نيم نگاهي به عنوانهاي

موسوعه الإمام السيّد عبدالحسين شرف‏الدين

عبدالله اميني‏پور

 

 

عنوانِ يازده جلدي كه به معرفي آن مي‏پردازيم، مجموعه آثار قلمي علامه شرف‏الدين است. امام شرف‏الدين (1290-1377)، يكي از عالمان فرزانه لبناني است. وي از دانشمندان و فرهيختگاني است كه در راه اصلاح و پيشرفت, و توسعة علمي و فرهنگي جامعة اسلامي بسيار كوشيد.

كنگره بين‏المللي بزرگداشت وي در زمستان 83 در قم, و دومين نشست آن در بهار 85 در لبنان برگزار شد. بدين مناسبت واحد احياي آثار اسلامي[1] به بازخواني و تصحيح و چاپ و نشر آثار وي اقدام كرده است.

اثر حاضر, مجموعه نگاشته‏هاي علامه شرف‏الدين به نام «موسوعه امام شرف‏الدين» است. چاپ و انتشار اين مجموعه آثار, به صورت كامل، امكان آگاهي بر آراي آن دانشمند اصلاحگر را فراهم مي‏آورد، نيز پيشرفت و دگرگوني دانش و علوم اسلامي را مي‏نماياند.

 

قالب و شيوة تحقيق

پس از اينكه مقرر شد مجموع آثار علامه شرف‏الدين، تحقيق شود و كتابهاي ايشان در موسوعه و دايرة‏المعارف، يك‏جا چاپ و منتشر گردد، اقدامات زير انجام گرفت:

1. گردآوري تمامي كتابهاي چاپ شده، به ويژه چاپ نخست هر عنوان و چاپهايي كه در زمان حيات علامه زير نظر او بود، مانند چاپ اوّل و دوم المراجعات. چاپ دوم اين اثر در برخي واژه‏ها و عبارات، متفاوت است، چون توسط نگارنده در زمان حيات، بازنگري و بازنويسي شد. حتّي كتابهايي كه ابتدا به صورت مقاله منتشر شده بود مانند الفصول المهمة و مؤلفوا والشيعة جمع‏آوري شد، سپس نواقص و كاستي چاپها و تصحيحهاي پيشين بررسي گرديد.

ضمن گردآوري تمامي كتابهاي علامه شرف‏الدين، با خاندان و بازماندگان ايشان در لبنان، ارتباط برقرار شد، در نتيجه برخي دستنوشته‏ها و اجازاتي كه چاپ نشده بود، نيز مقالاتي كه در مجله «العرفان» چاپ شده بود، به دست آمد، مانند: «زكاة الاخلاق، فريضة ما أدّاها إلّا علي(ع) و...»

البته هنوز برخي آثار علامه به دست نيامده، و در صورتي كه پي‏گيري ثمر دهد، در چاپهاي بعدي، دستآوردها و آثار به دست آمده، افزوده خواهد شد. برخي آثار مخطوط و منتشر نشده كه علامه در كتابِ بغية‏الراغبين از آنها نام برده و همگان بر فقدان آنها گمان داشتند، شناسايي شد، مانند تحفة‏ المحدّثين، الفضائل ‏الملفّقة، الاسئلة والأجوبة.

1. آيات، روايات، اقوال، اشعار و هر مطلبي كه نيازمند مراجعه و مستندسازي بود، پژوهش شد. تمامي مصادر مذكور در متن آثار، يافت شد و برخي منابع ديگر از مصادر اهل‏سنّت اضافه گرديد.

2. اگر اثري چند چاپ داشت، نسخه‏ها مقابله شده، در صورت بُروز اختلاف، درست‏ترين نوشته انتخاب گرديد، نيز واژه‏هاي مشكل، شرح شده، متن و حاشيه‏ها سروسامان داده شد. حتّي از دست نويس برخي كتابها مثل بغية‏ الراغبين و المراجعات استفاده شد.

3. نسخه آماده چاپ در رايانه، با نسخه معيار مقابله و تطبيق داده شد. نيز ويرايش و بازسازي نگارشي متن آثار بر اساس املاي جديد عربي، بدون دگرگوني در عبارت نگارنده به فرجام رسيد.

4. صفحه‏آرايي كه شامل پاراگراف‏بندي، عناوين داخل متن، عنوانهاي سر صفحه است، انجام شد.

5. كنترل نهايي از جهت تايپ و كنترل اِعراب و ديگر اقدامات لازم انجام گرفت.

6. سياهه و نمايه آيات، احاديث، اقوال، اشعار، امثال، اعلام و اماكن، نيز سياهة محتواي هر كتاب تنظيم گرديد.

علامه شرف‏الدين بر هر يك از آثار خويش، حاشيه و توضيحاتي در تفسير عبارات مشكل و پيچيده نوشته، مطالب اجمالي را تفصيل داده، استشهادات به حديث و... را افزوده است. در اين‏باره آنچه نيازمند تحقيق و تخريج بود، انجام گرفت. پاورقيهاي مؤلف از پاورقيهاي گروه تحقيق جداست، چنان‏كه متن داراي سه قسمت است: متن اصلي، پاورقي مؤلف و پاورقي پژوهش.

