آدابِ حضور و اسرار سلوك

(بررسي و گزارش پنجاه رساله اسرار الصلاة)

محمّد ملكي

 

اشاره

بخش اوّل و تفصيل هفده عنوان از اين مقاله در  فصلنامة كتابهاي اسلامي (ويژه‏نامة نماز) تابستان 1383 به چاپ رسيده است. جهت اطّلاع خوانندگان گرامي عناوين و شناسه بخش پيشين در ابتداي اين قسمت آورده شد.

 

1. أسرار الصلاة

كتابِ مصباح الشريعه, مجموعه احاديثي است كه آن را به امام صادق ـ عليه‏السلام ـ نسبت مي‏دهند.

 

2. أسرار الصلاة (کتاب الصلاة)

عنوان يکي از کتابهاي قوتُ القلوب في معاملة المحبوب و وصف طريق المريد الي مقام التّوحيد، تأليف محمد بن ابي الحسن علي بن عباس المكّي الحارثي، مشهور به ابوطالب مكي است.[1]

 

3. أسرار الصلاة يا (الكشف عن ماهية الصلاة)

عنوان رساله‏اي است از حجة الحق ابوعلي ‏سينا به زبان عربي دربارة اسرار و ماهيت نماز.

 

4. أسرار الصلاة[2]

عنوان رساله‏اي است در بيان اسرار و ارکان نماز از ابوحامد غزّالي توسي به زبان عربي.

 

5. أسرار الصلاة

عنوان بابي است از کتاب فتوحات المکيّه دربارة اسرار نماز و اوصاف نمازگزار، از ابن‏عربي، به زبان عربي.[3]

6. أسرار الصلاة

عنوان کتابي است برگرفته از التنبيهات العلية علي وظايف الصلاة القلبية، از شهيد ثاني به زبان عربي درباره نماز و اسرار و آداب قلبي آن.

 

7. کتاب أسرار الصلاة

عنوان کتابي است درباره اسرار و آداب نماز از امام محمد غزالي با تلخيص و تصحيح ملامحسن فيض کاشاني به زبان عربي.

 

8. أسرار الصلاة (ترجمة الصلاة)

عنوان رساله‏اي است مختصر دربارة آداب و اسرار باطني نماز از فيض كاشاني به زبان فارسي.

 

9. أسرار الصلاة

عنوان كتاب ديگري از قاضي سعيد قمي است كه بخشي از كتاب شرح توحيد صدوق است.

 

10. أسرار الصلاة (روح الصلاة)

عنوان رساله‏اي است از قاضي سعيد قمي در بيان اسرار نماز به زبان عربي.

 

11. أسرار الصلاة

عنوان رساله‏ای است از مصطفی بن محمد خويی. نسخه دست‏نويس مؤلف که به سال 1242قمری نگارش شده در 83 برگ (166 صفحه) به شماره 2465 در کتابخانه وزيری يزد موجود است.[4]

 

12. أسرار الصلاة (اسرار نماز)

عنوان رسالة مختصري است از حسنعلي اصفهاني، معروف به نخودكي به زبان فارسي.

 

13. أسرار الصلاة

كتابي است از ميرزا جوادآقا ملکي تبريزي دربارة نماز و رازهاي پنهان آن، به زبان عربي.

 

14. أسرار الصلاة

عنوان كتابي است درباره نماز به زبان فارسي از عبدالحسين تهراني.

 

15. أسرار الصلاة

(سِرّ الصلوة: معراج السالكين و صلاة العارفين)

عنوان کتابي است دربارة مراتب و اسرار مقدمات، مقارنات و معراج حقيقي نماز از امام خميني به زبان فارسي.

16. أسرار الصلاة[5]

عنوان كتابي است از عبدالله جوادي آملي در بيان اسرار نماز به زبان عربي.

 

17. أسرار الصلاة (معراج عشق)

عنوان کتابي است از مهدي سمندري در بيان اسرار ارکان نماز به زبان فارسي.

 

18. قرآن و سنت

هر جوينده‏اي كه در پيِ كشف حقايقي از نماز و يا هر معارف الاهي ديگري است, بي‏شك اوّلين منبعي كه بايد به آن رجوع كند، قرآن و احاديث نوراني است كه مشحون از اسراري است كه در هيچ نوشتة بشري يافت نمي‏شود, و اگر نوشته‏هايي هم، در اين خصوص به خامة عارفان و عالمان بر اوراق دلها و صفحات كاغذ نقش بر بسته تماماً برگرفته از قرآن و عترت و سنت است. بررسي قرآن و آن همه احاديثِ پرشمار هم از طاقت اين قلم و هم از گنجايش صفحات اين رساله برون است.[6] اما در اينجا, از باب تيمن و تبرّك و بيان نمونه‏اي از آن معادن معارف الاهيّه و به مناسبت موضوع مقاله، مباحثي كه طي چندين حديث در مصباح الشريعة آمده پرداخته مي‏شود.

 

19. أسرار الصلاة[7]

حقيقت نماز، عنوان بخشي از کتاب کيمياي سعادت از امام محمد غزالي درباره باطن و ظاهر نماز به زبان فارسي است.

حجةالاسلام ابوحامد محمد بن محمد غزّالي توسي (450-505ق) از اهالي تابران توس است كه سوانح زندگي و دوران ناپختگي و پختگي او بس خواندني و شنيدني است. او نخستين كسي است كه لقب حجة‏الاسلام را از آنِ خود كرد، كه بحق برازنده اوست. او در تابرانِ (طابران) توس گام بر اين جهان خاكي نهاد و پس از پنجاه و پنج سال زندگي كه بيشتر آن با رنج و جهانگردي و شور دانش‏اندوزي و شاگردپروري همراه بود و سرانجام در اوج وارستگي و پارسايي نغمة دل‏انگيزِ )اِرجعي الي ربك([8] گوش و دل او را نواخت و در زادگاه خود در دل خاك تابران[9] آرميد.

شايد معرفي اين رساله در اين مجموعه که با عنوان «اسرار الصلاة» نيامده مناسب نباشد، ولي از آنجايي که امام محمد غزالي در اين باب از کتاب با قلم شيوا و روان به بررسي اسرار باطني و احکام ظاهري نماز پرداخته و در واقع خلاصة كتاب اسرار صلاة احياء علوم نيز, هست و از جمله رساله‏هايي است كه به بيان اسرار نماز پرداخته, و چه بسا از خيلي رساله‏ها که امروزه با عنوانِ اسرار الصلاة, نوشته شده پرمايه‏تر است. بنابراين, در اين مجموعه از جمله رساله‏هاي اسرار الصلاة, معرفي شد.

کيمياي سعادت, از نمونه‏هاي عالي و کم نظير شيوه نگارش کتابهاي اخلاقي است، که امام محمد غزالي آن را پس از گوشه‏گيري و انزوا، در آخرين سالهاي قرن پنجم هجري به زبان فارسي نگاشته است.

اين کتاب که براي عموم مردم نوشته شده، خلاصه‏اي است از کتاب احياء علوم الدين، که غزالي آن را به زبان عربي براي خواص نوشته است.

غزالي مقدمة کتاب کيمياي سعادت را با عنوان «مسلماني» ذيل چهار عنوان: شناخت نفس، شناخت حق تعالي، معرفت دنيا و معرفت آخر آغاز مي‏کند، سپس به «ارکان مسلماني» مي‏پردازد، و حقيقت آن را نيز، در چهار رکن (عبادات، معاملات, مهلکات و منجيات) و هر رکن را در ده اصل نقد و بررسي مي‏کند.

اصل چهارم آن، مربوط به بررسي باطن و ظاهر نماز است، که ٢٦ صفحه وزيري از کتاب کيمياي سعادت[10] را شامل مي‏شود.

غزالي ابتدا با استناد به حديثي از رسول خدا، نماز را ستون و بنياد دين و مسلماني و سيّد همه عبادات معرفي کرده است و سپس، ظاهر نماز را کالبدي فرض نموده كه حقيقت و سِرّ آن را «روح نماز» دانسته است. آنگاه درباره اذان و اقامه، نيّت، تکبير، سوره حمد، رکوع، سجود، تشهد مطالبي را ذکر کرده است. پس از اين مقدمه, حقيقت و روح نماز، روح اعمال نماز، حقيقت قرائت و اذکار نماز و حضور قلب در نماز را, مورد بحث و بررسي قرار داده و در پايان به بيان چند ادب از آداب نماز پرداخته است.

کيمياي سعادت از سوي ناشران مختلف چاپ‏ و منتشرشده که دقيق‏ترين آن با تصحيح مرحوم دکتر سيّدحسين خديوجم از سوي انتشارات علمي و فرهنگي در دو جلد چاپ و منتشر شده است.

 

20. أسرار الصلاة (رسالة التنزلات الموصليّة في أسرار الطهارت و الصلوات)

عنوان رساله‏اي است از شيخ اکبر محيي‏الدين عربي در بيان اسرار نماز به زبان عربي.

ابن عربي, ابوعبدالله محيي‏الدين, محمد بن علي حاتمي (560-638ق). معروف به شيخ اكبر, عارف و صوفي بزرگ جهان اسلام در بيست و هفتم رمضان 560هجري در شهر مُرسيه, جنوب شرقي اندلس چشم به جهان گشود و در 638 قمري در صالحيه دمشق چشم از جهان فرو بست و اكنون مزارش زيارتگاه عاشقان و دلدادگان اوست.[11]

سوانح‏نگارانِ زندگي و آثار ابن‏عربي در نام اين رساله اتفاق نظر ندارند. عده‏اي آن را با همين نام[12] به صواب مي‏دانند و عده‏اي نام لطايف الأسرار، را بر آن برگزيده‏ايد.[13] عده‏اي نام اين رساله را التنزلات الموصلية في اسرار الطهارت و الصلوات و الايام الأصلية، مي‏دانند.

بعضي آن را با نام تنزل الأملاک في حرکاتِ الأفلاک، معرفي کرده‏اند. آقاي محسن جهانگيري آن را التّنزّلات الموصلية في اسرار الطهارت و الصلوة الخمس و الايام المقدرّة الاصلية، ثبت کرده است.[14] و اخيراً اين رساله با عنوان: تنزل الأملاك عن عالم الأرواح إلي عالم الافلاك, نيز, به چاپ رسيده است.

