏المعارف الاسلامية الشيعه نوشته حسن الامين.

بخش انديشه‌هاي معاصر؛ شامل كتابهاي كلام جديد و موضوعاتي از قبيل هرمنوتيك، تكثرگرايي، سكولاريسم، جهاني شدن، غرب‏شناسي، يهوديّت.

مجلات: با نشريّاتي مانند المنهاج، جامع الاسلاميه و...

اصول دين: با آثاري مانند التوحيد، و...

كتابخانه مركز پژوهش‌ اعتقادي به دو روش الفبايي كتابها, و الفبايي موضوعات فهرست شده و فاقد فهرستهاي مشهوري از قبيل كنگره يا ديويي مي‌باشد.

نود درصد كتابهاي اين كتابخانه به زبان عربي و ده درصد باقي مانده به زبانهاي ديگر است.

كتابها از طريق نمايشگاههاي كتاب خارجي به ويژه نمايشگاههاي كتاب در كشورهاي عربي و همچنين از طريق برخي واسطه‏هاي كتاب و نشر تهيّه مي‏شود. اين كتابخانه در حال حاضر داراي بيست هزار منبع مي‏باشد.

ساعت كار كتابخانه از چهار بعدازظهر تا نُه شب است. مراجعه به اين كتابخانه و استفاده از كتابهاي آن براي محقّقان رشته‌هاي كلام و عقايد، امكانپذير است.

 

کتابخانة عمومي الزهرا(س)

کتابخانة عمومي الزهرا(س)، آخرين كتابخانة راه‏اندازي شده از سوي دفتر آيت‏الله العظمي سيستاني و با اشراف حجت‏الاسلام والمسلمين سيّدجواد شهرستاني است، كه در سال 1384 در يکي از محلات پرجمعيت و فاقد امکانات فرهنگي شهر قم تأسيس گرديد. کتابخانة مزبور برخلاف کتابخانه‏هاي مشابه، از همان آغاز راه‏اندازي يکي از غني‏ترين و پربارترين کتابخانه‏هاي عمومي بود، به گونه‏اي که با حداقل سي‏هزار جلد کتاب راه‏اندازي گرديد.

عمدة منابع اين کتابخانه از محلّ کتابهاي است که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي جهت فعاليّتهاي کتاب‏شناسي واطّلاع‏رساني در اختيار مؤسسة پارسا قرار داد. كتابهاي مزبور, پس از معرفي در فصلنامة كتابهاي اسلامي ( تاكنون 23 شماره از آن منتشر شده است.)، سلسله آثار مرجع و  پايگاه اينترنتي پارسا،  به كتابخانة عمومي الزهراء ارسال شده است.

کتابهاي اين کتابخانه بر اساس رده‏بندي کتابخانة کنگرة آمريکا (LC) در چهل شاخه چينش شده که در ادامة اين گزارش به موضوعات و حجم کتاب در هر شاخه اشاره مي‏شود:

شاخة کليّات و دايرة‏المعارفها در يک قفسة هفت رديفي، بخش واژه‏نامه منابع در يک قفسه، شاخة فلسفة دين در دو قفسه، منابع فلسفة اسلامي در يک قفسه، شاخة منطق و منطق نظري در دو قفسه؛ روان‏شناسي در سه قفسه، شاخة اخلاق ديني در يک قفسه، موضوع اسلام در سي و پنج قفسه، شاخة اديان در يک قفسه، کليّات تاريخ در يک قفسه، تاريخ عمومي در يک قفسه، تاريخ ايران در پنج قفسه، تاريخ آمريکا و کانادا در يک قفسه، شاخة علوم اجتماعي در يک قفسه، اقتصاد در يک قفسه، تجارت و بازرگاني، جامعه‏شناسي و موضوعات روان‏شناسي، هر کدام در يک قفسه، موضوعات نظريّه‏هاي سياسي و روابط حکومتها در يک قفسه، شاخة زبان و ادبيّات در سيزده قفسه، ادبيّات عرب در دو قفسه، ادبيّات عمومي در دو قفسه، ادبيّات لاتين در يک قفسه، رمانهاي انگليسي در يک قفسه، داستانهاي آمريکايي در سه قفسه، شاخة علوم رياضي و کامپيوتر در سه قفسه، فيزيک و محيط زيست در يک قفسه، شاخة پزشکي در 6 قفسه، رشته‏هاي جانورشناسي، کالبدشناسي و پرستاري هر کدام يک قفسه، شاخة علوم صنعتي در 5 قفسه و بالاخره علوم نظامي و منابع کتاب‏شناسي هر کدام يک قفسه.

کتابخانة الزهرا داراي تعداد متنابعي نشريّات و مجلات تخصّصي و اسلامي است که در بيش از دويست عنوان و حدود دو‏هزار جلد گردآوري شده امّا به علت محدوديّت مکاني به طور کامل در دسترس مراجعان قرار نگرفته است.

کتابخانة عمومي الزهرا علاوه بر برخورداري از LC در فهرست کتابهاي خود، مجهّز به برنامة نرم‏افزاري کاوش است که آن را در ارائة خدمات کتابداري و سيستم امانات ياري مي‏رساند. کتابخانة مزبور داراي تعداد پنج هزار جلد کتاب به زبانهاي خارجي و عمدتاً انگليسي در موضوعات مختلف است.

اين کتابخانه در دو نوبت کاري صبح و عصر فعّال است. روزهاي زوج هفته اختصاص به بانوان و روزهاي فرد آن به مطالعة آقايان اختصاص دارد. ظرفيّت کتابخانه در هر نوبت حداکثر دويست نفر است. متوسّط مراجعه‏کنندگان به کتابخانه در روزهاي زوج يکصد و پنجاه نفر و در روزهاي فرد يکصد و بيست نفر است.

کتابخانة عمومي الزهرا توسّط شش نفر خدمه و کتابدار پاره وقت و تمام وقت، اداره مي‏شود. بخش امانات نيز در کتابخانه فعّال است و حداکثر سه کتاب به امانت مي‏دهد.

 

?      در معرّفي كتابخانة تخصّصي تاريخ اسلام و ايران, از گزارش اين كتابخانه كه توسّط عليرضا اباذري تدوين شده, استفاده شده است.

?      برخي از اعداد و ارقام ارائه شده براي منابع در اين نوشتار, تقريبي است.