شايان ذكر است ترتيب آثار ماناي امام شرف‏الدين، در چاپ كنوني بر حسب اهميت موضوعي و پژوهشي و شيوه تحقيق بوده، برخي مجلدات، دو عنوان يا بيشتر را در برمي‏گيرد. يك مجلد نيز مختص مقالات و مجلدي ديگر سخنرانيها و نامه‏ها و اجازات و تقريظات علامه است.

«بغية‏الراغبين» و ملحقات آن به طور جداگانه در دو مجلد آمده است.[2] قابل توجه آنكه پژوهش در مجموع آثار حاضر, حدود پنج سال به طول انجاميده است. اينك معرفي اجمالي هر مجلد:

مجلد صفر (مدخل)

اين جلد با بيش از پانصد صفحه، به زندگينامه علامه شرف‏الدين اختصاص داده شده است. نويسنده (سيّدمنذر حكيم) به تبارشناسي جنبش اصلاحگري پرداخته، ضمن بيان نقش و تأثير علامه شرف‏الدين، كساني را كه پيش از وي در اين راه گام نهادند (همچون ميرزاي شيرازي، صاحب فتواي تنباكو، يا سيّدجمال‏الدين اسدآبادي) يا بعدها اين راه را ادامه دادند (مانند سيّدمحمّدسعيد حبّوبي در عراق) معرفي كند.

نيز اوضاع بين‏المللي را در زمان حيات علامه گزارش كرده، به استعمار غرب و سقوط دولت عثماني اشاره دارد. سپس به جهاد و مبارزه علامه شرف‏الدين بر ضد استعمار در سوريه و لبنان پرداخته و آزار و اذيتهايي را كه در اين راه تحمل كرده، و هم‏چنين تبعيد وي را نيز گزارش مي‏نمايد.

سپس به گزارش اقدامات و فعاليتهاي اجتماعي فرهنگي وي مي‏پردازد، نيز مؤسسات خيريه و مدارسي را كه راه‏اندازي كرد.

اين جلد در بردارنده ده باب است: جنبش اصلاحگري در زمان شرف‏الدين, شرف‏الدين كيست, تاريخچه زندگي امام شرف‏الدين (مرحله رشد و بالندگي), امام شرف‏الدين در جبل عامل, امام شرف‏الدين و جنبش فرهنگي, رخدادهاي جهان و درياي ميانه (مديترانه) بين دو جنگ جهاني, امام شرف‏الدين در روزهاي جنگ جهاني دوم, حلقه اخير حيات امام شرف‏الدين, در گذشت امام شرف‏الدين, مكتب امام شرف‏الدين.

 

مجلد اوّل, المراجعات

در بردارنده مباحثي درباره امامت طبق مذهب شيعه و تحقيق جانشيني و خلافت پيامبر و... كه در 112 عنوان نامه كه بين علامه شرف‏الدين و شيخ سليم بُشري (رئيس وقت دانشگاه الأزهر و رئيس مجلس اعلاي اسلامي مصر) ردّ و بدل شده تدوين يافته است؛ 56 پرسش و پاسخ كلامي و اعتقادي, اين عنوان، ارزنده‏ترين اثر در قرن چهاردهم اسلامي است. زبان نامه‏ها ادبي، زيبا و محكم و مطالب مطرح شده در آن غني و سرشار است.[3] سؤالهاي مهمي كه در بحث امامت مطرح است، در اين كتاب، به خوبي و اتقان پاسخ گفته شده است.

اين مكاتبات، اندكي (سه سال) پيش از شروع جنگ جهاني اوّل بوده، برخي نامه‏ها در حمله فرانسويها به بيت علامه شرف‏الدين، از بين رفته يا سوخته كه علامه از نو آنها را بازنويسي كرده است. چاپ نخست آن در 1355هجري بوده و تاكنون بيش از پنجاه نوبت، تجديد چاپ شده؛ نيز به زبانهاي گوناگون ترجمه شده است.

 

مجلد دوم, النص و الاجتهاد

بيان صد مورد از اجتهاد خلفا و صحابه در برابر نصوص است. نقد و بررسي اصل مبحث, يعني اجتهاد در مقابل نص، و موارد مورد بحث، چارچوب كتاب را در هفت فصل تشكيل مي‏دهد.

«اجتهاد در مقابل نص» اصطلاح اصولي است و به معناي مقدّم داشتن نظر شخصي در برابر فرمان خدا و پيامبر است. «نص» گفتار صريح خدا (قرآن) و فرمايش روشن پيامبر است كه راويان اخبار و احاديث رسانده‏اند و محدّثان شيعي و سنّي در منابع معتبر آورده‏اند. «اجتهاد» به معناي به كارگيري رأي و نظر، نيز برداشت حكم است, امّا اين كار براي مجتهد و آگاهان مجاز است[ به شرطي كه همخوان با قرآن و سنّت باشد، نه براي آنكه در مقابل نص, اجتهاد مي‏كند و مي‏گويد خدا و پيامبر براي خود نظري دارند و من هم نظري! نگارنده اين اثر را در 85 سالگي نوشته و تجارب بيش از نيم قرن خود در پژوهش و تحقيق را در آن به نمايش گذاشته است.