نام رساله هرچه باشد، عامل تغيير در معنا و مفهوم نيست، ولي آنچه که اهميت دارد مباحث مطرح شده در اين رساله است. جناب ابن‏عربي در اين رساله که، در پنجاه و پنج باب فراهم آمده قاعده تأويل را در همة بابهاي آن جاري و ساري کرده است. به همين جهت در بين اهل معرفت به تأويلات ابن عربي نيز, مشهور و معروف شده است و اين رساله همانند بيشتر آثار ابن عربي به بابهاي متعددي تقسيم شده است و لذا بخش اسرار الصلاة سي باب از پنجاه و پنج باب از اين رساله را به خود اختصاص داده است که بيشترين حجم کتاب را شامل مي‏شود. قلم ابن‏عربي در اين اثر اديبانه, شگفت‏انگيز, و چنان پر راز و رمز است كه گويي نثر كتاب به نظم قوي و استواري تبديل شده كه شاعري استاد آن را سروده است.

ابن‏عربي بابهاي اول تا هفدهم اين رساله را به مباحثي چون: معرفت، احکام مکلَّف و مکلِّف، تکليف، سبب وضع شريعت در عالم، در معرفت رسول و شرايط امام اختصاص داده و اين مسائل را مورد بحث و بررسي دقيق قرار داده و تأويل و اسرار اين‏گونه مسائل را نيز، بيان داشته است.

از باب هيجدهم تا سي‏ام را به مباحث طهارت که با ذوق و روش عرفاني, البته غير آنکه فقها بحث مي‏کنند، مورد بحث و بررسي قرار داده است.

ابن عربي از باب سي‏ام تا چند باب به آخر مانده را به بيانِ تأويل و تشريح اسرار نماز اختصاص داده و در هر بابي به يکي از فرازهاي نماز مي‏پردازد و آن را مورد بحث و بررسي قرار مي‏دهد.

نخست، معرفت و اسرار اقامه نماز را به تفصيل، البته با توجه به حجم رساله, بيان و سپس شروع به شرح و بيان اسرار تکبيرات، رفع‏اليدين، اسرار قرائت، اسرار فرق بين فاتحه و سوره، اسرار رکوع و سر برداشتن از آن، اسرار سجود، اسرار جلوس در نماز، معرفت اسرار تشهد در نماز و معرفت اسرار تسليم، مي‏کند. ابن‏عربي در اين بخش، ضمن شرح و توضيح فرازهاي نماز و ذکر اسرار آن به تأويل آيات و روايات پرداخته است که تأويلات در اين بابها برجسته‏تر از بابهاي ديگر است.

وي در بابهاي پاياني، مطالبي را درباره امام، مأموم و اختصاص روزها به اين دو، و اختصاص نمازهاي يوميه به روزها مباحثي را آورده و با لطايف و ذوق عرفاني به شرح آنها پرداخته است.

اين رساله اولين بار به سال ١٤٠٧قمري در قاهره چاپ و پس از آن از سوي انتشارات مختلف با تحقيقات محققان, در بيروت و مصر و هند چاپ و منتشر شده است. يکي از اين چاپها با مقدمه شيخ عبدالرحمان حسن محمود، با قطع رقعي در ٣٥٠صفحه از سوي مکتبة عالم الفکر در قاهره چاپ و منتشر شده است، و چاپ ديگري از آن با دو رساله ديگر با عنوان مجموعة رسائل ابن عربي، در دو جلد از سوي انتشارات دارالمحجة البيضاء و دارالرسول الأکرم در ٥٠٩ صفحه (رساله اسرار الصلاة
ص٦٧-٣١٦) در بيروت چاپ و منتشر شده است. و آخرين آن با تحقيق عبدالوارث محمد علي از سوي دارالكتب العلمية با قطع وزيري در 150 صفحه در بيروت با عنوان: تنزل الأملاك من عالم الأرواح إلي عالم الأفلاك, چاپ و منتشر شده است.

 

21. أسرار الصلاة[15]

عنوان رساله‏ای است از ابوالقاسم سيّدرضی‏الدين حسينی مشهور به ابن‏طاووس به زبان عربی.

رضی‏الدين، نوة دختری ابن‏ادريس است و از طرفي خود ابن ادريس نيز, از نوادگان شيخ طوسي است. سيّد از فحول و اعاظم علمای شيعه اماميّه و فقيه جليل‏القدر، اديبِ شاعر، جامع الفضايل و کمالات عاليه است، به گونه‏ای که در زبان علما به «قدوة العارفين» و «مصباح المتهجدين» معروف است. علامة حلی و ديگر علما، وی را بسيار ستوده‏اند و از جمله عارفانی است که کرامات زيادی در کتابهای تراجم برای وی ثبت کرده‏اند، و علامة حلی نيز، به بعضی از آنها اشاره کرده است. از سيّد ابن طاووس حدود پنجاه اثر به يادگار مانده[16] که از جمله آنها همين رسالة اسرار الصلاة است. وی به سال 589 به دنيا آمده و در 664 قمری در بغداد از دنيا رفته است.[17]

شيخ طوسی که جدّ مادری سيّد است کتابی به نام المصباح المجتهد، دارد و سيّد چند رساله[18] از جمله رسالة اسرار الصلاة را نوشته تا کتاب جدّ خود را تکميل نمايد و نام اين تکمله را تتمات لمصباح المتجهد گذاشته است. رساله اسرار الصلاة در دسترس نيست و آقابزرگ هم به اين مطلب اشاره کرده و می‏نويسد: تنها بخشی از اين رساله در کتابخانه مرحوم سيّدحسن صدر در کاظمين موجود است.[19] ولی بقيه رساله‏ها که به نيّت تکميل مصباح نوشته شده چاپ و در دسترس همگان قرار دارد، به ويژه رسالة اقبال و فلاح السائل، از اعتبار ويژه‏ای در بين علما برخوردار است.

 

22. أسرار الصلاة

عنوان رساله‏اي است منسوب به کمال‏الدين عبدالرزاق کاشاني به زبان فارسي.

با اينکه عبدالرزاق يکي از بزرگ‏ترين عارفان اين سرزمين و شارحان بزرگ عرفان و فلسفه است، ولي وقايع زندگي وي آن‏گونه که شايستة اوست، شناخته نشده است.

از تاريخ تولد وي اطّلاعي در دست نيست، گرچه پيتر لوري احتمال داده که عبدالرزاق در نيمة دوم قرن هفتم قمري در کاشان به دنيا آمده است.[20] عبدالرزاق در اوايل جواني از بحث شرعيات فارغ شد, و گويا باري از اين علوم نبست و آن را پي نگرفت. پس از اين دوران رو به معقول نهاد و در نهايت منغمر در دنياي عرفان و تصوف شد. کاشاني عالم و عارف نامدار پيرو مکتب ابن‏عربي، سرتاسر حياتش را در ايّام ناامني دوره چنگيزخان گذراند و بي‏ترديد پس از قونيوي، مؤيدالدين جَنْدي و داوود قيصري، بزرگ‏ترين شارح مکتب ابن‏عربي است.

در منابع مكتوب آثار قابل توجهي به ايشان نسبت داده‏اند. يکي از آنها رساله‏اي به نام اسرار الصلاة است، که نسخه‏شناس محقق آقاي احمد منزوي اين رساله را از جمله آثار وي شمرده است.[21]

با تمام تلاشي که شد چنين رساله‏اي غير از فهرست منزوي، در منابع ديگر يافت نشد و حتي نامي هم از اين رساله در مجموعه رسائل و و منصفات وي نيامده است. گويا اشتباهي رخ داده و يا از آنجايي که ايشان به طور مکرر سفرهاي تحقيقي به بلاد اسلامي دارند دسترسي به اين نسخه پيدا کرده‏اند.

از طرفي هم آقابزرگ تهراني پدر آقاي منزوي نيز، در الذريعه، هيچ اشاره‏اي به چنين رساله‏اي نکرده است.[22] به هر حال بنده با توجه به قرائن و تحقيقات، وجود چنين رساله‏اي را بعيد مي‏دانم.
والله اعلم بحقائق الامور.

 

23. أسرار الصلاة

عنوان رساله عرفانی است از شاه نعمت‏الله ولی به زبان فارسی.

قطب الموحدين نورالدين، شاه نعمت‏الله ولی, از اقطاب  و عرفای مشهور قرن هشتم و نهم هجری است که چراغ تصوف اسلامی را در عصر خويش فروغ تازه‏ای بخشيد و به نيکو‏ترين وجه روشن نگاه داشت و همه پيروان طريقت را تحت الشعاع مکتب خود قرار داد. وی در حقيقت احياکنندة طريقه فقر محمدی(ص) در ممالک اسلامی، به ويژه ايران و هندوستان بود و سلسله‏ای که بنام اوست توانست در قرن دوازدهم هجری طريقت محمدی را در ايران مجدداً احيا کند و تشنه‏لبان وادی تصوف را در اين سرزمين سيراب نمايد.

جناب شاه نعمت‏الله در روز دوشنبه چهاردهم ربيع‏الاول 731قمری در شهر حلب متولد شد.[23] والد ماجدش جناب ميرعبدالله از بزرگان قوم عرب و مرشدان وقت بود و مادرش از خوانين شبانکاره فارس و نسبتشان به نوزده واسطه به حضرت رسول(ص) می‏رسد، چنانکه خود می‏فرمايند:

گفته‏اند که جناب شاه از دوران کودکی استعداد شگفت‏انگيزي برای درک معارف و کشف معانی داشت، چنانکه در همان اوان قرآن را حفظ کرده بودند. قبل از ورود به دايرة فقر از محضر اساتيدی چند بهره‏مند شد و علوم صوری را فرا گرفت. ابتدا مقدمات علوم را نزد شيخ رکن‏الدين شيرازی و سپس علم بلاغت را نزد شيخ شمس‏الدين مکّی بياموخت. پس از آن، سيّدجلال‏الدين خوارزمی علم کلام و حکمت الاهی و قاضی عضد‏الدين عيون کلام خويش را با او بحث کرد. در همين دوران بود که مرصاد العباد شيخ نجم‏الدين دايه و اشارات شيخ‏الرئيس ابوعلی‏سينا را آموخت و به ويژه فصوص الحکم شيخ‏المحققين، محيی‏الدين عربی را به خوبی فرا‏گرفت و حتی آن را از حفظ داشت و سرانجام، پس از ورود به دايرة فقر و گذشتن از ظاهر و پيوستن به باطن توانست حکمت آن را با ذوق دريابد. در رساله‏ای که در شرح ابيات فصوص الحکم نوشته‏اند می‏فرمايد:

سرانجام دفتر قيل و قال را بست و جريده ذوق و حال را گشود، و در طلب مرشدی کامل و پيری روشن ضمير به جدّ و جهد پرداخت. اين اولين دوره مسافرتهای شاه نعمت‏الله بود که در جست و جوی شيخ خود، سالها به سياحت پرداخت و هر جا از شيخی نشانی مي‏يافت بدان سوی مي‏شتافت. در اين‏باره عبدالرزاق کرمانی از قول جناب شاه می‏نويسد:

«هر ناحيه‏ای که نشان می‏دادند درويشی هست به جدّ و جهد تمام به صحبت و خدمت او می‏رفتم و تربيت و ارشاد او را متر‏صد و منتظر می‏بودم تا ظهور حقيقت احوال او، که به عنايت‏الله نشئة خود را فوق او می‏يافتم.»

