كشف الظنون

محمّد نوري

 

اشاره

نام كامل اين كتاب كشف الظنون عن اسماء الكتب و الفنون است. هدف نويسنده فقط معرفي كتابها و به اصطلاح تنها كتاب‏شناسي نيست و معرفي فنون و علوم هم هست. اين مقاله نگاهي كلي و اجمالي در قالب نقد و بررسي[1] دارد. اين اثر در بين كشورهاي مختلف و بين پژوهشگران علوم انساني ـ اسلامي مشهور است و فراوان به آن مراجعه مي‏شود. از اين‏رو بررسي همة جنبه‏هاي آن به‏ويژه تأثيرگذاري آن در تحقيقات نياز جدي است. اين مقاله, به اختصار بخشي از مباحث درباره كشف الظنون را بررسي مي‏كند.

 

فهرستواره كتابهاي فارسي, عربي و تركي تا دوره مؤلف, يعني سدة اول تا يازدهم قمري و معرفي علوم مختلف است.

كشف‏الظنون در مجموع, اطّلاعات بيست و پنج هزار عنوان كتاب و رساله و حدود نه هزار و پانصد نام مؤلف را گردآوري كرده و درباره سيصد علم و فن به تحليل پرداخته است.[2]

نويسنده خود را اين‏گونه معرفي مي‏كند: مصطفي بن عبدالله متولد در قسطنطين (يا قسطنطنييه), حنفي مذهب و اشراقي مشرب, بين علما مشهور به كاتب چلبي و ميان اهل ديوان معروف به حاجي خليفه. گاهي شهرت وي را حاجي خليفه دانسته‏اند[3] و برخي وي را ملقب به كاتب چلبي و مشهور به حاجي خليفه دانسته‏اند.[4]

حاجي خليفه به مدت بيست سال به اين پژوهش مشغول بوده است. هنگامي كه كار به پايان برد و نوشته خود را بر علما عرضه داشت, همه آن را پسنديدند و او را سفارش به نهايي كردن آن نمودند, ولي وقتي به حرف دال (كلمه دروس) رسيد, مرگش فرا رسيد. از اين كلمه تا آخر كتاب هم‏چنان پاكنويسي نشده ماند. شاگردش جارالله ولي‏الدين افندي متكفل نگه‏داري آنها بود و پس از او نيز اين اوراق در كتابخانه‏اش همچنان باقي ماند.[5]

درباره حاجي خليفه اطّلاعاتي در منابع زير آمده است و در اينجا مطالب درباره او تكرار نمي‏شود:

دايرة‏المعارف اسلام, معجم المؤلفين از كحاله, الاعلام از زركلي, دايرة‏المعارف فارسي از مصاحب, معجم المطبوعات العربية والمعربة از سركيس, مقدمة كشف‏الظنون به قلم سيّدشهاب‏الدين مرعشي نجفي.

حاجي خليفه مقدمه‏اي طولاني درباره علوم بر آن نوشت. اين مقدمه شامل پنج فصل است: ماهيت علم, اختلاف نظرها و قولها درباره علم, موضوع و غايت علم مدون, پيرامون تقسيم علوم, مراتب شرافت علوم.

پس از مقدمه, اولين عنواني كه مطرح مي‏كند الإبانة في معرفة الأمانة است. حاجي خليفه اطّلاعاتي از نويسنده و مطالب اين اثر ارائه مي‏كند. پس از آن اطّلاعات 22 عنوان كتاب ديگر را آورده و آنگاه به «علم الابعاد و الاجرام» مي‏پردازد. وي بررسي اين دانش را اين‏گونه آغاز مي‏كند: دانشي است كه از دوري كواكب از مركز عالم و مقدار جرم آنها بحث مي‏كند.