در مقدمه تحقيق كتاب آمده است كه علامه شرف‏الدين براي وحدت مذاهب اسلامي، چهار قدم اساسي برداشت كه عبارت‏اند از:

گام نخست، نگارش الفصول ‏المهمه در 1327 كه علما و انديشوران را به آگاهي و آزادانديشي مي‏خواند.

گام دوم، تأليف المراجعات در 1329.

گام سوم، نوشتن نامه‏ها و رساله‏هايي مانند إلي‏ المجمع‏ العربي ‏بدمشق، ابوهريره، اجوبة‏ مسائل ‏جارالله و... .

گام چهارم، تأليف كتاب النص‏ و الإجتهاد است. اين كتاب توسّط آقاي علي دواني، با عنوانِ اجتهاد در مقابل نص, به فارسي ترجمه شده است.

 

مجلد سوم, الفصول‏ المهمه، أبوهريره

اين جلد، دو عنوان از آثار علامه را در بردارد كه جداگانه به معرفي اجمالي هر عنوان مي‏پردازيم:

الف) الفصول‏ المهمّه ‏في ‏تأليف‏ الامة

بحثهايي درباره برخي مسائل اختلافي بين شيعه و سني در اصول و فروع دين و حقايق تاريخي با استناد به عقل و نقل و استنتاج.

استاد محمّدرضا حكيمي در معرفي اين عنوان مي‏نگارد: «منشور وحدت و برادري و بيانيه اسلامي, حقايق بسياري براي آگاهاندن اهل‏سنّت و شيعه در اين كتاب گردآمده است». عنوان اين اثر به معناي «بحثهايي مهم در راه متّحد ساختن امّت اسلامي» است كه در دوازده فصل تدوين شده است:

1. آيات و رواياتي از پيامبر كه مردم را به همبستگي, الفت و دوستي مي‏خواند.

2. معناي اسلام و ايمان كه تنها راه رسيدن به رضوان الاهي در آخرت است.

3. نقل رواياتي معتبر از اهل‏سنّت در اين‏باره كه «هر كسي شهادتين بگويد، خون و مال و آبروي او محترم و مصون است».

4. نقل رواياتي از معصومان(ع) كه سُنّيان را در هر حكم و آثار همچون شيعيان مي‏داند.

5. نقل احاديثي معتبر از اهل‏سنّت كه هر كسي يكتاپرست باشد، اهل نجات است، پس شيعيان و سُنّيان بدانند اهل نجاتند، از اين‏رو اتّحاد و اجتماع داشته، از پراكندگي و تفرقه دوري كنند.

6. گزارش فتاواي عالمان سُنّي كه يكتاپرستان، مؤمن و گويندگان شهادتين، اهل نجاتند، پس نبايد دشمني و درگيري ميان فرقه‏هاي اسلامي پيش آيد.

7. نقل رواياتي از اهل‏سنّت كه براي شيعه بشارت است و در ستايش و رستگاري اينان است.

8. گزارش سرگذشت مستبصران و پيشينياني كه با نظر اكثريت مخالفت ورزيدند, امّا به عدالت‏شان زياني نرسيد.

9. دفاع از تشيع و پاسخ به تهمتها و فتاواي تكفير.

10. اشاره به نسبتهاي ناروا به شيعه و آشكار كردن كذب دروغگويان.

11. دفاع از شيعه و پاسخ به تهمتها و دورغهاي صاحب المنار.

12. علل فاصله گرفتن شيعه و سنّي، نيز عوامل كناره‏گيري سُنّيان از مذهب اهل‏بيت(ع).

ترجمه‏هاي فارسي اين اثر

أ) در راه تفاهم مسلمانان، احمد موسوي و..., چ آزادي، بي‏تا.

ب) مباحثي پيرامون وحدت اسلامي، سيّدابراهيم سيّدعلوي، چ نشر مطهر، 1380.

پ) مباحث عميقي در جهت وحدت امت اسلامي، احمد صادقي اردستاني، چ حاذق، 1362.

ب) ابوهريره

دومين عنوان چاپ شده در مجلد سوم، ابوهريره است. اين اثر در چند فصل، شرح حال جامع و تحليلي ابوهريره از روزگار پيامبر تا عصر معاويه است و درباره ميزان اعتبار احاديث او سخن مي‏گويد. در پايان براي نمونه به تحقيق و نقد چهل حديث از 5374 حديثي پرداخته كه از وي نقل شده است. نگارش اين اثر به خوبي مي‏نماياناند علامه شرف‏الدين در احاديث و اسناد اهل‏سنّت بسيار مهارت دارد، نيز گستره اطّلاعات و آگاهي بسيار ايشان را مي‏رساند.