بدين ترتيب جناب شاه نعمت‏الله چندين مرشد را خدمت کرد، ولی هيچ کدام را يارای آن نبود که بتواند در او تصرف کند، تا سرانجام جناب شيخ عبدالله يافعی را در مسجدی در مکه معظّمه زيارت کرد و در اولين ملاقات خود را قطره‏ای در مقابل وی ديد. همان‏جا جناب سيّد دست ارادت به دامان شيخ عبدالله دراز نمود.

جناب شيخ عبدالله يافعی که حضرت شاه او را سلطان اوليای جهان خوانده و سينه‏اش را مخزن اسرار و نفس‏اش را همچون دم عيسوی احيا‏کنندة مردگان دانسته است، نه تنها صاحب کمالات باطنی بود، بلکه از فضايل صوری هم بهره‏مند بود، چنانکه او را در زمره بزرگ‏ترين فقها و محدثان و مورخان عصر خويش به شمار آورده‏اند.

شيخ در هرات با نوة جناب ميرحسينی هروی[24] ازدواج کرد و ثمرة اين ازدواج فرزند صوری و معنوی او جناب برهان‏الدين خليل‏الله (775-  ) بود که پس از جناب شاه به مقام قطبيت سلسله نعمت‏اللهی رسيد و عمر معنوی پدر و پير خود را جاويدان ساخت. جناب سيّد قريب صد سال زندگی کردند و سن خود را تا صد سالگی در اشعار خويش تصريح کرده‏اند.

سر انجام در روز پنج شنبه 23 ماه رجب 832 و به قولی 834‏‏ قمری در کرمان خرقه تهی کرد و جنازه‏اش به وسيله خلفا و خادمان و درويشان و اکابر شهر، تا ماهان دوش به دوش حمل و در آنجا به خاک سپرده شد.[25]

مجموعه رسائلی (27 رساله) از شاه نعمت‏الله ولی به چاپ رسيده که يکی از آن رساله‏ها، به نام اسرار العبادات، است که بخشي از آن رساله اسرار الصلاة است.

شاه نعمت‏الله ولی در اين رساله، ابتدا به تفسير عرفانی «لا اله الا الله» پرداخته و مراحل توحيد و نفی هرگونه شرک و شريک از خداوند را با تفسير اين کلمة مبارک بيان کرده است. آنگاه به شرح و تفسير نماز از اوقات تا تسليم پرداخته و در هر مسئله‏ای به حديثی از احاديث جناب رسول‏الله اعظم استناد کرده است.

قلم و بيان کاملا صوفيانه و عرفانی است و احاديث مورد استناد کاملاً در قالب تأويل، شرح و ترجمه شده است. رساله از نظم و نسق خاص پيروی نمی‏کند، و بعضاً مطالبی که خيلی با موضوع اصلی مرتبط نيست نيز، در اين رساله مختصر آمده است و مباحثی هم که از آغاز تا انجام درباره نماز آورده هيچ ترتيب و آدابی ندارد.

اين رساله در مجموعه‏ای به نام «مجموعه رسائل شاه نعمت‏الله ولی» يا رضوان المعارف إلاهيه، از سوی کتابفروشی فردوسی به صورت سنگی به چاپ رسيده است. گويا پس از چاپ سنگی به صورت حروفی نيز، چاپ شده است، ولی نسخه‏ای که بنده به آن مراجعه نمودم همان نسخه چاپ سنگی است.

 

24. أسرار الصلاة

عنوان رساله‏ای است در بيان اسرار نهفته نماز، از صائن‏الدين علی بن محمد تُرکه اصفهانی به زبان فارسی.

يکی از مهم‏ترين شخصيتهای علمی دوران بين سهروردی و ملاصدرا، که در واقع بدون او ظهور مکتب اصفهان متصور نيست، صائن‏الدين ترکه اصفهانی است. نام صائن‏الدين همواره در نزد خواص از اهل حکمت شهرت داشته و دارد. امّا پس از حملة غزالی به فلسفة مشائی بوعلی و ظهور حکمت اشراق و عرفان مکتب ابن‏عربی و احيای فلسفة مشائی از سوی خواجه نصير‏الدين طوسی، طی تقريباً سه قرن تحولاتی مهم در زمينة فلسفه اسلامی رخ داد که محل آن ايران بود. هر يک از بزرگان کوشيدند به نحوی از انحا مکتبهای گوناگون حکمت و عرفان و کلام اسلامی را با هم تلفيق دهند. ابن ترکه، يکی از شخصيتهای تاثيرگذار اين دوره است. او با تأليف تمهيد القواعد، ثابت کرد که بين فلسفه، کلام، و عرفان نظری قرابت خاصی است.

آل تُرکه از خاندان نامی دين و دانش در ايران هستند که بيش از دو قرن در اصفهان معروفيّت عام داشتند. اصل اين خانواده از خُجند ترکستان بود و جدّ آنان در عصر خوارزمشاه به ايران مسافرت کرده است. به جهت آنکه تُرک زبان بودند، آنان را تُرکه ناميدند. از تاريخ تولد ابن تُرکه اطّلاعی در دست نيست، ولی اين حکيم و عارف نامی به سال 835 يا 836قمری در هرات درگذشت.[26]

آثاری به زبان فارسی و عربی از وی به يادگار مانده است. از جمله آنها کتاب اسرار الصلاة است که به زبان فارسی نگاشته شده است. کتابهايي که در بيان آيات الأحکام و اسرار الآيات و اسرار الأحکام و عبادات نوشته بسيار است. هر يک وجوهي و اسراري را بيان کرده‏اند و با اصول نقلي، عقلي، فلسفي و کلامي مستند شده‏اند. ولي صائن‏الدين در رساله اسرار الصلاة مسلک ديگري را برگزيده و آن، تأويل ارکان و شروط و مقارنات و تعقيبات نماز است که با قواعد و اصول صاحب نظران و اهل باطن از حکمت و عرفان ذوقي کشفي و وارثان علوم و معارف محمدي در هم آميخته است.

کتاب اسرار الصلاة، در يک مقدمه و دو باب فراهم آمده است، باب اوّل، شامل دو صحيفه و باب دوم دارای يک مقدمه و پنج صحيفه و يک تذهيب است. صحيفه سوم اين باب، در چهار گفتار شکل گرفته و هر يک از گفتار دوم و سوم آن در دو وصل آمده است.

مقدمه به بيان اصول اربعه بر مبنای علم حروف و تقسيم عبادت به واجب و مستحب (فرض و نفل) پرداخته است.

باب اول که در دو صحيفه فراهم آمده در معنای حقيقت طهارت و تحقيق ارکان معنوی آن است که مؤلف بر اساس مشرب خود از سطح ظاهر وجه آدمی و تأويل آن به لوح صُوَر کتابی حروف، و از سطح باطن که جامع و مظهر حروف کلامی است بحث کرده و ضمن آن به وضو و غسل و به اختلاف ابوحنيفه و شافعي و تأويل نظريات هر يک در پاره‏اي از فروعات پرداخته است. معناي ارکان وضو و بيان حکمت هر يک از ارکان و نکاتي دربارة نماز ظاهري و نماز معنوي و مقام تفريد معناي سُنن وضو و تحقيق هر يک از جمله ديگر موضوعات طرح شده در اين صحيفه است.

باب دوم، که در يک مقدمه و پنج صحيفه است، در معنای حقيقت نماز، معنای عبادت و بندگی بحث کرده و بندگی را به دو دسته تسخيری که تمام موجودات مشمول حکم آن می باشند و آن در برابر رحمت رحمانی است و موقوف به هيچ فعل اختياری نيست، و در اين نوع بندگی، اهل سعادت و شقاوت يکسا‏نند؛ و ديگری بندگی که، خاص انسان بالغ و عاقل است و موقوف به اراده و اختيار انسانی می‏باشد، تقسيم کرده است. سپس، در صحيفه‏های بعدی به بيان معنای نماز در عرف شريعت، ماهيّت نماز در عرف خاص اهل کمال، ارکان و اجزای وجودی نماز و بيان حقيقت و اسرار اين ارکان از قيام تا سلام و آثار وضعی نماز، اوقات و شرايط نماز، پرداخته و در همه موارد حقيقت و اسرار هر يک را به مشرب عرفانی خود بيان داشته است.

وي نماز را در عرف شريعت، اگرچه يک نوع از عبادات است، ولي آن را جامع همة ارکان اسلام و صور عبادات دانسته است و سپس ماهيّت و حقيقت نماز را در عرف خاص اهل کمال برنمايانده و در تلويحي به بيان وجه مناسب ميان قلب و نماز برآمده و مشارب اهل تحقيق را در اين خصوص گوشزد کرده است.

از معناي رکن وجودي باطني که در نشئه ظهور به بطوني و مکاني تعبير مي‏شود، ارکان کمي نماز و تحقيق اعداد آن، کميّت ارکان نماز به طور اجمال و تطبيق آن با عدد هفت و چهارده در حضر و با عدد هفت و يازده در سفر، ارکان وضعي نماز که در دو اصل عنوان شده، ارکان قولي نماز که در پنج رکن فراهم آمده، اوقات نماز که در آن، زمان به گونه‏اي تأويل شده, از جمله مباحثي است که در صحيفه‏هاي باب دوم مورد بحث و بررسي قرار گرفته است. صحيفه پنجم که پايان بخش باب دوم و رساله نيز هست، شرايط نماز و تحقيق معاني آن و مقتضي و مانع به مناسبت کلام، شرک جلي و خفي و مراتب هر يک و سنن نماز در سه اصل سابق، حال و لاحق مورد بحث و بررسي قرار گرفته است.