در مجموع نُه جمله درباره اين علم مطلب دارد. البته اطّلاعات كتابهاي اين علم را نياورده است. پس از اين علم, مجدداً به سراغ عناوين كتابها رفته است. ذيل «اخلاق», بيست اثر اخلاقي كه در عنوان آنها اخلاق بوده را آورده است. البته آثار اخلاقي را كه با واژه اخلاق آغاز نمي‏شود در جاي خودش آورده است. مثلاً اوصاف الأشراف خواجه نصير با اينكه كتاب اخلاقي است, ذيل «علم الاخلاق» نياورده است. همين نكته از اشكالات مهم اين كتاب است؛ زيرا پژوهشگران, منابع يك علم را يك‏جا نمي‏يابند. البته با فهرست راهنما مي‏توان اين نقص را جبران كرد, امّا جلد آخر فقط فهرست راهنماي اعلام است.

سبك و ساختار كلي اين كتاب دو بُعدي است. از يك جهت بسيار نزديك به فهرست ابن‏نديم است. زيرا عنوانهاي سرفصلهاي علوم مبناي تقسيم‏بندي اوليه كتاب است و ذيل آنها به معرفي آثار مربوط به آن علم پرداخته است. البته, حاجي خليفه علوم را توسعه داده و تكثير نموده است. از سوي ديگر شبيه الذريعة است. چون بر اساس الفباي عناوين تنظيم شده است.

مؤلف معمولاً اطّلاعات كتابهايي را كه ديده و مستقيماً مطالعه كرده, آورده است, امّا در مواردي كه فقط به ذكر نام كتاب و مؤلف بسنده مي‏كند نشانگر اين است كه آن كتاب را نديده و اطّلاعات آن را از منابع ديگر گرفته است.

آخرين علم, الهيئة و آخرين عنواني كه معرفي كرده است يوسف و زليخا, كتابي منظوم فارسي از نورالدين عبدالرحمن بن احمد جامي (  -898ق) است.

محدوده و قلمرو كشف الظنون عبارت است از:

1.‏‏ معرفي كتابهاي دوره اسلامي و قبل از اسلام و نيز نويسندگان هر دو دوره.

2.‏‏ عمدتاً كتابهاي نويسندگان اهل‏سنت را فهرست كرده و كمتر به معرفي كتابهاي غير مذهب خود پرداخته است. در بيشتر مواردي هم كه به غير تسنن اشاره كرده, خالي از اشتباه نيست.[6]

بعضي قلمرو او را فقط كتابهاي اسلامي و مؤلفان مسلمان دانسته‏اند, امّا به نظر مي‏رسد محدوده كارش, كتابهاي موجود در كتابخانه‏هاي مورد جست‏وجوي او, بوده است. وي عمدتاً به كتابخانه‏هاي دمشق و استانبول مراجعه كرده است.[7]

علاوه بر كتابهاي عربي, از كتابهاي فارسي يا تركي هم نام مي‏برد؛ مثلاً دربارة كتاب بهرام و زهره مي‏نويسد: كتابي منظوم و به تركي است. يا درباره كتاب بهرام و گل‏اندام مي‏نويسد: كتابي فارسي است. از كتابهاي فارسي مشهور مانند ديوان سنايي و آثار حافظ و عطار هم ياد مي‏كند.

اثر حاجي خليفه, نواقص زياد دارد چون از كتابهاي موجود در كتابخانه‏هاي ايران, مصر و بسياري از كشورهاي ديگر در شمال آفريقا بي‏خبر بوده است. نيز حاكميت سني‏گرايي افراطي بر امپراتوري عثماني, بر اين اثر بي‏تأثير نبوده و از كتابهاي شيعه مربوط به دانشمنداني مهم همچون علامه حلي و شيخ طوسي ياد نكرده است.[8] كتاب تاج المصادر را به رودكي نسبت داده است كه اشتباه است.[9]

 

چاپهاي مختلف كشف الظنون

كشف الظنون حداقل چهار چاپ مهم دارد:

1.‏ گوستا فلوگل آن را تصحيح و در هفت جلد در سال‏هاي 1835-1858 چاپ كرد. افست آن در آمريكا, 1964م منتشر شد. مشخصات اين چاپ اينگونه است:

Lexicon bibliographicum et encylopaedicum…Ad codicum uindobonensium, parisiensium et berolinensis Fidem Primum edidit, latine uertit et commentario indicibusque instruxit Gustauus Fluegel. Oriental Translation Fund. Leipzig, 1835-1858.[10] PP. (ii). xxiii. 520+(ii). xii. 660+(ii). xx. 648+(ii). xxvi. 591+x. 661+viii. 680+xiv. 1258.[11]

ويژگيهاي اين چاپ عبارت است از:

-‏ همراه با ترجمه لاتيني است.[12] اين ترجمه توسط خود فلوگل انجام يافته است.[13] متن عربي در بالا و متن لاتيني در پاي هر صفحه آمده است.

-‏ ذيل احمد حافظ‏زاده[14] (  -1180ق), با عنوان آثار نو شامل اهم كتابهاي فارسي و تركي بعد از تدوين كشف‏الظنون ضميمه آن است.

-‏ فهرست سيوطي, فهرست كتابهاي درسي كه در مكاتب عربي تدريس مي‏شده, 26 فهرست از كتابخانه‏هاي مصر و دمشق و حلب و جزيره رودس و آستانه, فهرست الكتب والتأليف نوشته ابوبكر محمد بن خير ضميمه آن است.[15]

خاورشناس فرانسوي, يادداشتهايي بر اين چاپ نوشت و در مجله آسيايي منتشر كرد:

Reinaud, J. »Noticc sur le dictionnaire bibliographique arabe, persan et turc de Hadji_Khalifa«, Journal Asiatique, 1849, no. 9.

2.‏ چاپخانه بولاق مصر در دو جلد رحلي در 1274ق منتشر كرد. البته داراي اغلاط فراوان است.

3.‏ حسن حلمي افندي در 11-1310ق در آستانه در دو جلد رحلي منتشر كرد, اين چاپ نيز اغلاط فراوان دارد.

4.‏ محمد شرف‏الدين يالتقايا و رفعت بيگله كوشيدند چاپ بدون غلط از آن ارائه كنند. اين چاپ در استانبول, در سال‏هاي 1941-1943 در دو جلد از سوي وزارت معارف تركيه منتشر شد.

نيز همراه با ايضاح المكنون و هدية العارفين و همراه يك جلد فهارس در هفت جلد با اين مشخصات چاپ شد: بيروت, دارالكتب العلمية, 1992م.

 

ذيل‏هاي كشف الظنون

پس از حاجي خليفه, افراد زيادي به تكميل و تهذيب آن اهتمام ورزيدند. يكصد سال پس از مرگ حاجي خليفه, ابراهيم افندي بن علي مشهور به عربه‏جي باشا (  -1190ق) به تهذيب و تصحيح كشف‏الظنون پرداخت.[16]

در چاپ ليپزيك, همه نكات و يادداشتهاي عربه‏جي باشي در پرانتز آمده است. ولي در چاپ آستانه و بولاق اين نكات نيامده است.

گزارش سيد شهاب‏الدين مرعشي نجفي از ذيول كشف‏الظنون اين‏گونه است:

-‏ التذكار الجامع للآثار, حسين العباسي الشبهاني الحلبي (  -1096ق).

-‏ ذيل كشف‏الظنون, محمد عزتي افندي مشهور به بوشنه‏زاده (  -10925ق).

-‏ ذيل كشف‏الظنون, علامه نوعي افندي (  -1201ق).

-‏ آثار نو, احمد طاهر افندي مشهور به حنفي‏زاده (  -1217ق).

-‏ عثمانلي مؤلّفري, محمد افندي الارض رومي.

-‏ ذيل كشف‏الظنون, عارف حكمت بك (  -1275ق).

-‏ ايضاح المكنون, اسماعيل باشا بن محمد امين افندي.

-‏ كشف‏الظنون, اسماعيل صائب سنجر, هنوز چاپ نشده است.[17]

در گزارش ديگري آمده است: سيد حسين عباسي حلبي (  -1095ق) كشف‏الظنون را ويراست و اسامي زيادي به آن افزود.

آقابزرگ تهراني هم مستدركي با عنوان ذيل كشف‏الظنون نوشت كه توسط محمدمهدي السيد حسن موسوي حزيني مرتب شده و با اين مشخصات چاپ شده است: تهران, مكتبة الاسلامية, 1967/1387ق. نيز ضميمه هدية العارفين, (بيروت, دارالكتب العلمية, 1992م) منتشر شد. اين ذيل عمدتاً يادداشتهاي توضيحي يا نقدي آقابزرگ بر مدخلهاست.

ايضاح المكنون في الذيل علي كشف الظنون عن اسامي الكتب والفنون, نوشته اسماعيل پاشا بن محمد امين الباباني مشهور به بغدادي (  -1339ق),[18] به همان سبك كشف‏الظنون در 1330ق تأليف شده است و شامل پانزده هزار كتابي است كه در كشف‏الظنون نيست و عمدتاً بعد از تدوين آن تأليف شده است. اسماعيل پاشا كتاب‏شناسي ديگري دارد كه به ترتيب اسماء مؤلفين تنظيم شده است و داراي اين مشخصات است:

هدية‏العارفين: اسماء المؤلفين و آثار المصنفين, دو جلد, استانبول, وزارت معارف, 1951-1955, به كوشش, رفعت بيگلر و محمد كمال اينال.

در چاپهاي جديد اين جلد به عنوان جلد 5 و 6 و ايضاح المكنون به عنوان جلدهاي 3 و 4 و همراه كشف‏الظنون چاپ شده‏اند.

هدية‏العارفين بر اساس الفباي نام تنظيم شده است. اولين مدخل آن اين‏گونه نوشته شده است:

ابن ابي اياس ـ ابوالحسن آدم بن ابي اياس العسقلاني.

ابن ابي اياس و ابوالحسن كنيه است و البته در نظام الفبايي لحاظ نشده است و نام اصلي كه آدم است ملحوظ مي‏باشد. ذيل هر نام, اطّلاعاتي درباره زندگينامه و سپس آثارش آمده است.

ايضاح المكنون فقط بر اساس الفباي عناوين مرتب شده است, يعني عناوين علوم را نياورده است.

سيّدشهاب‏الدين مرعشي نجفي در مقدمه كشف‏الظنون درباره ترجمه‏هاي اين كتاب مي‏نويسد:

فلوغل غستاف (  -1287ق) ترجمه باللغة الفرانسوية و طبعت في سنة 1299ق و ترجمه ايضاً احد مستشرقي هو لافد و كذا احد مستشرقي بريطانيا و كلها مطبوعة.[19]

مقالاتي در توصيف يا نقد اين كتاب نوشته و منتشر كرده‏اند. براي نمونه نگاه كنيد به:

«نقد چاپ 1941-1943 كشف‏الظنون», محمّد شرف‏الدين, يادگار, سال اول, ش10(خرداد 1324), ص72-75.

آقاي حزيني چاپهاي مهم كشف‏الظنون را اين‏گونه شمرده است:

كشف‏الظنون, به كوشش محمد شرف يالتقايا و رفعت بيكلة الكليس, استانبول, وكالة المعارف الجليلة, 1941م. بيروت, مكتبة لبنان, 1413ق/1992م.

كشف‏الظنون, به كوشش فلوگل, ليپزيك, 1803-1858م.

كشف‏الظنون, به كوشش بنتلي, لندن, 1837-1852م. قاهره, مطبعة بولاق, 274ق/1893م. تهران, مكتبة الجعفري التبريزي, 1378ق. بيروت دارالصادر. بيروت دارالكتب العلمية, 1995م.[20]

 

پي‏نوشتها