محمّد نوري*

* محمّد نوري (1340-  ) دانش‏آموختة حوزه و دانشگاه است. وي از جمله نويسندگاني است كه, كتابها و مقالات پرشماري در زمينه‏هاي مختلف به ويژه در زمينة كتاب‏شناسي و دانشنامه‏نگاري تدوين كرده است. از ايشان علاوه بر چندين كتاب, تعداد زيادي مقاله در مجلات مختلف كشور به چاپ رسيده است.

1. Turkiye Diyanet Vakfi: Islam Awsiklopedisi.

[2]. نكا: الاسلام و التعددية في ترکية، جلال عبدالله معوض، قاهره، 1994م. ص 47-51.

3. Turkiye Diyanet Vakfi.

4. Kemal Guran.

5. Bekir Topaloglu.

6. Tayyar Altikulac.

7. Ismail Erunsal.

8. Genel Mudur.

9. Genel Ayhan.

[10]. در اثر زير اين موضوع به خوبي بررسي شده است:

“Islamic Active in Turkey”, Bahattin Aksit, Gonference on Dynamics of states and societies in the middle East. Cairo Center for political Research and studies, June L989.

دائرة‏المعارف مردم مسلمان[1]

اين اثر، مقالاتي درباره اقوام، طوايف و نژاد‏هاي مختلف مسلمان بر پاية‏ تحليلهاي مردم‏شناسي و جامعه‏شناسي به زبان انگليسي است. ريچارد ويکز, سرويراستار رئيس دپارتمان مردم‏شناسي دانشگاه هوستون آمريکاست.

در تأليف اين اثر 120 تن از استادان دانشگاههاي آمريکاي شمالي، پنجاب، لندن، والبوم فرانسه، ليدن، هندوستان، اورشليم، فيليپين و استراليا شرکت داشته‏اند. چند تن از نويسندگان داراي مليّت شرقي و گرايش اسلامي مي‏باشند. ارشاد علي, عضو گروه مردم‏شناسي دانشگاه گوآتي، معين شاکر, عضو گروه علوم اجتماعي دانشگاه ماهاراثاوا، غلامرضا فاضل و عبدي شيخ عبدي, استاد دانشگاه ماساچوست برخي از آنها مي‏باشند.

در بين دايرةالمعارفهايي که در دهه‏هاي اخير تأليف و عرضه شده، موضوع اين دايرة‏المعارف جالب‏تر و ابتکاري‏تر است, زيرا به سراغ تيره‏ها که قبائل و نژاد[2] به روش قوم‏شناسي[3] يا مردم‏شناسيها[4] رفته است.

در گذشته‏هاي دور, قبايل و نژادها ذيل دانش انساب بررسي مي‏شد. سمعاني (506-562ق) در کتاب الانساب خود علاوه بر نامهاي شخصيتها و پژوهش دربارة نسبت آنها به مبادي خود، به نسبت‏شناسي قبايل هم پرداخته است.[5] قلقشندي آن را خلاصه کرد و با عنوان نهاية الارب في معرفة قبائل العرب عرضه کرد. پيش از اينها جمهرة الانساب را هشام بن محمّد بن سائب کلبي (  -204ق)[6] و انساب الاشرف را احمد بن يحيي بلاذري (  -279ق) نوشت.[7]

دانش نسب‏شناسي درگذشته وظيفة ضبط و ثبت نسبت و انتسابها را داشت و براي هر کس هويت خانوادگي مي‏ساخت. دقيقاً مانند کاري که در دورة معاصر ادارات ثبت احوال انجام مي‏دهد, اما دانش انساب به دلايلي که اکنون مجال آن نيست، پويايي و نوآوري خود را از دست داد. شايد کثرت اقوام و جمعيتهاي بالاي يک‏صد ميليوني مسلمانان در نقاط مختلف جهان يک علت مهم بود که روش نسب‏شناسي و نسب‏نگاري گذشته را با ناکارآمدي مواجه ساخت.[8] وقتي روشهاي مدرن مردم‏شناسي و نژادشناسي عرضه شد، عده‏اي درصدد برآمدند، مسلمانان را با اين روشها شناسايي و ثبت کنند, و تحقيقات متعدّدي در اين زمينه عرضه شده است, ولي در بين آثار مرجع اين دانشنامه اولين اثر است.