اين رساله در مجموعه‏ای به نام چهارده رساله فارسی،[27] ابن ترکه با مقدمة دکتر سيدحسين نصر و با تصحيح سيدعلی موسوی بهبهانی و سيدابراهيم ديباجی به سرماية تقی شريف رضايی به سال 1351خورشيدی با قطع وزيری در 314 صحفه کل مجموعه و شصت صفحه رساله اسرار الصلاة، در تهران چاپ و منتشر شده است.[28]

25. أسرار الصلاة

عنوان کتابی است از جمال‏الدين ابوالعباس احمد بن شمس‏الدين محمد بن فهد اسدی حلی، به زبان عربی.

عدة زيادی از علمای اماميّه منسوب به اين شهر «حله» هستند. بنابراين به حلّی مشهوراند. که سرآمد همة آنها علامه علی الاطّلاق يوسف بن مظهر حلی (٦٤٨-٧٢٦ق) صاحب تذکرة الفقهاست. يکی ديگر از اهالی اين شهر ابن فهد حلی است که از «اکابر و اعيان علمای اماميّة قرن نهم هجری است. وی مردی فقيه، فاضل، محدث و عابد و زاهد و در فضايل و کمالات ظاهر و باطن، لفظ و معنا، علم و عمل، شهره آفاق است. ابن فهد در سال 841قمری درگذشت وي در بقعه‏ای که در کربلا به همين نام مشهور است دفن شده است. از او آثار زيادی به يادگار مانده از جمله کتاب اسرار الصلاة، است.»[29]

گويا اين اثر تاکنون به چاپ نرسيده است و نشانی هم از او در دست نيست و آقابزرگ در الذريعة و صاحب ريحانة الادب نيز، اين اثر را از جمله آثار وی ‏شمرده‏اند، ولی اشاره به محل نگه‏داری آن نکرده‏اند.

 

26. أسرار الصلاة

عنوان کتابی است از‏ مير‏سيّد محمد صالح بن امير‏عبدالواسع خاتون‏آبادی به زبان عربی.

مير‏محمد صالح به سال 1058قمری در اصفهان متولد شد، و پس از ايام نوجوانی به جمع شاگردان آقاحسين خوانساری، ميرزای شيروانی و پدرزن خود علامة مجلسی پيوست. البته او بيشتر از همه در محضر محقق خوانساری (آقا حسين) درس آموخته است. خود وی در حدائق المقربين، ضمن شرح حال استاد خود، آقاحسين خوانساری می‏نويسد: «و اين حقير قريب به بيست سال در خدمت او تلمذ نمودم، و حاشية قديم جلال‏الدين دوانی، شرح اشارات و شفا و شرح مختصر اصول و شرح لمعه را در خدمت او خواندم.» محدث نوری در فيض القدسی، می‏نويسد: پس از سيّدنعمت‏الله جزايری، دوم دانشمند علامه و محقق فهّامه، سيّد بزرگوار مير‏محمد صالح بن عبدالواسع خاتون‏آبادی داماد علامه محمدباقر مجلسی است.

ملاصالح پس از علامه مجلسی امام جمعه اصفهان و شيخ‏الاسلام دولت شد و به جای پدر زن خود، روحانی ملی منصوب از جانب دولت صفوی شد. البته، اين سيّدمحمد صالح با ملاصالح مازندرانی که حاشيه بر معالم دارد و هر دو داماد مجلسی هستند نبايد اشتباه شود.

وی در سال 1116قمری درگذشته است. محدث نوری در فيض القدسی،[30] تاريخ درگذشت وی
را 1126قمری دانسته و تأکيد دارد که اين تاريخ درست‏تر است.[31] صاحب ريحانه هر دو تاريخ
(1116-1126) را ثبت کرده است. حدود هيجده عنوان اثر در فقه، تفسير و اخلاق از ايشان به يادگار مانده که از جمله آنها رسالة اسرار الصلاة است، که ملاصالح در آن به بيان اسرار نماز به روش فقها پرداخته و متعرض به مسائل عرفانی نشده و يا دستی در عرفان و فلسفه نداشته است. اين قول با توجه به موقعيّت وی در نزد مرحوم مجلسی و جو آن زمان اصفهان و سيتره دولتی مجلسی بر علما و حوزه‏ها و فلسفه ستيزی بيشتر علمای آن عصر, قوی‏تر است.[32]

 

27. أسرار الصلاة[33]

عنوان رساله‏ای است از علی محمد بن محمد حسين همدانی اصفهانی به زبان فارسی.

در کتابهای تراجم به زندگی مؤلف اشاره‏ای نشده است. بنا به نوشته آقابزرگ, نويسنده، رسالة خود را در ده باب و تمهيد و چند عنوان فرعی تدوين و تأليف کرده و در سال 1079قمری از تأليف آن فراغت پيدا کرده است. در زمان نگارش الذريعه، اين رساله در کتابخانه مرحوم مجتبی مينوی بوده است.

 

28. أسرار الصلاة[34]

عنوان رساله‏اي است از مولی عبدالوحيد بن نعمت‏الله استرآبادی.

با تلاشی که شد اطّلاعاتی درباره زندگی ايشان در کتابهای تراجم به‏ دست نيامد، ولی از آنجايی که نويسندة رساله از شاگردان شيخ بهايی است بايد از علمای دورة مياني صفويه باشد. صاحب الذريعة نيز, اطّلاعاتی از مؤلف و رساله اسرار الصلاة، به دست نداده است، و در منابع ديگر نيز، جست‏وجو شد، ولی چيزی به‏ دست نيامد.

 

29. أسرار الصلاة (حقيقة الصلاة)

عنوان رساله‏اي است در بيان اسرار نماز از قاضی سعيدقمی به زبان عربی.

قاضی سعيد دو رساله[35] ديگر يکی مفصل و ديگری مختصر در شرح و تفصيل اسرار و احکام و ارکان نماز دارد. اين رساله که حدّ وسط آن دو رساله است با دقت بيشتری به اين موضوع پرداخته است. هيچ‏گونه تاريخی در صدر و ذيل رساله، که گواهی بر تاريخ نگارش اين رساله باشد، نيامده است، ولي از آنجايي که در مواردي خوانندگان را به کتاب شرح توحيد صدوق ارجاع مي‏دهد معلوم مي‏شود که پس از آن کتاب نوشته شده است.

رسالة روح الصلاة، که خلاصه همين رساله است، چندان فرقی با اين رساله ندارد, تا حتی در بيشتر موارد عبارتهای روح الصلاة، همان عبارتهای حقيقة الصلاة است، مگر در مواردی که در رسالة حقيقة الصلاة در حد چند سطری بيشتر به شرح و بيان موضوع پرداخته است. عنوانها و ساختار ظاهری اين رساله نيز، پس از مقدمه مثلِ روح الصلاة، با عنوان «الدرجة» معنون شده و کل رساله در سه درجه، يعنی «الدرجة الأولی فی القيام، الدرجة الثانية فی الرکوع، الدرجة الثالثه فی سجود» فراهم آمده است و هر درجه نيز به چندين فصل مختصر با عنوانهاي چون «إيماض، تذييل، حکمة ألهية، تحقيق عرفانی، تقديس، تحقيق إيمانی و نور عرشی، تقسيم شده است. درجه سوم که در بحث سجود است بيشترين حجم رساله را به خود اختصاص داده است.

اين رساله به ضميمة کتابِ اسرار العبادات، قاضی سعيد قمی از سوی انتشارات دانشگاه تهران با مقدمه و حواشی سيدمحمد باقر سبزواری، به سال 1339خورشيدی با قطع وزيری در 50-287 صفحه مقدمه و متن چاپ و منتشر شده است. مقدمه به زبان فارسی و حواشی که، حجم آن تقريباً به اندازه اصل رساله است، به زبان عربی نوشته شده است.

 

30. أسرار الصلاة[36]

عنوان رساله‏ای است در بيان اسرار نماز از سيّدمرتضی بن سيّدمحمد کشميری به زبان فارسی.

کشميری از شاگردان سيّددلدار، علی نصيرآبادی است. البته، اين سيّدمرتضی غير از سيدمرتضای کشميری هندی عالِم اخلاقی معروف نجف است. به حسب اتفاق هر دو سيّدمرتضی، از شاگردان دلدار هستند. صاحب رساله پس از سيّددلدار به اقامه جماعت در محراب استاد خود پرداخت. وي اين رساله را به درخواست شخصی به نام ميرزا حسن‏خان نوشته است. مؤلف نخست به تفسير حديثِ «الصلاة معراج المؤمن»[37] و سپس به بررسی آثار قلبی نماز پرداخته و در ادامه به شرح و تفصيل ارکان، افعال و اذکار و شرايط و مقدمات نماز می‏پردازد و در ضمن مباحث به بيان اسرار نماز از اذان تا تسليم اشاره مي‏کند.[38] فضيلت نماز جماعت نيز, از جمله مباحث اين رساله است. وی در سال 1202قمری از نگارش اين رساله فراغت پيدا کرده است.

 

31. أسرار الصلاة

عنوان کتابی است در تشريح نماز و حکم و احکام آن از سيّدجعفر سبزواری مشهدی به زبان عربی.

وی از مردم سبزوار و خواهرزاده سيّدمحمد، فرزند ميرشاه قاسم است. سيّدجعفر امام جمعة مشهد و از معاصران وحيد بهبهانی و ميرزا مهدی شهيد بود. در مشهد به تدريس علوم دينی و نشر احکام شرعی می‏پرداخت. پيش از کشته‏شدن ميرزا مهدی، قبل از 1218قمری، درگذشت و پيکرش را در پايين پای امام رضا(ع) در کنار قبر دايي‏اش به خاک سپردند. از آثار ايشان: رياض الانوار فی احوال الائمة الاطهار؛ رساله‏ای در تجويد؛ و همين رسالة اسرار الصلاة،[39] که وي در اين اثر به بيان حکم نماز و افعال و اجزای آن پرداخته است.[40] با تمام تلاشي که شد اين رساله به دست نيامد. گويا اين کتاب چاپ نشده است.

 

32. أسرار الصلاة (اسرار الحكم)

حاج ملاهادي سبزواري مؤسس مدرسة فلسفي سبزوار در تاريخ 1212قمري در سبزوار به دنيا آمد، و مقدمات علوم ديني را در همان‏جا آموخت و در ده سالگي براي ادامة تحصيل راهي سرزمين مقدس رضوي شد. مدتي در آنجا به تحصيل پرداخت و زان پس، آوازه علمي مكتب اصفهان وي را به آنجا كشاند. پس از مدتي تحصيل در آن ديار, عازم نجف و عتبات عاليات شد.