در مقدمة كتاب، بحثي با عنوان «منع تدوين سنت، رأي يا روايت؟» شروع شده، جايگاه قول و فعل و سيره پيامبر و اهل‏بيت(ع) بر شمرده شده، آگاهي و علم امام علي(ع) از شريعت بيان گشته است. چنان‏كه درباره حديث ثقلين به عنوان يكي از محكمات سنّت نبوي سخن رفته، موضع‏گيريها در برابر اين حديث گزارش شده است. نيز هشدارهايي كه پيامبر به مسلمانان درباره رخدادهاي پس از حيات خود داد، از جمله منع تدوين سنّت و سيره ايشان يا دروغ بستن بر پيامبر, اما اهل‏بيت(ع) سنّت نبوي را حفظ كردند، گرچه معاويه با كيد و شگرد خود كوشيد حديث و سنّت نبوي را با تحريف و جعل بيالايد، ولي اهل‏بيت كوشيدند با چنين مسخ و دگرديسي فرهنگي رويارويي كنند.

 

مجلد چهارم

اين مجلد، پنج عنوان در بر دارد، از جمله:

الف) كلمه حول الرؤية: بررسي اينكه آيا رؤيت خدا ممكن است؟ نيز مباحثي همچون: اختلاف مسلمانان در امكان و امتناع رؤيت و نقل گفته‏هاي آنها، روشن كردن نزاع و بحث، استدلال عالمان

شيعي بر امتناع رؤيت با نگرش عقلاني و استدلال به قرآن، طرح استدلال فخررازي و پاسخ مستدل به وي، نصوص امامان در امتناع رؤيت.

ب) فلسفة الميثاق والولاية: جوابهاي مستند و مبسوط به پرسشهايي است كه از مرحوم شرف‏الدين درباره تفسير آيات ولايت كرده‏اند، از جمله سؤال حاج شيخ عباس‏قلي واعظ تبريزي درباره آية 172 اعراف و آية سوم مائده. از آن رو كه اين آيات درباره ميثاق ربوبيت و توحيد است، نيز ميثاق ولايت و حاكميت رباني، اثر اين‏گونه عنوان گرفته است.  در پيشگفتار تحقيق آمده كه پرسشها عبارت بوده از:

1. آيه ميثاق ـ با قطع نظر از عالم ذر ـ به چه معناست؟

2. چگونه بدان بر نبوت و امامت استدلال مي‏شود؟

3. پيش از آيه ولايت، از تحريم خبائث بحث مي‏شود، پس چه ربطي به تعيين امام دارد؟

4. چرا اكمال دين را مربوط به امامت مي‏دانيم؟

5. چرا قرآن به صراحت از امامت امام علي(ع) سخن نگفته است؟

6. دليل امامت امامان چيست؟

7. دليل انحصار خلافت به امامان چيست؟

در ادامه شيوه شرف‏الدين در تفسير، آنگاه تحليل و بيان فلسفه ميثاق و ولايت آمده است.

ج) أجوبة مسائلِ موسي جار الله: كتاب در پاسخ به پرسشها (و در واقع شبهات و تهمتهاي) موسي جارالله، يكي از علماي سنّي نوشته شده است. وي به كشورهاي اسلامي و غير اسلامي، مسافرتهايي كرد و از اوضاع و احوال مسلمانان، اطّلاعاتي به دست آورد، سپس با طرح پرسشهايي، از علماي شيعي پاسخ خواست. اثر حاضر بيست پاسخ به وي است. پرسشها دربارة موضوعات زير است:

لعن و تكفير صحابه، از جمله ابوبكر و عمر، تحريف و تأويل قرآن، نظر شيعه درباره فرقه‏هاي اسلامي، تقيّه، ارث (عول)، متعه، بدا و...

ترجمه اين اثر با عنوانِ بيست پاسخ به موسي جارالله, توسّط انتشارات جهان‏آرا ظاهراً در 1352 چاپ شده است. مقدمه تحقيق با عنوان «چرا پرسشها و چرا پاسخ» شروع شده، به تاريخچه نگارش اثر اشاره دارد، نيز محتواي پاسخهاي شرف‏الدين را گزارش مي‏كند.

د) إلي المجمع العلمي العربي بدمشق: اين اثر ردّيه‏اي بر تهمتهايي است كه رئيس مجمع علمي عربي: علي‏محمّد كردعلي (  -1372ق) به شيعه نسبت داده است.

علامه شرف‏الدين در پي نشر مطالبي تفرقه‏انگيز و اتّهاماتي به شيعه در يكي از نشريّات وابسته به آن مجمع، ضمن ابراز شگفتي و تأسف از تكروي برخي اعضا، بر نقاط وحدت مذاهب اسلامي پافشرده، به پاسخ شبهات مي‏پردازد.

در پيشگفتار تحقيق با عنوان توصيه به وحدت اسلامي، به تبارشناسي آثار علامه در اين راستا پرداخته، ويژگيهاي رويكرد وحدت‏گرايانه بيان شده، موضوع شيعه و وحدت كندوكاو شده است.

هـ) مسائل فقهيه: اين اثر مجموعه بحثهايي است كه علامه در مجله العرفان منتشر كرده است و به بيان چند فرع فقهي مورد بحث و اختلاف شيعي و سني پرداخته، با دلايلي روشن، حقانيت و مستدل بودن اين فروع را بنابر مذهب جعفري ثابت مي‏كند.

مجموعه حاضر، از جمله شامل اين مباحث است: جمع بين دو نماز، مسح يا شستن پاها در وضو، تقصير نماز و افطار روزه مسافر، ازدواج موقت و...