از آنجايي که مسلمانان جمعيت انبوهي از جهان را تشکيل مي‏دهند و در تمامي مناطق جهان پراکنده‏اند و مسلمانان داراي مليّتهاي مختلف هستند، عده‏اي از متفکران ايالت متحده را به تحقيق واداشت و سرانجام اين تحقيق در قالب دايرة‏المعارف به مديريت ويکز, به سامان رسيد و منتشر شد. سوژه و موضوع آن جذاب و نو است. همچنين روشي که برگزيده‏اند, يعني از منظر جامعه‏شناسي و با ابزارهاي مردم‏شناسي جديد به پژوهش پرداخته‏اند، بديع است. اسامي اقوامي که در اين کتاب معرفي شده‏اند به ترتيب الفبا عبارت‏اند از: آلبانيايي، آمريکايي، اعراب، اعراب چاد، آرگوبا، آسياييهاي شرق آفريقا، آسامي، آذري (آذربايجان)، آذري (ايران)، بجو (اندونزي)، بختياري، بالکار، بلتيس، بلوچ، بمبارا، بنتو، برمه‏اي بشکير، بتک، تپان، بجا، بنگالي، بني عامر، بربر، برتي، بلين، بنانس، بوسنيايي، براهويي، برجيس، چام، چچن، اينگوش، سيرکاسينس، داغستاني، داجو،[9] دکتني، ديولا،[10] ديويهي،[11] دونگانز، ديولا، فونگورو،[12] فولاني،[13] فونج،[14] گاندا،[15] گايو، بسايي، گجراتي، گوجارز،[16] گوريج،[17] حداد، حراري، هوسا، خراره، هوي، هند و موريتاني، جبارتي، افغاني، جهانکا، جات، جاوانير،[18] کالاگانز، کاليباگانز، کامبري، کانمبوو،[19] کانوري،[20] کاراچاي،[21] کاراکالاپاک،[22] کشميري، قزاق، کدانگ، خوختن، قرقيز، کوهستاني، کوتوکو، کوميک، کرد، کوري، لبايي، لماهولوت، ليمبا، لر، مابا، مدورس، مگ ايندانائو، ماهاراشترايي، مکاسارس، مالايايي، مپيلا، مارانائو، مساليت، ميدوب، مور، موسي، نوگايي، نوبا، نوبيا، نوپه، نورستاني، اورسيايي، پاشايي، پاشايي و اورومو. البته اين اسامي همة اقوم نيستند, بلکه مشهورترين آنهاست.

براي آگاهي از ديدگاههاي نويسندگان، نحوة معرفي، سمت و سو و ارزيابي سطح علمي و بي‏طرفي محققان اين کتاب ديدگاههاي آنان دربارة دو قوم آذري و لر که در ايران سکونت داشته، بررسي مي‏شود:

آذريها در ايران اقليت زباني بزرگي را تشکيل مي‏دهند. آنها اقليتي هستند که داراي خصائص فرهنگي، اجتماعي و تاريخي هستند, اما در مليّت و باورهاي ديني با کل ايرانيان اشتراکاتي دارند, زيرا آنها شيعه هستند و در استانهاي شمال غربي و آذربايجان غربي و شرقي و نيز به صورت گروههاي مهاجر در تهران و شهرها و روستاهاي ميان آذربايجان تا تهران زندگي مي‏کنند. با اين وجود نويسنده مقاله, تلاش مي‏کند ترکهاي آذربايجان را جامعه‏اي واحد و منفک از کلّ ايران معرفي کند.