پس از سير آفاق و انفس دوباره به ايران بازگشت. مدتي در اصفهان و كرمان به تحصيل و تدريس پرداخت و پس از چندين سال به مأوا و وطن خود بازگشت و به تدريس و تصنيف و تأليف پرداخت و آثار گران‏سنگي را از خود به يادگار گذاشت. از جملة آنها شرح منظومه در منطق و حكمت و كتاب اسرار الحكم است. سبزواري در سال 1289قمري رخ در نقاب خاك كشيد.[41]

مرحوم آقابزرگ تهراني در الذريعه,[42] رساله‏اي به نام اسرار العبادة به نقل از مطلع الشمس,[43] از جمله آثار حكيم سبزواري شمرده است. گويا صاحب مطلع هم از سياهة آثار حكيم كه توسط محمداسماعيل فرزند ملاهادي تهيه شده نقل مي‏كند. از طرفي منابعي كه به شرح سوانح زندگي و آثار اين حكيم فرزانه پرداخته‏اند رساله‏اي به اين نام از جمله آثار آن حكيم نشمرده‏اند، و آنچه كه آقا بزرگ رساله‏اي را به نام اسرار العبادة از جمله مؤلفات حكيم شمرده همين بخش دوم اسرار الحكم است كه دربارة اسرار عبادات است و اسرار الصلاة بخشي از قسمت دوم اسرار الحكم را شامل مي‏شود.

بعضي از محققان، احتمالاتي داده‏اند كه در ادامه مورد بررسي قرار خواهد گرفت.

آنچه مسلّم است حكيم دو عنوان كتاب درباره حكمت عملي و اسرار آن نوشته است. يكي اسرار الحكم و ديگري النبراس، كه هر دو اثر در اصول اعتقادات و اسرار عبادات است. البته با اين فرق كه النبراس به نظم و اسرار الحكم[44] به نثر نوشته شده است.

اسرار الحكم،كه نام كامل آن اسرار الحكم في المفتتح و المختتم، است كه خود حكيم آن را به نظم در‏آورده است.

اين اثر، يكي از جامع‏ترين كتابهاي فارسي است كه در حكمت الاهي در دو بخشِ حكمت عملي و اسرار عبادات نوشته شده است.

اسرار الحكم‏، حاصل و‏ چكيده مطالعات‏ فلسفي ‏حكيم‏ در ‏علوم عقلي است و‏ كامل‏ترين و‏ آخرين ‏آراي ‏سبزواري را مي‏توان در اين اثر ديد. وي علاوه بر بررسي و نقد افكار حكيمانِ مشاء و اشراق يك دوره حكمت عملي و نظري و اصول اعتقادات را با توجه به ذوق عرفاني و سلوك اهل معرفت آورده است.

همان طوري كه بيان شد اسرار الحكم در دو بخش فراهم آمده در بخش اول که هفت باب دارد، اثبات واجب الوجود، معرفت صفات حق تعالي، افعال حق تعالي، خودشناسي و معارف نفس، معاد، نبوت مطلقه و امامت، مورد بحث و بررسي قرار گرفته است.

بخش دوم، که در حکمت عمليه و اسرار العبادات است در چهار باب: طهارت، صلاة، زکات و صيام فراهم آمده و هدف ما در اينجا معرفي باب الصلاة است که خود حاجي از آن به اسرار الصلاة تعبير مي‏کند. اين باب، از صفحه ٤٧١-٥١٦ اين کتاب[45] را شامل مي‏شود.

ملاهادي در اين باب ابتدا به اقسام نماز اشاره و سپس فرازهاي نماز را از اذان و اقامه و نيّت تا سلام زير عنوان مسئلة آورده و به بيان احکام فقهي نماز اعم از واجب و مستحب پرداخته است، و سپس با استناد به آيات و روايات به بيان اسرار آن زير عنوان «سِرّ» مي‏پردازد و با شواهد اشعار و تطبيق مسئله با حکمت متعاليه و مراتب عالم آفرينش و درجات نفس انساني پرداخته و در مواردي با عنوان «لرافعة» به اشعار خود استشهاد کرده است. جاهايي که مطالبي را فراموش کرده و دوباره به آن رجوع نموده با عنوان «تذنيب» دوباره آن مبحث را توضيح داده است.

اين اثر، اوّلين بار بنا به دستور مرحوم مستوفي الممالک با ويرايش آخوند ملاعلي اصغر خدارحم در سال١٢٨٦، يعني سه سال قبل از رحلت حاجي سبزواري در چاپخانة الله‏قليخان قاجار چاپ سنگي شده است. بعدها به ويژه امروزه ناشران مختلف از جملة انتشارات مولي است که با مقدمة توشيهيکو ايزوتسو با قطع وزيري در ٥٥٨ صفحه در تهران آن را چاپ و منتشر کرده که دقيق‏‏ترين و بهترين آن، نسخه‏اي است که با حاشيه و شرح مختصر مرحوم استاد ابوالحسن شعراني چاپ و منتشر شده است.

اخيراً هم در قم، انتشارات مطبوعات ديني آن را به ظاهر با تحقيق, چاپ و منتشر کرده كه بايسته است اين تحقيق به طور جدّ بازسازي و اصلاح شود. نسخة آقاي شعراني دقيق‏ترين نسخه‏هاست که در سال ١٣٥١خورشيدي توسط انتشارات اسلاميّه چاپ و منتشر شده است.

ناصرالدين شاه در نظر داشت اين کتاب را در محضر مولانامحمد تهراني يکي از شاگردان حکيم قرائت کند، ولي موفق به اين کار نشد. به قول مولانا «روزي هر مرغکي انجير نيست».

 

33. أسرار الصلاة (النبراس الهُدي)

آقابزرگ تهراني در الذريعة،[46] کتابي را به نام المقياس: منظومة في الفقه از جمله آثار حکيم برشمرده که به نظر مي‏رسد اين کتاب همان شرح نبراس باشد و ايشان علاوه بر نبراس، شرح آن را نيز، يک اثر قلمداد کرده است.

نبراس الهدي،[47] اثر ديگري از سبزواري است که از باب طهارت تا نکاح را در قالب اُرجوزه در فقه به نظم در آورده و سپس خود به شرح آن پرداخته است. در منابع از اين اثر با نامهاي گوناگوني ياد کرده‏اند. از جمله: شرح النبراس في فقه الخواص؛ کتاب النبراس اسرار الاساس في فقه الخواص؛ اسرار العبادات؛ المقياس في الفقه و شرح النبراس الهدي في أحکام الفقه و أسرارها.

همة اين عنوانها به يک اثر تطبيق مي‏کند و آن هم همان اُرجوزه نبراس است که خود ملاهادي آن را شرح کرده و صحيح‏ترين عنوان همان: شرح النبراس الهدي في أحکام الفقه و أسرارها، است.[48]

النبراس، منظومه‏اي است در اسرار فقه، ملاهادي در نظر داشت تمام ابواب فقه را مثل منظومة منطق حکمت به نظم در آورد، ولي موفق به اتمام اين کار نشده و يا اگر هم شده در دست نيست. اثري که در دسترس هست از باب طهارت شروع و به باب نکاح ‏‏‏‏پايان مي پذيرد که متجاوز از هزار بيت است که در شش محفل[49] به صورت شرح مزجي به بيان رموز و اسرار عبادات پرداخته است. اسرار الصلاة (باب الصلاة) بيشترين حجم، يعني حدود ٢٥٠ بيت از هزار بيت را به خود اختصاص داده که آغاز آن:

و پايان آن:

حکيم در اين منظومة فقهي به شدت متأثر از منظومة فقهي «الدّرة النجفيّه» که در بحر رجز سروده شده، مي‏باشد. حکيم سبزواري اين منظومه را زير عنوانهاي «نبراس» و «اسرار» با استناد به آيات و روايات پرشمار شرح کرده است.

سبزواري کتاب خود را به دو بخش تقسيم کرده و بخش اول آن که عنواني نيز، بر آن انتخاب نکرده، ولي با توجه به مطالب که تعداد نمازها، عدد رکعات، واجبات، مستحبات، اوقات، جهت قبله، احکام و اهميّت لباس، مکان و اذان و اقامه را مورد بحث و بررسي قرار داده، مقدمات ناميد و بخش دوم را که با عنوان «الکلام في مقارنات الصلاة» آمده از نيت تا تسليم را مورد بحث قرار داده است. حکيم در فصل مقارنات: قيام، نيت، تکبيرة‏الإحرام، احکام تکبير، رفع ‏يدين، رفع تکبيرة الاحرام، قرائت، سِرّ تأويل سوره حمد و اخلاص، رکوع، سجده، قنوت، تشهد، تسليم را بيان و در پايان احکام شک و سِرّ آن را آورده است.

ولي آنچه که در اين اثر برجسته و مهم است شاکله مطالب کتاب که در واقع ساختار اصلي کتاب بايد حساب شود و آن اينکه حضرت اسرار کتاب خود را به دو بخش کلي، ولي فراز به فراز تقسيم کرده است. حکيم در هر دو بخش, احکام ظاهري نماز را که در کتابهاي فقهي آمده در زير عنوان «نبراس» و اسرار آن را زير عنوان «سِرّ» بيان کرده است، و برجسته‏ترين بخش کتاب تأويل و بيان اسرار سوره حمد و توحيد است که آيه به آيه سوره حمد را ذکر و به بيان اسرار آن پرداخته و گويا حاجي عنان قلم را در تفسير و بيان اسرار اين دو سوره رها کرده مطالب بسيار پر مغز عرفاني و با گوش‏ و جان شنيدني را بيان کرده است.

اين اثر به سال ١٣٧١قمري به صورت چاپ سنگي در تهران به چاپ رسيده و پس از آن ناشران ديگر نيز، اقدام به چاپ و نشر آن کرده‏اند. آخرين و صحيح‏ترين آن نسخه‏اي است كه با تصحيح و تحقيق فاضل ارجمند حضرت آقاي محسن بيدارفر به صورتي زيبا به گونه‏اي که متن اشعار در بالاي صفحه و شرح در وسط و تحقيقات ايشان در پانوشت چاپ و منتشر شده آمده است.

اين اثر در سال ١٣٨٠ با قطع وزيري در ٥٢٦ صفحه با فهارس گوناگون از سوي انتشارات بيدارفر در قم چاپ و منتشر شده است.

 

34. أسرار الصلاة

عنوان رساله‏ای است که در بيان اسرار نماز از سيّدکاظم حسينی رشتی به  زبان عربی.