اين كتاب با عنوانهايي همچون مسائل خلافية، مذهب الإمامية في الفروع الخلافية, نيز چاپ شده، برخي به اشتباه آن را كتابي ديگر (غير از مسائل فقهيه) پنداشته‏اند.

 

مجلد پنجم

اين مجلّد شامل دو عنوان: الكلمة الغراء في تفضيل الزهرا(س)؛ المجالس الفاخرة في مآتم العترة الطاهرة, است.

الف) الكلمة الغراء, در اثبات برتري حضرت زهرا(س) بر ديگر زنان، با تمسك به آيات و روايات وارده در شأن ايشان است. به حق مي‏توان اين اثر فروزان و درخشنده‏ را گوياترين سند در اثبات فضيلت و برتري حضرت فاطمه دانست. اين رساله گرچه مختصر و كوتاه اما پرمحتوا، مستدل و غني است.

اين اثر چهار ترجمه به فارسي دارد:

أ) فاطمه برترين بانو، حبيب‏الله رهبر اصفهاني، چ دارالفكر، 1352.

ب) ترجمه الكلمة الغرا، محسن بيدارفر، چ الزهرا، 1362.

پ) بانوي بهشت، خديجه مصطفوي، 1378.

ت) سخني شيوا در برتري حضرت زهرا، محمّدرضا مُهري، چ بنياد معارف اسلامي، 1383.

در فصل «آيات» به اين آيه‏ها اشاره شده: آية مباهله، آية تطهير، آية مودّت و آية ابرار. در فصل «روايات» با استفاده از منابع سُنّيان، دوازده حديث از رسول خدا درباره فضايل حضرت زهرا(س) آمده است.

ب) المجالس الفاخرة في مآتم العترة الطاهرة

اين كتاب در اصل در چهار مجلد تدوين شده بود: سيرة پيامبر (جلد يكم), احوال اميرمؤمنان، فاطمه زهرا و امام حسن (جلد دوم), احوال امام حسين (جلد سوم)؛ احوال ديگر امامان (جلد چهارم). اثر در آشوب سال 1337 به هنگام غارت كتابخانه ايشان گم شده يا از بين رفته است. كتاب حاضر مقدمه اثر درباره فضيلت گريه بر امام حسين، اسرار شهادت و فلسفه آن مي‏باشد، نيز در برگيرندة پنجاه مجلس, مطالبي متناسب با دهة محرم و مجلس روز عاشوراست كه برخي از شاگردان و ياران علامه شرف‏الدين گرد آورده‏اند.

از اين كتاب، دو ترجمه به فارسي در دست است:

1. فلسفه شهادت و عزاداري حسين بن علي(ع)، علي صحت، انتشارات مرتضوي، 1351ش.

2. سوگنامه امام حسين(ع) و يارانش، سيّدابراهيم سيّدعلوي، شركت چاپ و نشر بين‏الملل سازمان تبليغات اسلامي، 1382ش.

 

مجلد ششم, مقالات

در بردارنده پانزده مقاله است، از اين‏رو اين جلد با عنوان «مقالات» چاپ شده است. پس از
77 صفحه مقدمه تحقيق، بقية اثر به مقالات اختصاص دارد. برخي از اين مقالات و نامه‏ها پيشتر در مجله العرفان، و بعضي به گونه مستقل چاپ شده، دو عنوان از مقالات براي نخستين بار در مجموعه موسوعه چاپ مي‏شود.

مقاله نخست, تأليف الامة

بحثي در باره برخي مسائل اختلافي بين شيعه و سني در اصول و فروع دين و حقايق تاريخي است، با استناد به عقل و نقل و استنتاج و تحليل. مقاله در نخستين سال انتشار العرفان چاپ شده، بعداً به اثر ارزشمند الفصول المهمه في تأليف الامة تبديل شد. در تحقيق اثر ضمن اشاره به پيشينه عنوان، بحثهايي با عنوان اسلام, دين اجتماعي و همگرايي, نشان دين آورده شده است.

مقاله دوم, مودّة أهل‏البيت فريضة

در بحث مودّت اهل‏بيت به عنوان يك فريضه و واجب ديني، نصوصي از سنّي و شيعي آورده شده، اشكالاتي كه به آية 23 سوره شورا وارد شده، پاسخ داده شده است. اين آيه درباره اهل‏بيت است. تفصيل اين مطلب در معرفي الكلمة ‏الغراء في ‏تفضيل ‏الزهرا(س) آمده است.

مقاله سوم، عصمة أهل‏البيت بنص الكتاب

بحث عصمت اهل‏بيت در فصل دوم الكلمة ‏الغراء با شيوه و پردازش متفاوت از اين اثر آمده، براي اثبات مدّعا به آيات استناد شده، نصوص شيعه و سني مورد استشهاد است.

مقاله چهارم، الصلاة علي أهل‏البيت فريضة

سلام و صلوات بر اهل بيت چهارمين مقاله اين اثر است كه علامه شرف‏الدين بدان مي‏پردازد.