در ادامه مقاله به ويژگيهاي آذريها اشاره مي‏کند و مشخصة متمايز آذريها از ديگر ايرانيان را زبان مادري آنها, يعني ترکي آذري مي‏داند. بسياري از آذريهاي شهرنشين فارسي صحبت مي‏کنند. همانند ديگر گروههاي اقليّت نژادي در ايران، آذريها در گروههاي قبيله‏اي در روستاها و شهرهاي کوچک آذربايجان نظير شاهسون زندگي مي‏کنند. آنان نقش مهمّي در اقتصاد، مذهب، زندگي سياسي و اجتماعي جامعة ايران دارند.

سپس تاريخ اين قوم را بررسي کرده و مي‏نويسد: مهاجرت اصلي ترکها به آذربايجان به قرن يازدهم برمي‏گردد و تا قرن پانزدهم ادامه داشت. از زمان تأسيس سلسلة صفوي (1722-1501) که منشأ اصلي آن در آذربايجان بود و مرکز اصلي قدرت شاهسون به شمار مي‏رفت و پس از آن هنگامي که سلسله قاجار تبريز را پايتخت خود قرار دارد، آذريها به لحاظ سياسي منشأ اقتدار و استقرار سياسي اين دولتها بودند.

آنگاه ابعاد جامعه‏شناختي و مردم‏شناسي آذريها را بررسي مي‏کند: تخمين جمعيت آذريهاي ايران کاري بس دشوار است, اما با اين وجود، آمار نشان مي‏دهد که بين 15 تا 20 درصد از جمعيت 5/42 ميليون نفري ايران، آذري هستند. پنج ميليون از اين تعداد در استانهاي شمال غربي، دو ميليون تا چهار ميليون در شهرهاي تهران، مشهد و ديگر شهرهاي ايران به سر مي‏برند. آذريها نقش مهمّي در کشاورزي ايران و روابط تجاري و صنعتي ايران دارند. محصولات کشاورزي آذربايجان 64 درصد از منابع کشاورزي ايران را تشکيل مي‏دهد. آذربايجان اولين استان در ايران بود که محمّدرضا پهلوي اصلاحات ارضي را در آنجا اعمال کرد.

تبريز، مرکز آذربايجان شرقي، مهم‏ترين مرکز تجاري در ايران قبل از حکومت رضاشاه بود و در ميان مناطق غربي ـ شرقي، شمالي ـ جنوبي کشورهاي ترکيّه و شوروي به لحاظ بازرگاني اهميّتي بسيار داشت, اما پس از آن, بازرگانان و صنعتگران آذري از محدوديّتهايي که دولت رضاشاه به لحاظ اقتصادي و سياسي براي ترکها فراهم کرد، رنج مي‏بردند. آنان که توانمندي بيشتري داشتند به تهران مهاجرت کردند و در آنجا به فعاليّتهاي تجاري خود ادامه دادند. اين گروه اکنون از قديمي‏ترين تجار بازار تهران به حساب مي‏آيند. طي ده‏سال آخر حکومت پهلوي، تبريز بار ديگر به لحاظ صنعتي و تجاري مورد توجّه واقع شد و به عنوان مرکز توسعة اقتصادي و بازرگاني منطقه درآمد.

فعاليّتهاي سياسي ترکها، نظر نويسنده را جلب کرده و بخشي را به آن اختصاص داده است: ملّي‏گرايي و خودمختاري منطقه‏اي از سياست‏هاي مرکزي آذربايجان است. ثروت و موقعيّت استراتژيکي آذربايجان و وجود بازرگانان مرفّه در اين شهر همچنين علماي مذهبي و روشنفکران به‏ويژه در تبريز، آذريها را به سمت ملّي‏گرايي و سياستهاي ليبرال دموکراسي در قرن بيستم سوق داده است. آذريهاي تبريزي در جنبش تنباکو سال 1891-1892، نخستين نهضت مردمي عليه مداخلة خارجيها در امور داخلي ايران، شرکت داشتند. جنبش تنباکو که با اتّحاد علماي مذهبي، بازرگانان، روشنفکران و سياستمداران شکل گرفت سبب پيشبرد سياستهاي ملّي‏گرايي شد.