روزگاری در مدينة منوره مرض طاعون جان بسياری را گرفت و هرکسی به سويی گريخت. پدر سيّدکاظم رشتی که از سادات مدينه بود رو به سوی ايران نهاد و شهر رشت را برای سکونت برگزيد و در آنجا ازدواج کرد. يکی از فرزندان وی به نام سيّدقاسم در رشت به دنيا آمد و در همان جا هم خرقه تهی کرد. يکی از فرزندان اين سيّد، همين سيّدکاظم است که در سال 1212قمری در رشت متولد شد. در دوران نوجوانی به سوی عتبات مقدسه رفت و به تحصيل علوم دينی مشغول شد. وی از محضر بزرگانی چون شيخ احمد احسايی (١١٦٦-١٢٤١ق)، سيّدعبدالله شبّر (١٧٧٤-١٨٢٦) و شيخ موسی کاشف الغطا استفاده کرد و سرانجام از جمله حواريون شيخ احسايی شد.

آثار زيادي از ايشان به جا مانده است از جمله شرح آية الکرسي، مطالع الأنوار، اللوامع الحسينية، المواعظ و المجالس، مجموعه رسائل (58 رساله) شرح حديث معراج, رساله‏اي در اصول دين[50] و همين اثر که در مجموعة اسرار عبادات آمده است. حکيم ملاحسن نوري فرزند ملاعلي نوري، ميرزا محمدحسين حجة‏الاسلام تبريزي، سيّدمحمد باقر خراساني، و ميرزا شفيع ثقة‏الاسلام تبريزي از شاگردان همين سيّد هستند.

سيّدکاظم حسينی رشتی با توطئه نجيب پاشا والی بغداد به وسيله قهوه سمّی مسموم شد و در 47 سالگی، يعنی در سال 1259قمری در گذشت و در پايين پای حضرت اباعبدالله الحسين به خاک سپرده شد.

کتابِ اسرار العبادات,[51] که قريب به سيصد صفحه است که در آن، اسرار عبادات به اختصار شرح شده است. رسالة اسرار الصلاة بيشترين حجم اين کتاب را به خود اختصاص داده است. بقيه عبادات هر کدام در چندين صفحه فراهم شده است.

وي در اين رساله با استناد به آيات و روايات پرشمار، اسرار نماز را از اذان و اقامه تا تسليم و سرّ وجوب آن را بيان و نکات و لطايف ربانی و عرفانی را در لابه‏لای مطالب تبيين کرده و نوعاً احاديث و آيات را تأويل عرفانی نموده و اسراری لطيف بر فقرات نماز برشمرده است. وي نخست حقيقت و معناي نماز را با ذوق عرفاني و منش و روش صوفيانه توضيح داده و احاديثي را دستماية مطالب خود قرار داده و به تأويل و تفسير آنها پرداخته است. بر اساس اعتقادات صوفيان فقرات آيات و احاديث را با رمز و اشاره با «صلاة» تطبيق داده است و با به کارگيري معناي حروف ابجد مصداقي براي آنها برشمرده و نماز را افضل عبادات دانسته است.

وي پس از شرح و توضيح حقيقت و معناي نماز طهارت و اسرار آن، اسرار لباس، اسرار اوقات نماز، قبله و اسرار آن، اسرار مکان و اسرار آنچه که سجده بر آن صحيح است در قالب شش مقدمه مختصر به عنوان ورود و مدخل نماز بيان داشته و آنگاه با عنوان «اسرار کيفية الصلاة» شروع به تبيين اسرار نماز کرده است.

موضوعاتی که در اين رساله مورد بحث و بررسی عرفانی قرار گرفته عبارت‏اند از: اسرار اذان و اقامه؛ اسرار تکبيرة الإحرام؛ اسرار قرائت؛ اسرار جهر و اخفات؛ اسرار رکوع و سجده؛ اسرار تشهد و تسليم و در پايان با عنوان «خاتمه» به اسرار وجوب نماز و علل آن پرداخته است.

اين اثر با تقريظ يک صفحه‏ای ميرزا عبدالله إحقاقی با تحقيق صالح احمد الدّباب در مجموعه‏ای به نام اسرار العبادات از سوی مؤسسة فکر الأوحد، که از پيروان شيخ احمد احسائی هستند، به سال 1425قمری با قطع وزيری، در 288 صفحه در بيروت چاپ و منتشر شده است. و نسخه خطي آن درکتابخانة آيت‏الله گلپايگاني موجود است.

 

35. أسرار الصلاة

عنوان رسالة مختصری است در اسرار نماز از سيّدکاظم حسينی رشتی به زبان فارسی.

نسخه خطی اين رساله به ضميمة مجموعه شماره 7587 در پانزده برگ (٣٠صفحه) در کتابخانه آيت‏الله مرعشی نجفی نگه‏داری می‏شود. سيدکاظم رشتی اين رساله را پس از رساله مبسوطی که در ضمن مجموعه اسرار العبادات چاپ شده نوشته است.[52]

هدف نويسنده از نگارش اين رساله ترغيب و تشويق مردم به انجام فريضة نماز است. وي فقرات نماز را از آغاز تا پايان ترجمه و به بيان اسرار آن پرداخته است. اين رساله با قلم شكستة نستعليق با خط خوش نگارش شده و هيچ باب و فصل و عنواني ندارد, و در مسائلي كه به آيات و روايات استناد كرده به ترجمه آنها اكتفا و از آوردن متن روايات و آيات خودداري كرده است. نويسنده فراز به فراز نماز را ذكر و به اختصار اسرار و حكمت آن را بيان كرده است.

اين رساله به همراه پنج رسالة ديگر, در مجموعه‏اي صحافي و در كتابخانه آيت‏الله نجفي نگه‏داري مي‏شود.[53]

 

36. أسرار الصلاة

عنوان کتابی است در بيان رموز اذان، اقامه و نماز از علی‏اکبر کرمانی به زبان فارسی.

کتابهای تراجم دربارة زندگی و آثار وی چيزی ننوشته‏اند، ولی به گواهي تاريخ فراغت از تحرير (١٢٧٠ق) که در پايان نسخه آمده است در زمان ناصرالدين شاه قاجار می زيسته و از علمای آن عصر بوده است.

مؤلف، پس از حمد و ثنای الاهی با ذکر چند حديث از جناب رسول‏الله اعظم و ا‏ئمة طاهرين به عظمت و جايگاه والای نماز اشاره و مؤمنان را به اقامة صحيح آن سفارش کرده است. اين اثر در چندين مقدمه و مقاصد و يک خاتمه فراهم آمده که در واقع مؤلف کتاب خود را در دو بخش (مقدمات و مقاصد) تدوين و تنظيم نموده است.

وی در قسمت اوّل کتاب که شامل ده مقدمه است به شرح و تفسير فقرات اذان و اقامه پرداخته و مباحثی چون فضيلت نماز و حضور قلب، از‏اله خبث و نجاست، دفع حدث، در شناخت وقت، در مکان مصلی، در ستر عورت، لباس نمازگزار، قبله، علاج التفات به غير در نماز، و در مقدمه دهم که مفصل‏ترينِ مقدمات اين اثر است به شرح توضيح فقرات اذان و اقامه پرداخته و در ضمنِ مباحث نيز، اشاره‏ای به اسرار نهفته در اذان و اقامه دارد، و در ادامه معاني فصول اذان و مستحبات آن آمده است.

پس از اين مقدمات (ده مقدمه) مباحث قسمت دوم کتاب را زير عناوين «فائدة» تقسيم و تدوين نموده است. وی ابتدا نيت و قصد آن را ذکر و چگونگی ورود به نماز را بيان مي‏کند. آنگاه شروع به تفسير سورة بسمله، حمد و اخلاص نموده و گاهی هم به سِرّی از اسرار نيز، اشاره كرده است.

در پايان به ترجمه و تفسير سوره‏هايی که خواندن آنها در نمازهای پنجگانه سفارش شده است پرداخته و از آن ميان به تفصيل، سوره قدر را مورد بحث و بررسی قرار داده است.

مؤلف در اين اثر، بيشتر به آداب نماز پرداخته تا اسرار نماز، ولی از آنجايی که نام کتاب اسرار الصلاة است در اين رساله به معرفی آن پرداخته شد. اول اين رساله با اين جمله شروع می شود: «هذا اسرار الصلاة، تأليف قدوة الفقها و المدققين شريتمدار آخوند ملاعلی کرمانی.»

اين اثر به سال 1271قمری در 195 صفحه رقعی کوچک که با خط درشت خوش، نوشته شده، به صورت سنگی در تهران چاپ و منتشر شده است، و نسخه‏ای از آن در کتابخانه مسجد اعظم قم به شماره 2864 نگه‏داری می شود. احمد منزوی شماره نسخة اين کتابخانه را 594 نوشته و حال آنکه اين شماره متعلق به هدايه اثيريه، ملاصدرا است که از نُسخ خطی نفيس اين کتابخانه است. و نسخه چاپي ديگري تقريباً با قِطع وزيري با خط محمد رفيع علي موسوي خوانساري که در تاريخ ١٢٧٢ تحرير شده در کتابخانه آيت‏الله گلپايگاني به شماره ٣٥-٢٠٤ موجود است و خط اين نسخه خواناتر از نسخة کتابخانه مسجد اعظم است.

 

37. أسرار الصلاة

عنوان کتابی است از مولی عباس بن اسماعيل بن علی بن معصوم قزوينی به زبان فارسی.

در کتابهای تراجم, اطّلاعات قابل ملاحظه‏ای از زندگی ايشان نيامده است.

آقابزرگ[54] در ذيل اسرار الصلاة، از ايشان و پدرش نام برده و صاحب ريحانه[55] نيز، از الذريعة، همان مختصر را نقل کرده است، ولی همين قدر مشخص است که شيخ اسماعيل (پدر) اواخر قرن دوازدهم و ملاعباس صاحب «اسرار الصلاة» در قرن سيزدهم در قزوين می‏زيسته‏اند و از علمای اماميّة آن سامان بوده‏اند.

ملاعباس قزوينی در اين اثر, ارکان و آداب و دعاهای مربوط به نماز را با استناد به آيات و روايات مورد بررسی قرار داده و بعضاً نيز، به سِِِرّی از اسرار نماز اشاره کرده است. وي ابتدا ارکان نماز را برشمرده و سپس آداب و شرايط ذِکر و چگونگي خواندن دعاهاي مربوط به نماز را بيان و آداب هر يک از آنها را نيز گوشزد کرده است.

 اين اثر دوبار در ايران (تهران) به سالهای 1294 و 1304قمری به چاپ رسيده است.[56]

 

38. أسرار الصلاة

عنوان کتابی است در بيان اسرار نماز و اعمال واجب، از علينقی بن محمد رضا همدانی.