مقاله پنجم، ثبوت الإمامة لعلي بنص الكتاب

در اثبات امامت حضرت علي(ع) با تكيه بر نص قرآن }انّما وليكم ‏الله و رسوله والذين آمنوا...{ است.

مقاله ششم, بيّنة ‏الوحي‏ و شهادتها بأنّ عليّاً و شيعته خير البرية

در بررسي آية هفتم سورة بيّنه و اثبات اينكه امام علي(ع) و شيعيانش بهترين مردمانند.

مقاله هفتم, فريضة ما أدّاها إلّا علي(ع) أو آية لم ‏يعمل بها غيره

همه مسلمانان معتقدند در قرآن آيه‏اي است كه به جز امام علي(ع) كسي ديگر بدان تا روز قيامت عمل نكرده است }يا ايّها الذين آمنوا إذا ناجيتم الرسول فقدّموا بين نجواكم صدقة{ مقاله به بحث و بررسي اين آيه و نظريات درباره آن مي‏پردازد.

تحقيق اثر (ص 24-31 مجلد ششم) با عنوان امامت و افضليت علي بن ابي‏طالب در نصوص قرآن، در توضيح مقاله پنجم و ششم و هفتم, مباحث زير را در بر دارد: امامت عامه و خاصه، امامت اهل‏بيت، تفسير پيامبر از مفهوم و مصاديق اهل‏بيت، شيوه علامه شرف‏الدين براي بيان امامت خاصه.

اين سه مقاله از كتابي با عنوان سبيل ‏المؤمنين في إمامة ائمة الدين گرفته شده است. موضوع آن كتاب اثبات امامت عامه پس از رسول اكرم و اختصاص آن به امامان معصوم(ع) به وسيله ادله عقلي و نقلي است. مجله العرفان برخي از بخشهاي اين كتاب را به چاپ رسانده, اما اصل و قسمت عمدة كتاب سوخته است.

در اين اثر, عصمت ائمه ثابت شده، اثر النصوص الجلية في إمامة‏ العترة‏ الزكية, در پشتيباني همين كتاب نگاشته شده، هشتاد حديث از سني و شيعي را در اين‏باره دارد. نيز با اثري ديگر (تنزيل ‏الآيات ‏الباهرة‏ في ‏فضل‏ العترة ‏الطاهرة) در يك مجلد، در بردارنده صد آيه مي‏باشد كه بنابر عقيده اهل‏سنّت درباره اهل‏بيت نازل شده است.

مقاله هشتم, عقلية ‏الوحي ‏زينب ‏بنت ‏اميرالمؤمنين ‏علي ‏بن ‏ابي‏طالب(ع)

اين اثر, رساله مختصري است دربارة فضايل و شخصيت حضرت زينب(س) به همراه اشاراتي كوتاه و گذرا به زندگاني آن بانوي بانوان كه در پي ساختن ضريحي در ايران براي آن حضرت و فرستادن آن به سوريه جهت نصب بر مرقد مطهر ايشان نگاشته شده است.

مؤلف در بخشي از اين رساله با استناد به برخي آيات و روايات، ايرانيان را ستوده است. «ايران و ما ادراك ما ايران». از جمله آياتي كه مؤلف در مدح ايرانيان بدان استناد كرده، آية كريمه }وَ اِن تَتوّلّوا يستبَدل قّوماً غَيرَكُم ثُمَّ لايكونُوا اَمثالَكُم{ است كه اين روايت شريف نبوي در ذيل آن آمده: «إنّ ناس مِن أصحاب رسول‏الله(ص) قالوا: يا رسول‏اللّه, مَن هؤلاء الذين ذكرهم اللّه في كتاب، و كان سلمان إلي جنب رسول‏اللّه, فضرب يده علي فخذ سلمان فقال: هذا وقومه, والذي نفسي بيده لوكان الإيمان منوطاً بالثريا لتناوله رجال من فارس».[4]

وقتي رسول خدا آية «و اگر روي برتابيد، (خدا) جاي شما را به مردمي غير از شما خواهد داد كه مانند شما نخواهند بود، را تلاوت كرد، از ايشان پرسيدند: اينهايي كه اگر ما روي برتابيم، خداوند آنها را جايگزين ما مي‏كند، كيستند؟ حضرت در حالي كه به شانه سلمان مي‏زد فرمود: اين مرد و هموطنان او, سوگند به آنكه جانم در دست اوست، اگر ايمان به ثريا آويزان باشد، مرداني از ايران به آن دست خواهند يافت!

ترجمه كتابِ عقلية الوحي را آقاي محمّدرضا مهري با عنوانِ عقيله خاندان وحي به فارسي ترجمه كرده و انتشارات سناي تهران در سال 1380 در 56 صفحه آن را به چاپ رسانده است.[5]

مقاله نهم, صلح الحسن(ع)

صلح امام حسن موضوعي تاريخي سياسي و مربوط به اعتقادات ديني شيعيان است كه در پژوهش تاريخ و سيرة اهل‏بيت(ع) با اهميت است. اين اثر، كتابي در قالب مقاله و تقريظ بوده بر كتاب صلح الحسن, مرحوم آيت‏الله شيخ راضي آل‏ياسين كه پيش از انقلاب اسلامي توسّط مقام معظم رهبري به فارسي برگردان شده، با نام صلح امام حسن(ع) پرشكوه‏ترين نرمش قهرمانانه تاريخ (انتشارات آسيا، تهران، 1354 در 546 صفحه، وزيري) چاپ شده است.