آذريها به‏ويژه ساکنان تبريز، در شکل‏گيري انقلاب مشروطة 1906 که منجر به تشکيل حکومت پارلماني شد، نقش مهمّي داشتند.

در مجموع, اطّلاعات عرضه شده در مقاله، معرّف اين قوم به طور مختصر و مفيد است؛ هرچند نقدهايي به برخي قسمتها وارد است و برخي اطّلاعات به روز نيست. مقالة مستقلي به قوم «لُر» اختصاص داده و ابعاد تاريخي، اجتماعي و فرهنگي اين نژاد را بررسي کرده است. خلاصة اين مقاله چنين است.

لرهاي ايران در حدود 000/580 نفر هستند که در سه منطقة لرستان، بختياري و کهکيلويه سکونت دارند. اين مناطق از دامنة جنوب شرقي رشته‏کوه زاگرس تا مناطق و دامنه‏هاي جنوبي آن امتداد دارد. اين کوهستان با 100-200 مايل عرض از جنوب شرقي درياچة وان در ترکيّه تا نزديک بندرعباس در جنوب ايران, يعني فاصله‏اي در حدود هزار مايل امتداد دارد. نظريّات مختلفي دربارة تاريخ لرها گفته شده است. يک نظريّه آن است که آنها از اقوام کردي بوده‏اند که از کشورهاي همسايه چون سوريه به دامنه‏هاي زاگرس کوچ کرده‏اند.

بيشتر يا همة آنها شيعه و داراي آداب اجتماعي خاص هستند. لهجه، زبان و ادبيّات آنها به‏ويژه ادبيّات مکتوب آنها هنوز به سطح عالي نرسيده است, ولي در حال پيشرفت است. لرها در تحوّلات تاريخي نقشهايي داشته‏اند و برخي از شخصيّتهاي آنها به سِمتهاي عالي سياسي دست يافته‏اند.

قوم‏شناسي مسلمانان پيش از اين اثر نيز سابقه داشته است و غير از قبيله و مردم‏شناسيهاي قديم، کارل بروکلمان خاورشناس آلماني کتاب تاريخ الشعوب الاسلامية را منتشر کرد, اما اين دايرة‏المعارف با استفاده از آن تجربه‏ها، اثري منسجم‏تر و با اسلوب‏تر عرضه کرده است.

متأسفانه جغرافياي انساني مسلمانان همواره مغفول بوده است و آمارها يا شناسنامه‏هاي جامع و به روز از جمعيّتهاي مسلمان در گوشه و کنار جهان وجود ندارد. امروزه صدها مرکز و پژوهشگر کتابها و مقالات مسلمان را رصد مي‏کنند و اطّلاعات آنها را ثبت و ضبط مي‏نمايند؛ نيز بانکهاي اطّلاعاتي به گردآوري اطّلاعات نشريّات اسلامي، نرم‏افزارهاي مسلمانان، حتي کالاهاي اقتصادي مسلمانان مي‏پردازند, ولي به خود ثبت‏احوال مسلمانان کمتر توجهي مي‏شود. از اين‏رو اگر اطّلاعات دربارة جمعيت اثني‏عشري در فلان شهر آفريقاي مرکزي بخواهيد با مشکل مواجه مي‏شويد. حتّي دربارة جمعيّتهاي موجود در عراق آمار درست و مستقلي در دست نيست. روزي همين مؤسسة پارسا درصدد بود يک فاز کارش را به تأسيس بانک مسلمانان اختصاص دهد و طرح مفصلي تأليف شد, ولي به دلائل مختلف ابتر ماند.

با توجّه به مطالب فوق اين دايرة‏المعارف در زمرة اوّلين آثار مرجعي است که در دورة جديد در چارچوب جغرافياي انساني مسلمانان به اقوام و جمعيّتهاي مسلمان در گوشه و کنار جهان پرداخته است, اما نياز به تکميل و به روز شدن دارد و اميدواريم سرويراستار آن در چاپهاي بعدي، اثري کامل‏تر عرضه کند.

پي‏نوشتها