ملاعلينقی همدانی پدر حاج‏آقا رضا همدانی[57] صاحب هدية النملة الی مرجع الملة،[58] و آيات الائمة، از علما و عرفای اماميّه قرن سيزدهم است. اين خاندان در همدان، همه از اهل فضل و دانش بودند. وی به سال 1297قمری در همدان چشم از جهان فروبست و در جوار باباطاهر عريان به خاک سپرده شد. تا قبل از نوسازی آرامگاه بابا طاهر، قبر ايشان مشخص و معين بود. در نوسازی، گويا در دهة چهلم انجام شده، توجه به قبرهای اطراف مقبره باباطاهر نشده تعدادي از قبرها از جمله قبر ملاعلينقي، در زير چمنهای اطراف مانده است. زبيده‏خانم دختر فتحعلی شاه از مريدان وی بوده همه ساله مبلغی را برای متولی و قاری و اسباب روشنايی مقبرة اين عالم عارف اختصاص، و به همدان ارسال می‏کرده است.[59]

همدانی در اين رساله به بيان اسرار نماز و اعمال واجب و مستحب با استناد به روايات پرداخته و در آن بسياری از روايات را تأويل و تفسير ذوقي کرده است. نسخه خطی اين اثر که با قلم ني نوک باريک و با خط شکستة خوش تحرير شده و تقريباً قِطع آن بين وزيري و رقعي است در 113 صفحه ضمنِ مجموعة شمارة 306 (١٩-٩٥) کتابخانة آيت‏الله گلپايگانی قم نگه‏داري مي‏شود. نويسنده نخست در مقدمه مسئلة توحيد را با ذوق عرفاني مورد بحث و بررسي قرار داده و سپس نوع و چگونگي عبادت رسول خدا را که در معراج به آن حضرت آموختند شرح مي‏دهد.

وي پس از مقدمه وارد اصل بحث شده و با ذکر فقرات اذان و اقامه ضمن تفسير به بيان سِرّ هر يک مي‏پردازد، و در ادامه اسرار قيام، تکبيرة الاحرام، قرائت، حمد، رکوع و سجده را با شرح و تفسير بيان مي‏کند. در پايان رساله طي چندين باب به بيان اسرار حروف از (الف-يا) مي‏پردازد و در مواردي به صورت تطبيقي مصاديق حروف را مشخص و بعضاً مصاديق برخي از حروف را به امامان شيعه تطبيق مي‏دهد. اولين باب اين بخش در معاني و رموز «بسم‏الله الرحمان الرحيم» است.

 

39. أسرار الصلاة

عنوان رساله‏اي است از آقا محمدحسين بن آقا محمدباقر به زبان فارسي.

از زندگي مؤلف اطّلاعاتي در دست نيست يا حداقل بنده اطّلاعي ندارم. ولي بنابر آنچه آقابزرگ تهراني نوشته ايشان اين رساله را به ترتيب فتوحات نوشته است. «الحمدلله الذّي اسري بنا إلي معراج الوصال و أنعم علينا بمحامد الخصال تجّلي لنا في محراب العبودية» جملة آغازين اين رساله است. آقابزرگ در ادامه مي‏نويسد: از اين عبارت استفاده مي‏شود که مؤلف بايد از حکما و عرفا باشد. گويا وي، پدر حاج‏آقا نورالدين بروجردي که, در حدود ١٣٣٦قمري در تهران فوت کرده است, باشد. مؤلف در سال ١٢٦٤ از نگارش اين رساله فراغت پيدا کرده است.[60]

 

40. أسرار الصلاة

عنوان رساله‏ای است از مؤلفی ناشناخته.

مؤلف مطالب اين رساله را با عناوين «مائده» ذکر نموده و در مقدمه به بيان فضيلت و حکمت نماز پرداخته است. نسخه خطی اين رساله در ضمن مجموعه‏ای به شماره 554 کتابخانه دانشکدة الاهيات مشهد موجود است.[61]

 

41. أسرار الصلاة

عنوان رساله‏ای است از سيّدميرزا موسي بن ميرزا محمد مستوفی همدانی به زبان فارسی.

وی از شاگردان حکيم ملاهادی سبزواری است. همدانی آثار ديگری نيز، غير از رسالة اسرار الصلاة، دارد که در کتابخانه فرزندش آقامحمد همدانی موجود است. همدانی به سال 1351قمری در مشهد مقدس درگذشت. وی در اين رساله، اسرار و نماز را به اختصار به زبان فارسی بيان کرده است.[62]

 

42. أسرار الصلاة

عنوان کتابی است درباره اسرار نماز و حروف کلمات قرآن، از علی بن غلامعلی قزوينی به زبان فارسی.

از زندگی مؤلف چندان اطّلاعی در دست نيست، همين قدر مسلّم است که در زمان ناصرالدين شاه قاجار می‏زيسته است، به دليل اينکه در مقدمه کتاب، با کمال تأسف در عصر ما نيز، رواج تام و تمام دارد, در مدح و ثنای ناصرالدين شاه، سنگ تمام گذاشته است.

اسم کامل کتاب، اسرار الصلاة يا الدرةُ البيضاء است، که دارای يک خطبه و مقدمه و دو مقاله و دو مقام در اسرار نماز است. نسخة خطی آن در ششصد صفحه و هر صفحه در 23 سطر با قطع رحلی با جلد و صحافی چرم در کتابخانه مسجد اعظم قم که، به همت و عنايت مادی و معنوی آيت‏الله العظمي بروجردی آن يگانه مرجع فهيم و دورانديش‏ عصر ‏حاضر، بنيانگذاری شده، به شماره 3578 نگه‏داری می‏شود.

نويسنده علاوه بر اينکه احاديث و آيات را اندکی درشت‏تر از بقيه متن نوشته، با کشيدن خط قرمز در زير آنها آيات و روايات را از بقيه متن متمايز ساخته است.

وی در خطبه، پس از حمد و ثنای الاهی و درود بر پيامبر وحی و فضيلت صلوات بر آن حضرت، به شرح و توضيح حديث «کنز مخفی» پرداخته آنگاه در مقدمه خود به شرح و بيان معنای لغوی «صلاة» اشاره و سپس به تفصيل درباره معانی اصطلاحی «صلاة» بحث کرده است.

قزوينی در مقاله اول به بيان اسرار طهارت و احکام آن و اسرار کلی نماز پرداخته و سپس به شرح و تفصيل اسرار و احکام نمازهای يوميه و چگونگی تعلق رکعات به اوقات مخصوصه را بيان نموده است.[63] يکی از ويژگيهای اين مقاله استناد نويسنده به آيات و روايات پرشماری از معصومان است که استنادات نويسنده در مواردی به جا و در بعضی موارد نا به جاست، و بيشتر روايات را با ذوق و سليقه و روش عرفانی تأويل و مقاصد خود را به گونه‏ای از روايات استنباط کرده است.

مقاله دوم، در شرح و بيان اذان و اقامه با آن کيفيّت مخصوصه است. وي در اين مقاله ضمنِ بررسی فقرات اذان و اقامه و بيان اسرار و ثواب آن با همان سبک و سياق مقاله اول، با بهره‏بری از آيات و روايات پرشمار به بررسی موضوعات مورد بحث پرداخته است.

نويسنده پس از پايان اين دو مقاله، به بيان اسرار طهارت و نماز در دو مقام و هر مقامی هم در چندين مقال به شرح و بيان اسرار و فضيلت قرآن می‏پردازد و در پايان مقام دوم به تفسير عرفانی سوره حمد و توحيد پرداخته که اين بخش از کتاب با دقت و ظرافت بيشتری نگارش شده است. گويا نويسنده در علم تفسير و تأويل آيات و روايات، بيشتر از مسائل عرفانی که در بخش اول کتاب در شرح و توضيح اسرار نماز به آن پرداخته، دستی داشته است. صفحات پايانی کتاب به بحث درباره حروف و قوائد و اسرار آن اختصاص دارد. نويسنده در اين بخش از کتاب، معانی حروف را در علم نحو و صرف به صورت قواعد جمعی آورده (حروف جر) و شرح و توضيح داده است. وی به حروف جرّ ابتدا، و علل و عوامل جاره بودن اين حروف را بيان و سپس به بقيه قواعد حروف پرداخته است. در ادامه معانی اسما و علل تقدم آنها را بر يکديگر را ذکر و پس از آن اسرار تقديم اسم به طور کلی و تقديم اسم «رحمان» بر «رحيم» و مطالبی از اين قبيل آورده است. قلم اين بخش، ذوقی‏تر از بقيه کتاب است. در واپسين صفحات اين بخش به سِرّ قرائت حمد و اخلاص در نماز اشاره و در ادامه مباحثی را درباره توحيد شهودی مطرح کرده است:

اين رساله در سه بخش کلی «اسرار طهارة و صلاة، تفسير و حروف» فراهم آمده گويا سه رساله جداگانه بوده به خاطر نبود امکانات چاپ و کاغذ در يک مجلد تدوين و صحافی شده است.

 

43. أسرار الصلاة

عنوان رساله‏ای است در بيان رموز نماز از عباس حائری تهرانی.

آيت‏الله حائری تهرانی عالم متقی و فقيه جليل‏القدر به سال 1309قمري در تهران به دنيا آمد. در عنفوان جوانی وارد مدرسه علوم دينی مروی تهران شد و مقدمات و سطح را نزد سيّدمحمد تنکابني و شيخ محمدحسن رشتي فرا گرفت. پس از پايان اين دوره به سال 1337قمري به نجف اشرف مهاجرت کرد و در درس ميرزا محمد تقی شيرازی، سيّداسماعيل صدر، سيّدمحمد فيروزآبادی و آقاضيا عراقی شرکت و از وی اجازه اجتهاد گرفت.

در سال 1339قمري به ايران بازگشت و در شهر اراک به جمع دوستان و شاگردان شيخ عبدالکريم حائري پيوست. سپس با هجرت شيخ به قم او نيز، به همراه شيخ به قم آمد و در شهر قم ساکن شد. ضمن تدريس سطح عالی و خارج در امور حوزة علميه به ياری شيخ عبدالکريم شتافت و شيخ نيز, احتياطات خود را به ايشان ارجاع می‏داد. حدود سالهای 1350-1352قمری به زادگاه خود (تهران) بازگشت و تا آخر عمر در آن شهر به تبليغ و ارشاد مردم پرداخت به گونه‏ای که مرجع عوام و خواص شد و سر انجام به سال 1385قمری درگذشت[64] و در صحن سرای امام حسين نزديک باب القبله به خاک سپرده شد.