شرف‏الدين ضمن بيان اهميت موضوع، به آسيب‏شناسي آن پرداخته، مي‏گويد كه حتّي بسياري از شيعيان معاصر امام پي به حكمت و علت آن نبرده، امام را با تعابير زننده آزردند. از اين‏رو ضرورت آشنايي با فلسفه اين اقدام روشن مي‏گردد. در ادامه چهارده ويژگي متمايز كتاب بر شمرده مي‏شود. نيز ناهمگوني اخلاق و تربيت محمدي از اَموي بازگويي مي‏شود.

در دنباله, مباحث زير آمده است: برخورد پيامبر با طُلَقا و اموياني كه تأليف قلوب شدند؛ سيره كلي معاويه؛ نقشه امويان براي نابودي رسالت محمدي؛ تفاوت سيره خليفه دوم با كارگزارانش و نقش آن در سركشي معاويه؛ نيرنگ معاويه براي نابودي اسلام به نام اسلام و...

مقاله دهم, زكاة الأخلاق

مجموعه مقالاتي در باره اخلاق اسلامي با موضوعاتي چون نفاق، كذب، عدل و ظلم.

نگارنده بدين مباحث نيز مي‏پردازد: تعريف مكارم اخلاق، تعريف اخلاق، طبيعت مَلكاتي اخلاقي و ميزان امكان تغيير آن و دلايلي در اين باره و بحث با مخالفان، تعريف علم اخلاق و هدف و موضوع آن، برتري و اهميت علم اخلاق و...

مقاله يازدهم, بغية الفائز في جواز نقل الجنائز

مقاله‏اي فقهي در ردّ كساني كه نقل اموات به مشاهد مشرفه را جايز نمي‏دانند، به ويژه به رأي سيّدمحمّد علي هبة‏الدين شهرستاني كه مقاله‏اي در اين‏باره در مجله العلم با عنوان «تحريم نقل الجنائز المتغيرة» منتشر كرده بود.

علامه به بحث درباره انتقال جنازه پيش از دفن و بعد از آن به مشاهد مشرفه و جاهاي ديگر مي‏پردازد.

مقاله دوازدهم, ثبت الأثبات في سلسلة الرواة

رساله‏اي كه علامه در آن استادان خود (از اعلام شيعي و زيدي و سني) در روايت را ذكر كرده، هم‏چنين به اشخاصي كه اجازه روايت داده است.

در تحقيق مقاله مطالب زير آمده: كرامت انساني، جايگاه ممتاز سنّت، ارزش استناد روايي، اهل‏بيت ـ فداييان سنت، اجازه و اجازات، امام شرف‏الدين ـ اجازه دهنده و گيرنده، محتواي كتاب، ويژگيهاي اثر و چاپها.

مقاله سيزدهم, تحفة المحّدثين فيما أخرج عنه الستة من المضعّفين

اين كتاب با ترتيب الفبايي، به شناساندن روايات ضعيف كتب صحاح ششگانه مي‏پردازد. نسخه كامل در آتش‏سوزي منزل علاّمه، از بين رفته، قسمت كمي درباره 23 محدّث باقي مانده است.

در تحقيق اثر, مطالب زير گنجانده شده: خاستگاه ارزيابي خبر، فرايند منع تدوين حديث نبوي و پيامدهاي منفي آن، پديده تشويق بر تدوين حديث و اسباب آن، تدوين با رويكرد و... .

مقاله چهاردهم, الفضائل الملّفقة و الأحاديث المختلقة

كتاب ردّيه‏اي بر روايات جعلي در ستايش ابوبكر است.

در پژوهش كتاب آمده است: فضايل در نگرش قرآني، احاديث فضايل، علل منع تدوين حديث، پديده فضايل جعلي و ساختگي، برخورد با آنها، شيوه شرف‏الدين براي رويارويي با فضايل ساختگي.

مقاله پانزدهم, مختصر الكلام‏ في ‏مؤلفي ‏الشيعة‏ مِن ‏صدر الإسلام

آخرين گفتار از مجلد ششم، بررسي و معرّفي نخستين نگاشته‏هاي شيعي از زمان در گذشت پيامبر(ص) تا عصر امام هادي(ع) (سدة اوّل تا سوم هجري) است.

در تحقيق اثر آمده: عنوان درست، همان است كه گفته‏ايم، نه «مؤلفو الشيعه في صدر الإسلام» زيرا نگارنده بر آن بوده كه ثابت كند شيعه در نگارش و تصنيف, بر ديگر مسلمانان و صحابه مقدّم بوده‏اند، چون صحابه از تدوين منع شده, امّا شيعه به پيروي از اهل‏بيت، بدان همت مي‏گماشت. اين امر در پيشينه و تبارشناسي شيعه به كار مي‏آيد، چون ثابت مي‏كند شيعيان، از اصالت و تاريخي كهن برخوردارند، نيز بسياري دانشها به دست اينان ايجاد شده است.

 

مجلد هفتم, بغية الراغبين في سلسلة آل شرف‏الدين

كتابي است ادبي، تاريخي، رجالي، در شرح حال عالمان خاندان شرف‏الدين و خاندان صدر و ذكر احوال و آثار استادان و شاگردان آنان.[6] نيز تاريخ ادبي، سياسي، اجتماعي و فرهنگي لبنان و نجف در عصر علامه شرف‏الدين.

مقدمه كتاب به قلم استاد محمّدعلي قاسم درباره علامه شرف‏الدين و شخصيت علمي، اجتماعي و اصلاحگرايانه وي، نيز شرح حال نياي بزرگ ايشان (سيّدشرف ابومحمد ابراهيم بن زين‏العابدين) است.

در ادامه علامه به شرح حال برادران سيّدشريف، فرزندان وي، عموها و جدّ و پدرش مي‏پردازد. نيز شرح حال ديگر رجال آل شرف‏الدين. بخش عظيمي، زندگينامه خودنوشت علامه است. چنان‏كه فرزند ايشان (سيّدعبدالله) بسياري از نامه‏ها و سخنرانيها و بحثهاي علامه را آورده، مقالات انديشوران و اديبان و نويسندگان را در تبيين زندگاني علمي، سياسي و ادبي علامه نقل كرده است. در پايان, زندگينامه امام موسي صدر، سيّدمحمّدباقر صدر و خواهر شهيدش (بنت الهدي) آمده است.[7]

در تحقيق كتاب شجره‏نامه آل شرف‏الدين و آل صدر آمده، توضيحاتي درباره اثر افزوده شده، از جمله: موضوع، عنوان، اهداف، اسلوب و شيوه نگارش، شاخصه‏ها، ارزش اثر و تدوين. نيز به چاپها و تحقيق اثر اشاره رفته است.

 

مجلد هشتم, ملحقات بغية الراغبين

علامه شرف‏الدين در زمان حياتش نتوانست بغية الراغبين را چاپ و منتشر كند، اما فرزندش (سيّدعبدالله) با افزوده‏هايي (با نام ملحقات) اثر را به چاپ رساند. اضافات درباره ديگر شخصيتهاي خاندان شرف‏الدين و آل صدر است كه علامه بدانها اشاره نكرده بود. نيز سخنرانيها و مداركي ارزشمند.

محتواي ملحقات, بخش نخست, بيش از نود صفحه درباره وفات علامه و مراسم سوگواري، بازتاب درگذشت، عزاداري و مرثيه‏سراييها در عراق و لبنان؛ بخش دوم, بازماندگان؛ بخش سوم، علامه شرف‏الدين در روزنامه‏هاي لبنان، به ويژه مبارزات وي در دهه هشتاد؛ بخش چهارم، شرح حال
نگاران علامه شرف‏الدين؛ بخش پنجم، مكتب جعفريه؛ بخش ششم، شرح حال امام موسي صدر و سيّدمحمّدباقر صدر و بنت‏الهدي در 180 صفحه.

 

مجلد نهم, اسناد، سخنرانيها، نامه‏ها، اجازات و تقريظات

در مقدمه تحقيق آمده: اين مجلد در بردارنده اسنادي ارزشمند (عكس و نامه و پيام و خطابه و بيانيه‏ها و...) از علامه است، نيز نامه‏هايي كه ديگران برايشان نوشته‏اند، كه به ترتيب موضوعي است. اين مجموعه نشانگر گستره وسيع فعاليتهاي فكري، سياسي و اجتماعي علامه است، نيز ارتباطات وي و شماري از كارهاي و موفقيتهاي ايشان در برنامه‏هاي فرهنگي و سياسي، هم‏چنين گزارشي از بنيادهاي اجتماعي و سياسي و علمي و مؤسسات تربيتي و آموزشي كه اساس نهاد.

نامه‏هاي وي به فرزندان و نزديكان (67 نامه) نامه‏ها به خويشاوندان (71 نامه)، سپس به علما و شخصيتها و مؤسسات به ترتيب آمده، مجموعاً 102 نامه است. آنگاه اجازات استادان ايشان، نيز اجازاتي كه به ديگران داده، هم‏چنين تقريظاتي كه داشته يا نوشته است (33 سند). در ادامه سخنرانيها و پيامها (30 نامه)، نامه به رهبران سياسي (35 پيام) و فهرست كتب و رساله‏هايي كه در اختيار داشته است. اين مجلّد در بردارندة 35 سند و نامه است.

 

مجلد دهم

در حدود پانصد صفحه، فهرستهاي فني اعم از روايات, احاديث, اعلام, كتب, اماكن, اسناد و غيره را در بر دارد:

سخن پاياني: معرفي مجموعه‏اي چنين سترگ، نيازمند كتابي فاخر است و در يك يا چند مقاله نمي‏گنجد, اما از آن‏رو كه بنا بود شيفتگان و علاقه‏مندان فرهنگ و دانش، با چاپ نو آثار علامه فرزانه امام شرف‏الدين آشنا گردند (گر چه به اختصار و گذرا باشد) بدين مقدار اندك بسنده شد.

 

پي‏نوشتها