چندين اثر علمی از آيت‏الله شيخ عباس حائری به يادگار مانده از جمله شرح اصول کافی، رساله در مباحث الفاظ، شرح حاشيه ملاعبدالله، و رسالة اسرار الصلاة.

 

44. أسرار الصلاة

عنوان کتابی است در بيان اسرار نماز از محمد بن نادعلی بروجردی به زبان فارسی.

در کتابهای تراجم به زندگی مؤلف اين اثر اشاره نشده است. نويسنده در اين اثر، ضمن ترجمة فرازهای نماز از اذان تا سلام، به گونه‏ای مفصل به شيوة عرفانی با قلمی ساده و روان به بيان اسرار نماز پرداخته است.

اين اثر تاکنون به چاپ نرسيده و نسخه خطی آن در ٧٨ صفحه و در هر صفحه ٢٢سطر, که با خط نستعليق خوش نوشته شده به شماره 771 در کتابخانه آيت‏الله مرعشی نجفی موجود است. نويسنده با استناد به آيات و روايات پرشمار و اشعار عرفاني و يا نثري استوار مطالب خود را قلمي کرده است و در مقدمه با تفسير آية شريفة )اقم الصلاة لذکري( به شرح و تفصيل عقل و جهل، حضور قلب و آداب آن, مقامات عبادت و احوال قلب پرداخته است. سپس شروع به بيان حکمتها و اسرار نمازهاي پنج‏گانه و شرح اجزا و فقرات نماز مي‏نمايد. وي کتاب را با آيه‏اي از سورة روم )فسبحان الله حِين تُمسون و حين تصبحون و له الحمد في السموات و الارض و عشياً و حين تظهرون( شروع کرده است و گويا برگهاي پاياني کتاب افتاده است.[65]

 

45. أسرار الصلاة[66]

عنوان کتابی است در بيان رموز نماز از محمدحسين خراسانی به زبان فارسی.

با اينکه نويسندة کتاب از معاصرين است, ولي کتابهاي تراجم درباره ايشان اطّلاعاتی به دست نداده‏اند. نويسنده, کتاب خود را در يک مقدمه و چند باب و فصل و اشاره تدوين کرده است. وی در مقدمة کتاب با ذکر فرازی از خطبه مولی اميرمؤمنان «اوّل الدّين معرفة و کمال معرفته التصديق به و کمال التصديق به توحيده...،» شروع و به شرح و توضيح اين فراز از خطبه پرداخته است. سپس با بحث مختصري در مراتب توحيد، حجابهاي پنج‏گانه، اختصاص نماز به نُجبا، يگانگي پيامبر و علي
ـ عليه‏السلام ـ مقدمه را به پايان برده است. آنگاه در باب اول با اشاره به حقيقت نماز به مباحثی از قبيل اهميّت نماز، مقام ولايت، مقام خاتم الانبيا تسبيح موجودات، معراج، ولايت، مقامات سلوک مقام جمع الجمع و مشية‏الله، می‏پردازد.

باب دوم را به بيان اسرار معراج، تکبيرات، ذکر رکوع، سجود، قرائت، اختصاص داده است. وی در باب سوم، به مباحثی چون اقاليم سبعه، معانی الله‏اکبر و تفسير قد قامت الصلاة، پرداخته و در ضمن مباحث، مختصر اشاره‏ای نيز، به اسرار فقرات نماز دارد.

نويسنده پس از اين بابها، بقيه مطالب کتاب را به فصلهايي تقسيم کرده است، و در فصلی با عنوان «فيه تفسير عرفانی و تحقيق حقانی» حيات و مراتب آن، بيان اُنس، محال بودن رؤيت، محبت، مراتب غنا، مراتب سکينه، شوق، مقام رضا و مقام وصول را مورد بحث و بررسی قرار می‏دهد و در ادامه تشهد، سجده و مراتب فنا در آن، حديث کميل و فرازهايی از خطب اميرمؤمنان درباره توحيد، خشوع، وجد، شوق و سِرّ اينکه چرا در نماز سوره توحيد و اخلاص خوانده می‏شود را، شرح و توضيح داده است. در پايان به اختصار به تفسير و بيان اسرار سوره توحيد و اخلاص می‏پردازد.

اين کتاب اولين بار از سوی کتاب‏فروشی مصطفوی به سال 1389قمری با قطع رقعی در 175 صفحه در تهران چاپ و منتشر شده است. نسخه‏اي از آن در کتابخانة فيضية قم موجود است.

 

46. أسرار الصلاةَ (رموز نماز)

عنوان کتابی است درباره اسرار نماز از فريد نهاوندی به زبان فارسی.

از زندگی مؤلف اطّلاعی در دست نيست. همين قدر مي‏دانيم که نام وی محمد، مشهور به فريد نهاوندی فرزند آيت‏الله نهاوندی[67] مشهور است. آيت‏الله نهاوندی در مشهد رضوی سکونت داشت و فرزند نيز به همراه پدر ساکن مشهدالرضا بوده است.

با اينکه نام کتاب اسرار الصلاة است، ولی چيزی از اسرار نماز در آن به چشم نمی خورد.[68] اگر نام کتاب را «آداب الصلاة» برمی‏گزيد مناسب‏تر بود تا اسرار الصلاة، چون بيشتر آثار اخلاقی و عبادی نماز را که فقها در آداب الصلاتهای خود می‏آورند، ايشان نيز در اين کتاب جمع و تدوين کرده و با عباراتی ناپخته که ويژه فارسی‏نويسی بعضي از علماست، نوشته است.

نويسنده، کتاب خود را در يک مقدمه و پانزده فصل و يک خاتمه تدوين کرده و در مقدمه درباره عبادت به طور عام مطالبي را آورده و نماز را بهترينِ عبادات شمرده است. وی در فصلهای پانزده‏گانه کتاب به ترتيب بيان حقيقت نماز, آثار نماز, اقسام نماز, مكانهاي استحباب نماز, فوايد نماز جماعت و آثار نماز شب, فوايد وضو و غسل و تيمم و آثار دعاي اين سه و اسار اقامة تا سلام, را مورد بحث و بررسی قرار داده و به باور خودش اسرار بعضی موارد را نيز بيان کرده است: در بيان حقيقت نماز؛ در آثار نماز؛ در اقسام نماز؛ در مکانهايی که نمازگزاردن در آنها مستحب و يا مکروه است؛ بيست قاعده برای نماز جماعت؛ فوايد شب زنده‏داری و آثار نماز شب؛ فوايد وضو، غسل، تيمم و اسرار دعاهای آنها؛ ترجمة مختصر اقامه؛ مستحبات، مکروهات و محرمات اقامه؛ اسرار اقامه؛ «در بيان معانی جملاتی که در نماز قرائت می شود» نويسنده اين عنوان را در فصل پانزدهم به ترجمة و تفسير مختصر سوره حمد و توحيد برگزيده است. خاتمه نيز، به تجويد و علم قرائت و دعاهايی که پس از نماز خوانده می شود اختصاص دارد.

اين اثر يک چاپ بيشتر ندارد و آن هم حدود پنجاه سال پيش از اين، به چاپ رسيده و نسخه‏هايی از اين کتاب بجز در بعضی از کتابخانه‏ها و يا دست افراد، در دسترس نيست.

اين کتاب از سوی شرکت چاپخانه خراسان با قطع وزيری به سال 1331خورشيدی در 448 صفحه به علاوه 35 صفحه ضميمه (اشعار مؤلف و غلطنامه) چاپ و منتشر شده است.

 

47. أسرار الصلاة (اسرار نماز)

عنوان کتابي است در اسرار نماز از ديدگاه قرآن از سيد محمد امين به زبان فارسي.

سلسله درسهايي است درباره اسرار و احکام نماز. نويسنده اثر خود را در دو بخش تدوين و در بخش نخست مباحث کلي را مطرح و هدف از تشريح نماز را بيان کرده است. در بخش دوم، اسرار و رموز هر يک از اجزا و شرايط نماز، مورد بحث و بررسي قرار گرفته و در همين بخش چيستي رکوع و سجود، قيام و قعود را تبيين و به رمز و راز هر يک از مقدمات و مقارنات، ارکان و اجزاي نماز اشاره کرده است. سر فصلها عبارت‏اند از: اسرار نماز، اسرار وقت، اسرار لباس، اسرار مکان، اسرار اذان و اقامه، اسرار قيام، اسرار نيت، اسرار قرائت، اسرار رکوع، اسرار سجود، اسرار قنوت، اسرار تشهد و اسرار سلام.

اين اثر، از سوي مجمع متوسلين به آل محمدِ کاشان با قطع وزيري در 336 صفحه چاپ و منتشر شده است.

 

48. أسرار الصلاة (اقامة الصلاة و اسرارها)

عنوان رساله‏اي است در بيان احکام و اسرار نماز از يوسف خطار محمد به زبان عربي.

يوسف خطار از علماي ديار شام و تحصيل کردة مدرسه‏هاي دمشق است و در حال حاضر ضمن تأليف، در مدرسه‏هاي علوم ديني دمشق به تدريس اشتغال دارد.

اثر حاضر, پژوهشي است مختصر درباره اقامه نماز و اسرار بعضي از فقرات آن.

نويسنده با استناد به روايات نبوي و آيات قرآني ابتدا تاريخ مشروعيت و دليل و مکانت و حکمت و اسرار تشريع نماز را بررسي نموده سپس، فضيلت سجود، خشوع و جماعت را بيان کرده است. وي در بخش ديگري از اين اثر، فضايل صلوات، صفات نمازگزار، اسباب حضور و اقوال عارفان بالله را برشمرده است. وي در پايان هشدار و تنبهي براي تارکان نماز دارد و بر اساس احاديث، آنها را از امر باز مي‏دارد.

اين رساله در 96 صفحه با قطع وزيري از سوي دارالتقوي للعلوم در دمشق چاپ و منتشر شده است.

 

49. أسرار الصلاة

عنوان رساله‏اي است از محسن قرائتي به زبان عربي.

اين اثر، ترجمه کتاب راز نماز، نويسنده است که در اصل به زبان فارسي نگارش يافته و سپس حسن حلّي آن را به عربي ترجمه و با عنوان «اسرار الصلاة» به چاپ رسيده است.

اين رساله، اوّلين بار به سال ١٣٧٠خورشيدي با قطع رقعي در ٨١ صفحه از سوي بنياد بعثت در تهران چاپ و منتشر شده است.

 

پي‌نوشتها: