نقد و بررسي كتابِ تاريخ المذاهب الإسلاميه عليرضا ايماني* محمد ابوزهره، (1898-1974م) تاريخ المذاهب الإسلامية في السياسة و العقايد و تاريخ المذاهب الفقهية، قاهره: بي‏تا، دارالفكر العربي، 688ص، وزيري، (گالينگور).       استاد ابوزهره يكي از دانشمندان فقه‏شناس و فرقه‏نگار مصري در سدة اخير است كه به خاطر تأليفات متنوّع و متعدّد خود در زمينه‏هاي فقه، اصول، تاريخ، رجال، كلام، علوم قرآن و نيز موضوعات سياسي اجتماعي عصر حاضر، چهره‏اي برجسته و شناخته شده است. نام كامل او: محمد بن أحمد بن مصطفي بن أحمد بن عبداللّه‏، و معروف به ابوزهره است. او در 29 مارس 1898 ميلادي، يعني 108 سال پيش در «محلة الكبري» يكي از شهرستانهاي استان غربيّه مصر ديده به جهان گشود.1 آموزش را از مكتب‏خانه ـ چنانكه مرسوم آن ديار بود ـ آغاز كرد و در مدارس ابتدايي خواندن و نوشتن را آموخت و به مدارس بالاتر راه يافت و به حفظ قرآن كريم همّت گماشت. وي، علوم متداول زمان خود را افزون بر دانش عربي فرا گرفت‏در پانزده سالگي در 1912 ميلادي براي شركت در دروس «الجامع الأحمدي» به شهر طنطا رفت و نبوغ و برتري خود را نسبت به ديگر همدرسانش آشكار ساخت. او در 1916 ميلادي به مدرسة قضاء شرعي وارد شد و علي‏رغم اختلاف سني و سوابق درسي ديگر دانش‏پژوهان آن مدرسه، حائز رتبه اول گرديد. وي در مراكز آموزش عالي مصر چون دانشكدة اصول دين و حقوق، منصبهاي متعددي احراز كرد و در رتبه‏هاي تدريس از مقام مدرّسي به استادياري و سپس به استاد صاحب كرسي و سرانجام به رياست گروه شريعت نائل آمد. سرانجام، ابوزهره در 1958 ميلادي و در 61 سالگي بازنشست شد و به عنوان عضو «مجمع البحوث الإسلامية» در دانشگاه الأزهر مصر در 1962 ميلادي برگزيده شد. اين مجمع جايگزين مجموعه توانمند و گسترده‏اي شده بود كه پيشتر با نام «هيئة كبار العلماء» فعاليّت مي‏كرد.2 يكي از شرح حال نويسان معاصر از وي به عنوان «بزرگ‏ترينِ عالمان به شريعت در عصر خويش» ياد كرده و به تلاشهاي علمي او چنين اشاره مي‏كند: ابوزهره سالهاي 1916-1925 ميلادي را در مدرسة قضاء شرعي به تحصيل پرداخت و سه سال عهده‏دار تدريس علوم شرعي و علوم عربي گرديد. كمتر از سه سال در دبيرستانهاي مصر به معلّمي اشتغال ورزيد؛ آنگاه در 1933 ميلادي پژوهشهاي علمي خود را در دانشكدة اصول دين آغاز كرد و در 1935 به عنوان استاد دروس عالي در دانشگاه و عضو مجلس اعلاي بررسيهاي علمي منصوب گشت. او به عنوان وكيل دانشكدة حقوق در دانشگاه قاهره و وكيل «معهد الدراسات الإسلامية» به فعاليت خود ادامه داد و بيش از چهل كتاب ارزشمند تأليف كرد.3   شجاعت مؤلف يكي از برجسته‏ترين ويژگيهاي ابوزهره را مي‏توان شجاعت او در انتخاب آزادگي و استقلال در موضع‏گيري علمي برشمرد. استاد محمد محمود خضري ناشر كتابهاي ابوزهره، پس از آنكه او را به خاطر اشتهارش بي‏نياز از معرفي مي‏داند، بر خود لازم مي‏شمارد كه به منظور اداي حق وي چند سطري از موضع‏گيريهاي شجاعانه‏اش در اصلاح امور ديني و اصلاحات اجتماعي هر چند به ايستادگي در برابر مواضع حكومت منجر گردد، بنگارد.4 همچنين واحد ارتباطات بين‏الملل سازمان تبليغات اسلامي كه چندي پيش كتابِ الميراث عند الجعفرية وي را در ايران چاپ و منتشر ساخته، او را به خاطر تأليفات فراوان و دانش گسترده و چند بُعدي بودنش، از معرفي بي‏نياز دانسته و در مقدمه اين كتاب مي‏نويسد:5 تلاش در مسير وحدت اسلامي از مبادي ناب اسلامي است كه قرآن كريم و رسول گرامي اسلام وامامان معصوم عليهم‏السلام و صحابه نيكوكار بر آن تأكيد ورزيده‏اند و امت اسلامي نيز، از طريق وحدت كلمه مي‏توانند آرمانهاي خود را تحقق بخشيده و به اهداف خود نايل آيند. هر چند اختلافات فكري از ميان رفتني نيست، ولي اگر بر پايه قواعد معقول منطقي استوار گردد، خود به رحمتي تبديل مي‏شود كه نمايانگر احترام به آراي ديگران است و شوراي اسلامي را نيز، جز اين هدفي نيست. استاد ابوزهره در ميان عالمان اسلامي از كساني است كه داراي اين روحيه ممتاز و برخوردار از اين انديشه گرانقدر است؛ و ما هر چند در برخي نظريّاتش با وي اختلاف نظر داريم، ولي اين روح بلند را در او مي‏ستاييم كه همواره به فتح باب اجتهاد اعتقاد داشت و بر آن اصرار مي‏ورزيد. ما نظريه شجاعانه وي را در باب ميراث ارج مي‏نهيم كه در پايان كتاب تصريح كرده و مي‏گويد: «اين قانون توارث ميان شيعه اماميه است كه آن را بدون تحميل نظريه خويش بر آنان يا انديشه ديگر مذاهب اسلامي بر آن بيان كرده‏ايم و گرچه تمامي آن را قبول نداريم، ولي در ميان ديدگاههاي شيعه مسائلي وجود دارد كه از ادله محكمي برخوردار است، مانند فتواي شيعه در انكار قاعده «عول» كه نظريه ابن شهاب زهري در اين باره شايان پيروي است...»6   مؤلف از زبان خودش ابوزهره در معرفي خود چنين مي‏گويد: «زندگي من با تلخي و شيريني و فراز و نشيب همراه بود. اگر چنين است كه گياهان پيش از آنكه به ساق و برگ بنشينند، تمامي استعدادهاي خود را در هسته آن گياه به همراه دارند و مي‏توان به وسيله ذرّه‏بين توان و آينده آن گياه را مشاهده كرد، همچنين انساني كه در حال رشد است، تمامي ويژگيها و استعدادهاي خود را در درون خود در بر دارد. هنگامي كه من در مكتب‏خانه، نظام آموزشي خود را آغاز كرده و به حفظ قرآن كريم مشغول شدم، همواره دو خصوصيّت را در خويش احساس مي‏كردم كه بعدها هر دو موضوع در زندگي من آشكار گرديد: نكته اول آنكه هميشه اعتماد به نفس داشته و روي انديشه خود پافشاري مي‏كردم، تا آنجا كه به عنوان طفل عنيد (كودك لجوج) شناخته مي‏شدم. نكته ديگر اينكه از سلطه به ناحق و تفوّق نابجا به شدّت دلتنگ و رنجيده مي‏شدم.» استاد خضري ضمن تأكيد بر اينكه همين دو خصلت در زندگي ابوزهره آشكارا تبلور يافت، موضع‏گيريهاي شجاعانه او را در حيات علمي‏اش برخاسته از اين ويژگيها دانسته كه در راه حق و مبارزه با باطل او را به مبارزه واداشته و هنگام مرگ، ثروت گرانبهايي از علوم اسلامي كه در موضوعات گوناگون و از جوانب مختلف آن را مورد بررسي قرار داده به عنوان گنجي بي‏پايان و چشمه‏اي سخاوتمند از خود به يادگار گذاشته است.7 سرانجام وي، پس از عمري تلاش در راه نشر معارف اسلامي روز جمعه 12/4/1974 در 77 سالگي، در حالي كه آخرين تأليف خود تفسير قرآن كريم، زهرة التفاسير را در دستور كار داشت آن را ناتمام گذاشت و به ديار باقي شتافت.8   تأليفات ابوزهره خيرالدين زِرِكلي، بيش از چهل اثر براي وي برشمرده و به برخي از آنها اشاره كرده است. عمده كتابهاي ابوزهره در موضوع فقه نگاشته شده و يا زمينه فقهي دارد. بخشي از اين كتابها متون تدريسي وي بوده كه بعداً به صورت كتاب چاپ و منتشر شده است. هشت مورد از تأليفات وي به صورت همنوا به بحث و بررسي, دربارة زندگي هشت نفر از سران مذاهب فقهي اسلام و ديدگاهها و نظريات فقهي آنها پرداخته است: ابوحنيفه، شافعي، ابن حنبل، مالك، ابن حزم، ابن تيميّه، زيدبن علي(ع) و امام جعفر صادق(ع)، كه مجموعاً در حدود 3500 صفحه در قطع وزيري است. بخشي از تأليفات مؤلف نيز، در زمينة علم كلام و مباحث مربوط به فرقه‏هاي اسلامي است. بخش نخست كتابِ تاريخ المذاهب الإسلاميّة و كتابِ العقيدة الإسلاميّة و كتابِ تاريخ الجدل، از اين قبيل هستند. همچنين در زمينه اديان، كتابهاي مقارنات الأديان، الدّيانات القديمة، محاضرات في النّصرانية و الدّعوة إلي الإسلام، را نگاشته و در باره تاريخ پيامبر اكرم(ص) كتابِ خاتم النبيين(ص) را در سه جلد (1120 صفحه) و در زمينة علوم قرآن، كتاب المعجزة الكبري القرآن، را (در 640 صفحه) نوشته است.9 ابوزهره در زمينه مباحث اجتماعي اسلام كتابهاي: في المجتمع الإسلامي، تنظيم الإسلام للمجتمع، التكافل الإجتماعي في الإسلام، المجتمع الإسلامي في ظلّ الإسلام، العلاقات الدّوليّة في الإسلام و از همه مهم‏تر كتابِ الوحدة الإسلامية، را در 1396 هجري قمري نگاشت؛ كتابي كه مي‏توان او را در زمرة طلايه‏داران تقريب ميان مذاهب اسلامي به حساب آورد. تأليفات او در ديگر مباحث فقهي بدين‏شرح است: بحوث في الرّبا، احكام التّركات والمواريث، الميراث عند الجعفريّة، شرح قانون الوصيّة، تنظيم الأسرة و تنظيم النّسل، الملكيّة و نظرية العقد، الولاية علي النّفس، محاضرات في الوقف، محاضرات في عقد الزّواج و آثاره، العقوبة في الفقه الإسلامي، الاحوال الشخصيّة، همچنين موسوعة الفقه الإسلامي در دو جلد كه به اشراف وي آغاز گرديد و كتابِ علم اصول الفقه و الخطابة اصولها و تاريخها، از ديگر تأليفات اوست. برخي از كتابهاي ابوزهره از جمله خلاصة أحكام الأحوال الشخصيّة والوصايا والمواريث، كه بنا به درخواست مركز آموزش قوانين بين‏المللي در واشنگتن نگارش يافته بود به زبان انگليسي ترجمه شده است10 و برخي مورد نقد و ردّ قرار گرفته است؛ از جمله كتابِ الإمام الصّادق(ع) حياته و عصره، آرائه و فقهه, كه از سوي نويسنده توانمند سيد حسين يوسف مكّي عاملي در كتابي به نام عقيدة الشيّعة في الإمام الصادق(ع) و سائر الائمة عليهم‏السلام, به مهميز نقد كشيده شده است.   كتابِ تاريخ المذاهب الإسلاميّة اين كتاب از مشهورترين آثار محمد ابوزهره است كه در 670 صفحه وزيري در دو قسمت تدوين شده است: بخش اول به بيان مذاهب سياسي و اعتقادي و بخش دوم به شرح مذاهب فقهي پرداخته است. در بخشِ دوم كتاب، پس از مقدمه‏اي طولاني كه موضوع اجتهاد و ادوار آن را از عصر پيامبر(ص) تا دوران صحابه و تابعين مورد بررسي قرار مي‏دهد، به تبيين مباني و خاستگاه‏هاي فقهي هشت نفر از بزرگان صاحب مكتب در فقه اسلامي پرداخته و به ترتيب از ابوحنيفه، مالك بن أنس، احمد بن ادريس، احمد بن حنبل، ابن حزم، ابن تيميّه، زيد بن علي(رض) و امام جعفر صادق(ع) به عنوانِ سردمداران و بنيانگذاران فقه حنفي، مالكي، شافعي، حنبلي، ظاهري، سلفي، زيدي و شيعه جعفري نام مي‏برد. اما بخش اول كتاب كه از نظر حجم يك سوم تمامي كتاب را تشكيل مي‏دهد و شامل چند قسمت است. مؤلف در سرآغاز بعد از اشاره به ريشة اختلاف انسانها، به عوامل پيدايش اختلاف در ميان امت اسلامي پرداخته و خاستگاه آن را در ميان ديدگاههاي اعتقادي و يا موضع‏گيريهاي سياسي مذاهب جست‏وجو كرده است. از نگاه ابوزهره، عواملي چون دشواري مسائل كلامي، دخالت تمايلات نفساني، اختلاف گرايشها، تقليد از پيشينيان، رياست‏طلبي و نزديك شدن به دربار سلاطين و بالأخره نژادپرستي و تعصّبات قومي و طائفه‏اي عمده‏ترين عوامل اختلاف مذهبي در طول تاريخ بوده است.11 همچنين همجواري مسلمانان با پيروان اديان گذشته و ورود برخي از آنان به آيين اسلام بي آنكه تمامي انديشه‏هاي باطل و افكار خرافي خود را كنار گذارده باشند، و نيز، ترجمه شدن فلسفه يونان به زبان عربي و رواج آن در ميان مسلمانان، همچنين وجود آيات متشابه در قرآن كريم كه به تصريح خود قرآن براي آزمودن ايمان مؤمنان بوده و نيز، تفاوت توانمنديها و ديدگاهها در چگونگي استنباط احكام شرعي از منابع مختلف از اسباب فرقه‏گرايي و تفرقه ميان صفوف امت اسلامي بوده است.12 مؤلف، پس از اين مقدمه به فرقه‏هايي كه با انگيزه سياسي در جهان اسلام پديدار گشته مي‏پردازد و مذهب شيعه را در كنار فرقه خوارج به عنوان دو گرايش سياسي كه در برابر جمهور مسلمانان قد برافراشتند مطرح كرده و خاستگاه و انشعابات آن دو را مورد بررسي قرار مي‏دهد. آنگاه به تبيين مذاهب اعتقادي پرداخته و از جبريّه، معتزله، اشاعره، ماتريديّه و سلفيّه به تفصيل سخن مي‏گويد و پايان‏بخش اول كتابِ خود را به بررسي مذاهب جديد چون وهابيت، بهائيت و قاديانيه اختصاص مي‏دهد. با اينكه مؤلف خود از طلايه‏داران وحدت اُمت اسلامي است و در كتاب پر ارج خود الوحدة الإسلامية، حمايت از وحدت را در گفتار و نوشتار و رفتار، وظيفه هر مسلماني دانسته13 و خود از سردمداران تقريب مذاهب اسلامي در دهه‏هاي اخير به شمار مي‏رود، ولي آنچه ما را به نقد و بررسي نوشته‏هاي ابوزهره وا مي‏دارد، اظهارنظرهاي او در مورد مذهب شيعه و عقايد و گرايشات پيروان آن در اين كتاب مي‏باشد؛ چنانكه او در كتابهاي الامام الصادق(ع) و محاضرات في اصول الفقه الجعفري(ع) مباحثي را آورده كه بعضاً منطبق با واقعيت نبوده و اموري را به شيعه نسبت داده كه صحيح به نظر نمي‏رسد.14 گويا او هنگام نگارش كتاب برخلاف ادعاي خود مبني بر احتراز از طايفه‏گري نتوانسته مذهب جعفري(ع) را با صرف‏نظر از گرايشات فكري خود بررسي كند و در همين راستا گاه شيعه را به پذيرش امري فراخوانده كه براي آنان غيرقابل قبول است. او در مقدمة كتابِ الإمام الصادق كه آن را در سالهاي پاياني عمر خويش نگاشته ضمن تأكيد بر اينكه، هيچ مذهبي نمي‏تواند تمامي آموزه‏هايش مقدس باشد و تمامي مذاهب اسلامي حاوي آرايي مخالف كتاب و سنت شريف پيامبر(ص) هستند. از علماي اماميه خواسته تا با اخلاص كامل و صراحت تمام اعلان كنند كه مذهب جعفري هم همانند ديگر مذاهب اسلامي در برگيرنده آموزه‏هاي حق و باطل بوده و تنها پيامبر اسلام(ص) معصوم است. از اين رو، شيعه بايستي از عقايد باطل خود دست برداشته و راه ديگر مذاهب اسلامي را بپيمايد تا از ديد ديگر علماي بلاد پذيرفته گردد.15 عقايد باطلي كه در كلام ابوزهره مورد اشاره قرار گرفته است، برخي چون مسئلة تحريف قرآن مبتني بر اقوال شاذّي است كه در هر مذهبي وجود دارد و از نظر خود علماي شيعه مطرود و باطل شمرده شده است و برخي چون مسئلة متعه از مسلّمات مذهب شيعه است و نويسنده براساس عقيده خود آن را باطل و بي‏اساس خوانده است. در اينجا براي نمونه به بررسي و نقد تنها چند مورد از ديدگاههاي او در كتابِ تاريخ المذاهب الإسلاميّة، پرداخته و استقصاي تمامي موارد را به فرصتي ديگر موكول مي‏كنيم.   الف) اجماع در انتخاب ابوبكر ابوزهره در كتابِ تاريخ المذاهب در آغاز بحث از مذاهب سياسي بر اين نكته تأكيد دارد كه تمامي گرايشات سياسي در اسلام از خلافت شروع شده و همه بحثها بر محور امامت كُبرا‏ بوده است. وي، حكومت را براساس سخني از ابن خلّدون به سلطنت طبيعي، رياست سياسي و خلافت نبوي(ص) تقسيم كرده و افزوده است كه خلافت نبوي(ص) جدا از حكم عقل و توجّه به مصالح جامعه نيست. او سپس به اختلاف مسلمانان پس از رحلت پيامبر(ص) پرداخته و با اشاره به تنازع انصار، مهاجران و بني‏هاشم بر سر مسئلة جانشيني پيامبر(ص) اظهار مي‏دارد: «طولي نكشيد كه درگيريها پايان يافت و گروه ابوبكر و عمر پيروز شدند و اگر تنها سعدبن عباده انصاري را استثنا شود، تمامي مسلمانان به خلافت ابوبكر رضايت دادند و بيعت با وي با اجماع و اتفاق امت اسلامي پايان يافت.»16 اين سخن بر اساس روايات صحيح و گزارشات متواتر و شواهد مسلّم تاريخي باطل است, زيرا تنها چهار نفر به همراه عمر در سقيفه به اين بيعت تن دادند و آنان ابوعبيده جرّاح، سالم مولي حذيفه، بشر بن سعدو اسيد بن حصين بودند.17 اما چهره‏هاي برجسته اصحاب همانند سلمان فارسي، ابوذر غفاري، مقداد كندي، عمّار ياسر، و... در رأس همگان اميرمؤمنان(ع) نه تنها به اين بيعت رضايت ندادند، بلكه با آن به مخالفت برخاستند و گزارشهاي تاريخي در منابع فريقين بر اين موضوع گواهي مي‏دهد. خطبه شقشقيّه حضرت امير(ع) كه در سالهاي آخر عمر شريف آن حضرت ايراد گرديده و در ضمن آن خطبه، جانشيني پيامبر(ص) را ميراث آن بزرگوار و حق مسلم خود دانسته و از عهده‏داران امر خلافت پس از پيامبر(ص) گلِه كرده و آنان را غاصب معرفي مي‏كند «أري تراثي نهبا»18 در همين واقعه بود كه شمشير زبيربن عوام پسر عمّه پيامبر(ص) را كه به انتخاب ابوبكر معترض بود به دستور عمر شكستند. در همين ماجرا بيني حباب بن منذر آسيب ديد، در همين داستان سعد بن عباده رئيس قبيله خزرج زير دست و پاي مردم قرار گرفت و هنگامي كه گفتند اين صحابي پيامبر(ص) است كه لگدمال مي‏شود، عمر فرياد برآورد كه بكشيد او را خدايش بكشد. در همين حادثه به سينه مقدادبن اسود صحابي باوفاي پيامبر(ص) كوبيدند و كساني كه قصد داشتند به خانه فاطمه زهرا سلام‏اللّه‏عليها پناهنده شوند مورد ارعاب و تهديد قرار گرفتند و...19 با اين همه گزارشها, چگونه مي‏تواند بيعت چند نفر با ابوبكر را به حساب همگان گذارد و آن را به اتّفاق امت دانست؟! عمر كه باني اصلي اين انتخاب بود بعدها پس از اين واقعه مي‏گفت: «إنّ بيعة ابي‏بكر كانت فلتة وقي اللّه‏ المسلمين شرّها؛ همانا بيعت با ابوبكر كاري عجولانه و بي‏تدبير بود، كه مي‏توانست فتنه‏ها به دنبال داشته باشد، ولي خداوند مسلمانان را از شرّ آن در امان نگه‏ داشت». اميرمؤمنان(ع) در ارتباط با واقعه سقيفه سخنان فراواني دارد كه در آن به صراحت از وضع پيش آمده اعلان نارضايتي مي‏كند و صبر و شكيبايي خود را در دوران 25 سالة خلفا تنها به منظور حفظ امت اسلامي و جلوگيري از اختلاف و خون‏ريزي معرفي مي‏كند. در خطبه 127 نهج‏البلاغه هنگامي كه حضرت از قريش نزد خدا شكوِه مي‏برد و در برابر آنان از او ياري مي‏جويد، ضمن آن مي‏فرمايد: آنان در مورد حقّ من كه خود از تمامي آنان شايسته‏تر بودم با من به نزاع برخاستند؛ پس به اطراف خود نگريستم و ديدم كه نه ياوري دارم و نه كسي كه از من حمايت كند. جز خانواده‏ام كه مايل نبودم جانشان به خطر بيفتد، پس خار در چشم فرو رفته ديده بر هم نهادم و استخوان در گلو گير كرده جام تلخ را جرعه جرعه نوشيدم و در فروخوردن خشم خود در امري كه از گياه حنظل تلخ‏تر و از فرورفتن شمشير برّان در دل تيزتر بود، شكيبايي كردم.20 در خطبه سوم نهج‏البلاغه هم مي‏فرمايد: در اين انديشه بودم كه آيا با دست خالي براي بازپس گرفتن حق خود بپاخيزم يا در اين خفقان و ظلمت، صبر پيشه سازم، اختناقي كه جوانان را پير، پيران را فرسوده، و مردان با ايمان را تا قيامت اندوهگين نگاه مي‏دارد!، پس صبر كردم در حالي كه خار در چشمم خليده و استخوان در گلويم مانده بود و با ديدگان خود مي‏ديدم كه ميراث مرا به غارت برده‏اند.21 بنابراين، صبر كردن اميرمؤمنان(ع) و سكوت او و خانه ‏نشيني حضرت تنها به دليل نداشتن ياران كافي براي بازپس‏گيري خلافت و به منظور حفظ جامعه اسلامي از كشتار و از هم گسيختگي بوده است؛ نه به معناي رضايت و خشنودي او به خلافت ابوبكر؛ و اين خطاي فاحشي است كه ابوزهره در جاي جاي اين كتاب و ديگر تأليفاتش بدان گرفتار آمده است.   ب) پيدايش شيعه از ديگر ايراداتي كه به صورت جدّي دامنگير اين نويسنده پر كار شده آن است كه او مذهب شيعه را يك گرايش سياسي صِرف پنداشته و آن را در رديف خوارج و امثال آن برشمرده، زمان پيدايش تشيع را اواخر دوران خلافت عثمان و رشد و نماي آن را در عهد خلافت اميرمؤمنان(ع) دانسته است. وي در اين باره تصريح مي‏كند: «شيعه در عصر خليفة سوم ظهور كرد و در زمان علي(رض) به بالندگي رسيد، بي آنكه آن حضرت براي رشد و توسعه آن، گامي بردارد، و پس از رحلت او انديشه تشيّع به گرايشهاي گوناگوني روي آورد كه تمامي آنها، چه افراطيان و چه معتدلان، با تعصّب شديد نسبت به خانواده پيامبر(ص) شناخته مي‏شوند.»22 ابوزهره در بيان ريشه‏هاي پيدايش تشيع در تاريخ اسلام به اين مقدار بسنده نكرده و به نقل از برخي دانشمندان غربي مي‏افزايد: «اصل مذهب شيعه ريشه فارسي دارد؛ چه اينكه عربها به حريّت و آزادگي پايبندند؛ در حالي كه ايرانيان به سلطنت و ولايتعهدي گردن مي‏نهند و نمي‏توانند مفهوم انتخاب خليفه را درك كنند! از سوي ديگر آنان عادت كرده‏اند كه به حاكمان خود با ديده احترام و تقديس بنگرند، از اين‏رو نسبت به علي و فرزندانش عليهم‏السلام با همين ديده نگريسته ‏طاعت امام را واجب دانسته و پيروي از امام را اطاعت خدا شمرده‏اند.»23 او سپس پا را فراتر نهاده و با نقل كلام شعبي كه شيعه را يهود امّت اسلام خوانده و سخن ابن حزم اندلسي كه به دليل اعتقاد شيعه به زنده بودن برخي از انبياي الاهي چون خضر و الياس، عقايد شيعه را برگرفته از يهود مي‏داند، مي‏گويد: شيعه بيش از آنكه اعتقادات خود را از ايرانيان بگيرد از يهود برگرفته است! و براي اثبات اين پندار به استدلال دانشمندان اروپايي اشاره مي‏كند كه عبداللّه بن سبأ، اولين كسي كه مردم را به تقديس علي(ع) فراخواند، شخصي يهودي بوده است و در پايان، مذهب شيعه را به كشكول يا كندويي تشبيه مي‏كند كه عقايد اديان باستاني آسيا همچون بوديسم و امثال آن را در خود جمع كرده است!24 هر چند ابوزهره اولين كسي نيست كه درباره شيعه چنين قضاوتي مي‏كند و پيشتر از او عبدالقاهر بغدادي، عبدالكريم شهرستاني، ابوبكر باقلاني و ديگران، مسلمانان راستين پيرو مكتب اهل‏بيت پيامبر(ص) را با عبارات مشابهي به باد تهمت و افترا گرفته‏اند و معاصران او كساني همچون احمد امين مصري و امثال او با تعصّب تمام به كتمان حقايق و خلق اكاذيب همّت گماشته‏اند؛ ولي اين سخنان از محققي چون ابوزهره كه طلايه‏دار تقريب مذاهب اسلامي و داعيه‏دار وحدت بين مسلمانان است و در جاي جاي تأليفات خود به ويژه در كتابِ الوحدة الإسلاميّة از آن دم زده و بر آن پاي فشرده است، دور از انتظار است و براي شخصي مانند او مناسب نبود كه براي معرفي يك مذهب اسلامي سراغ دانشمندان اروپايي رفته و از تحليلهاي مستشرقاني كه در صدق نيّت آنان ترديد جدّي وجود دارد بهره جويد. استاد هاشم معروف حسني در بيان اين مسئلة مي‏نويسد: بيشتر نويسندگان اهل سنّت و مستشرقان ادّعا مي‏كنند كه تاريخ تشيّع به زمانهاي بعد از وفات پيامبر(ص) بازمي‏گردد و برخي از آنان كينه‏توزي نسبت به شيعه را بدانجا رسانيده‏اند كه اين مذهب را به عناصر اجنبي و بيگانه كه مخفيانه براي كوبيدن اسلام تلاش مي‏كردند منتسب ساخته‏اند! و گروهي نيز, براي عبداللّه بن سبا در پيدايش انديشه تشيّع نقش برجسته‏اي قايل شده‏اند؛ در حالي كه انديشه تشيع و دوستي نسبت به علي(ع) و ديگر اهل‏بيت پيامبر(ص) به سالها قبل از هجرت آن حضرت به مدينه بازمي‏گردد. او در آغاز دعوت علني هنگامي كه آية شريفة ]وانذر عشيرتك الاقربين[25 نازل گرديد خويشاوندان نزديك خود، حدود سي نفر، را براي ابلاغ پيام الاهي فراخواند و پس از صرف غذا و دعوت آنان به توحيد, فرمود: «هر يك از شما كه مرا در اين رسالت ياري كند، وارث و وصيّ و جانشين من در ميان شما پس از من خواهد بود». حضرت اين سخن را سه يا چهار مرتبه تكرار فرمود، ولي چنانكه احمد بن حنبل در مسند و ثعالبي در تفسير و بلاذري در انساب الاشراف و يعقوبي در تاريخ و طبري در تاريخ و تفسيرش آورده، در آن ميان كسي جز علي(ع) پيشقدم نشد. هنگامي كه پيامبر(ص) از پاسخ آنان مأيوس گرديد به صراحت اعلام كرد كه علي(ع) برادر، وصيّ، وارث و جانشين من بعد از من است و اين نقطه شروع انديشه تشيّع بود و پيامبر(ص) همواره در طول دوران رسالت خويش بر اين مسئلة پاي مي‏فشرد و بذري را كه پاشيده بود تقويت مي‏كرد و نهالي را كه نشانيده بود با گفتارها و كردارهاي خويش آبياري مي‏نمود, تا آنجا كه اين حقيقت در دل گروهي از مسلمانان جاي گرفت و باليد، كساني كه حتّي در زمان حيات پيامبر(ص) به عنوان شيعه و موالي علي(ع) شناخته مي‏شدند. اين روند ادامه يافت تا واپسين سال حيات آن بزرگوار كه هنگام بازگشت از حجة‏الوداع در محلي به نام «غدير خم» پيش از آنكه مسلمانان متفرق گردند، باز هم چاره‏اي نديد جز آنكه بار ديگر به نام علي(ع) تنصيص كرده و به امامتش تصريح نمايد و همان ولايتي را كه خداوند براي خود آن حضرت قرار داده بود, براي جانشينش قرار دهد و از تمامي حاضران براي اين امر اعتراف بگيرد. به گفته بسياري از علماي فريقين و شهادت متون تاريخي، مسلمانان با شنيدن سخنان پيامبر(ص) در ماجراي غدير به يقين دانستند كه آن حضرت با عبارات صريح بر خلافت علي(ع) پس از خود تصريح كرده و جاي هيچ‏گونه ترديدي باقي نگذارده و راه را براي هر گونه بهانه‏جويي بسته است.26به هر روي، تشيّع در اسلام جزيي از دعوت پيامبر(ص) و قرآن است كه سابقه آن به قدمت اسلام و قرآن بازمي‏گردد و شيعه معتقد است كه اين عقيده ـ ولاي علي و اولادش عليهم‏السلام ـ را پيامبر(ص) از همان لحظه نخست، از جانب خدا به مردم ابلاغ كرده و آن بزرگوار در اين مسئلة همانند ديگر معارف و احكام تنها مبلّغ و پيام‏رسان وحي الاهي بوده است, اما آنچه را كه برخي نويسندگان، از جمله ابوزهره معتقدند كه پيدايش تشيّع به دوران بعد از كشته شدن عثمان باز مي‏گردد27 و يا متأخرتر از اين زمان چنانكه «گودفروا» مستشرق فرانسوي مي‏نويسد: «كه شيعه بعد از واقعه صفّين پديدار گشت و يا چنانكه احمد امين مصري ادّعا مي‏كند كه عقيده به وصايت و جانشيني علي(ع) از طرف پيامبر(ص) را عبداللّه بن سباي يهودي پس از شهادت آن حضرت در ميان مسلمانان رواج داد!».28 اين سخنان سطحي و ديگر گفته‏هاي شاذّ و بي‏دليل تاب مقاومت در برابر شواهد متقن تاريخي و اعترافات صريح دانشمندان فريقين را ندارد. دكتر پيار نصرنادر، استاد فلسفه اسلامي دانشگاه لبنان براي اثبات اينكه تشيّع از ايران آغاز شد و از ناحيه موالي ميان مسلمانان رواج پيدا كرد به استفاده از لغت فارسي در ميانش شيعيان عراق و رواج زبان فارسي در حوزه‏هاي علمية نجف و كربلا استدلال مي‏كند!29 در حالي كه اگر ايشان به تاريخ صدر اسلامِ بيست سال پيش از فتح ايران مراجعه مي‏كرد مي‏ديد كه شخصيتهايي در آن زمان و حتّي در عصر پيامبر همچون ابوذر غفاري و حذيفه يماني و مقداد كندي و عمار ياسر به عنوان شيعه علي(ع) شناخته مي‏شدند كه هيچ‏گونه ارتباطي به زبان فارسي و بلاد عجم نداشتند. ابوجعفر محمد بن جرير طبري هنگامي كه در تاريخ خود، تاريخ الأمم والملوك، ماجراي حديث انذار در آغاز دعوت علني پيامبر(ص) را گزارش مي‏كند مي‏نويسد كه آن حضرت پس از سخناني فرمود «فأيّكم يؤاز‏رني علي هذا الأمر علي أن يكون أخي و وصيّي و خليفتي فيكم» و هنگامي كه علي(ع) عرضه داشت «أنا يا نبيّ اللّه اكون و زيرك عليه» حضرت دست بر گردن او نهاد و فرمود: «انّ هذا أخي و وصيّي و خليفتي فيكم, فاسمعوا له واطيعوا».30 همين نويسنده كه پس از اتمام تحرير تاريخ به نگارش تفسير قرآن ـ جامع البيان ـ روي مي‏آورد در زير آية 214 سورة شعراء اين حديث را با همين سند به تفصيل نقل مي‏كند، ولي جمله فوق را از پيامبر(ص) اين‏گونه گزارش مي‏كند: «فأيكّم يؤاز‏رني علي هذا الأمر علي أن يكون اخي و كذا و كذا!» و سپس در مورد علي(ع) فرمود: «إنّ هذا أخي و كذا و كذا! فاسمعوا له واطيعوا».31 اكنون اين پرسش مطرح است كه چرا مفسّر و تاريخ‏نگار مشهور اهل سنت با كلام نوراني رسول‏خدا(ص) اين‏چنين بازي مي‏كند و پس از نقل كامل حديث در تاريخ خود و تحت فشار قرار گرفتن وي از ناحيه متعصّبان و معاندان، در كتاب بعدي خود ـ تفسير قرآن ـ دست به تحريف زده و قسمتهايي از سخن پيامبر(ص) را كه با خواسته‏هاي آنان مطابقت ندارد به ابهام برگزار كرده و به كلمه كذا و كذا تبديل مي‏نمايد؟ خلاصة سخن آن ا‏ست كه شيعه در لغت به معناي پيروان و ياران است كه بر مفرد و جمع و مذكر و مؤنّث يكسان اطلاق مي‏شود32 و در اصطلاح به پيروان علي(ع) كه معتقد به امامت و خلافت بلافصل او از طريق نصب و نصّ پيامبر(ص) هستند گفته مي‏شود.33 شيعه به اين معنا از زمان پيامبر(ص) مطرح بوده و تعبير «شيعة علي» بارها در سخنان آن حضرت به كار رفته است. سيوطي دانشمند بزرگ اهل سنت در تفسير آية شريفة «انّ الذين آمنوا و عملوا الصالحات اولئك هم خير البرّيه»34 سه حديث از پيامبر اكرم(ص) نقل كرده است كه در آنها مصداق آية مذكور، حضرت علي(ع) و شيعه او معرفي شده‏اند.35 چنانكه شيخ مفيد(ره) نيز، در كتاب ارشاد چندين حديث از رسول خدا(ص) گزارش كرده از جمله اين روايت كه مي‏فرمايد: «انّ عليّا و شيعته هم الفائزون» و روايت ديگري كه مي‏فرمايد: گروهي از امت من بي‏حساب و بدون عذاب وارد بهشت خواهند شد؛ سپس رو به جانب علي(ع) كرده و مي‏فرمايد: «هم شيعتك و أنت امامهم».36 در ديگر جوامع روايي نيز، از اين دست روايات فراوان به چشم مي‏خورد37 بر اين اساس مفهوم شيعه و تشيع نخستين‏بار از سوي خود پيامبر(ص) مطرح شده و ايشان خود بذر شيعه را در حوزه تفكر اسلامي پاشيد و آن را پرورش داد. ممكن است اين پرسش طرح گردد كه با وجود پيامبر(ص) مسلمانان از ايشان پيروي مي‏كردند، پس شيعه علي(ع) چه معنا و مفهومي داشته است؟ پاسخ اين است كه پيامبر(ص) با تعريف و تمجيد از شيعه علي(ع) در واقع مي‏خواهد شيعه علي را شيعه خود معرفي كند، يعني هر كس از پيامبر(ص) پيروي كند بايد از علي(ع) نيز، پيروي كند و شاهد اين سخن آن است كه آن حضرت در برخي احاديث پس از تجليل از شيعه خود خطاب به علي(ع) مي‏فرمايد: « امام شيعه من، تو هستي»38 و در احاديث ديگر در خطاب به علي(ع) از واژه «شيعتنا» يعني شيعه پيامبر(ص) و علي(ع) بهره مي‏جويد39 و در حديث ديگر تعبير «شيعتي و شيعة اهل بيتي» را به كار مي‏برد.40 پس از رحلت پيامبر(ص) و در ماجراي سقيفه كساني كه پيشتر به عنوان «شيعة علي» شناخته مي‏شدند از بيعت با ابوبكر سرباززده و گرد علي(ع) جمع شدند.41 در رأس اين گروه ابوذر، سلمان، مقداد و عمّار بودند. اينان به حمايت از آن حضرت برخاستند، ولي از آنجا كه خوف آن مي‏رفت كه جنگ و خون‏ريزي ميان مسلمانان باعث نابودي اسلام و بازگشت مردم به جاهليّت گردد، به توصيه حضرت از مطالبه حق خلافت چشم پوشي كرده و در همه حوادث به آن حضرت چشم دوخته، ‏گاه در موارد ضرورت و به اشاره او با حاكمان وقت همكاري مي‏كردند و گاهي در سكوت و عزلت منتظر فرصت مناسب بودند. در دوره بعد از قتل عثمان و به خلافت رسيدن حضرت علي(ع)، شيعه ظهور و بروز بيشتري مي‏يابد و با تحقق بُعد ولايت سياسي امام، نقش شيعه در حاكميت سياسي فزون‏تر مي‏شود.   ج) شيعه و فِرق ضالّه از ديگر اشكالاتي كه در كتابِ تاريخ المذاهب الاسلامية، دامنگير ابوزهره شده آن است كه اين نويسنده توانمند در جاي جاي تأليفات خود از هر گونه مناسبتي براي منتسب ساختن عقايد برخي از فرقه‏هاي ضالّه و منحرف از اسلام به شيعه تنها به دليل اينكه آن گروهها شعار ولاي اهل بيت پيامبر(ص) سر داده تا از اين رهگذر و در زير اين لوا به اهداف خود نايل آيند؛ بهره جسته است. مثلاً، هنگامي كه از شيعه دوازده امامي سخن مي‏گويد، تصريح مي‏كند كه اين طايفه عنوان شيعه اماميّه را به دوش مي‏كشد و بيشتر شيعيان امروز در ايران و عراق و پاكستان و ديگر شهرهاي اسلامي حضور دارند, وي همچنين فرقه‏هايي را كه در عقايد خود با نصّ صريح قرآن مخالفت نكرده و منكر ضروريات دين نشدند و گروههايي را كه اعتقادات و ا عمال خود را مخفي داشته و به خاطر انحراف شديدشان نمي‏توان آنان را از اسلام به حساب آورد، شامل مي‏شود.42 از اين رو، استاد ابوزهره همگام با ديگر نويسندگانِ كتابهاي فرق معتقد است كه عنوان اماميّه شامل تمامي اين فرقه‏ها حتّي مذاهب باطنيّه مي‏گردد در حالي كه اگر اين گروهها را با مسامحه شيعه به‏ناميم به يقين اماميّه بر آنان صدق نمي‏كند، به ويژه گروههايي كه عقايد خود را پنهان داشته و به تناسخ و حلول و اباحي‏گري معتقد شده‏اند، بلكه عنوان اماميه تنها شامل شيعه اثناعشري است و حتّي زيديّه كه در مقايسه با ديگر فِرق شيعه به اهل سنت نزديك‏تر به نظر مي‏رسد مشمول اين عنوان نمي‏گردد. از طرفي ديگر علماي شيعه تصريح كرده‏اند كه صِرف اظهار محبّت به خاندان پيامبر(ص) و تظاهر به ولايت آنان براي تحقق عنوان مسلمان واقعي كافي نيست, بلكه ايمان قلبي و عمل به آموزه‏هاي ديني (واجبات) و ترك اعمال ناشايست (محرمات) از جمله شرايط تحقق عنوان مسلمان واقعي است. مهم‏تر از اين ايراد, آن است كه ابوزهره و ديگر فرقه‏نگاران سعي كرده‏اند تا فرقه‏هايي را به شيعه نسبت دهند كه اصل وجود آنها محل ترديد است. در اين كتابها براي شيعه از فرقه‏هاي فرعي فراواني نام برده مي‏شود كه بيشتر آنها جعلي است. بسياري از اين فرقه‏ها برگرفته از نام يك عالم يا متكلّم شيعي است كه اختلافات جزيي با ديگر متكلّمان مذهب خود داشته است.43 به عنوان مثال مي‏توان از فرقة يونسيّه منسوب به يونس بن عبدالرحمن و هشاميّه منتسب به هشام بن حكم نام برد. نمونه ديگر فرقه غرابيّه است كه ابوزهره آن را در شمار فِرق شيعه برشمرده است. اين نام از آنجا ناشي شده كه شخصي كه, البتّه ساختگي و از موهومات مخالفان شيعه و فرقه‏نگاران است, مدّعي نبوت حضرت علي(ع) شده و اظهار داشته كه جبرئيل براي فرو آوردن وحي، به اشتباه سراغ حضرت محمد(ص) رفته است، زيرا آن دو بزرگوار همانند دو غراب (=كلاغ) به يكديگر شباهت داشته‏اند.44 و از همين قبيل است، انتساب فرقه سبأيّه به شيعه. بنيانگذار اين فرقه چنانكه نوشته‏اند شخصي به نام عبدالله بن سبا بوده كه نسبت به اميرمؤمنان(ع) غلوّ كرده و آن حضرت را خدا پنداشته و با مخالفت شديد امام(ع) مواجه گشته و پس از آنكه در حضور او توبه كرده تحت مراقبت شديد به ساباط مدائن تبعيد گرديده است، ولي پس از شهادت آن حضرت به سخن پيشين خود بازگشته است. اين در حالي است كه برخي از پژوهشگران معاصر45 با ادلّه استواري اثبات كرده‏اند كه عبدالله بن سبأ شخصيتي موهوم و خيالي است و چنين كسي هرگز در تاريخ وجود نداشته است. اساس اين نظريه به فردي به نام سيف بن عمر تميمي در قرن دوم هجري باز مي‏گردد كه بعدها برخي از متأخران اهل‏سنت و همچنين مستشرقان، آن را ترويج كردند.46 علامه اميني در نقد اين نظريه مي‏نويسد: «بايستي مقام مسلمانان صدر اسلام را بالاتر از اين بدانيم كه شخصي يهودي از صنعا بيايد و به دروغ تظاهر به اسلام كند و آنان را بفريبد و همگان تسليم نيرنگ او گردند و او عقايد مسلمانان را به سليقه خود تغيير دهد و دين آنان را به بازي بگيرد. چنين سخني نه مورد قبول عقل است ونه مي‏تواند ارزش تاريخي داشته باشد».47 دكتر طه حسين مصري پس از تحليل اين داستان، عبدالله بن سبا را فردي خيالي و حكايت او را ساخته دشمنان شيعه دانسته و به دليل اينكه مورّخان معتبر اسلامي اين داستان را نقل نكرده‏اند و سيف بن عمر فردي دروغ‏پرداز و حديث ساز بوده و از فردي به اين نام در جنگهاي صفين و جمل هيچ نام و نشاني نيست و به ادله ديگر، اين قضيّه را دروغ شمرده است.48 گروهي از مستشرقان از جمله برنارد لويس نيز، اين نظريه را بي‏اساس دانسته‏اند.49 آقاي عسكري نيز، در اين باره دست به تحقيق گسترده‏اي زده و با ادله روشني اثبات كرده است كه مدرك داستان مزبور كتاب تاريخ طبري و راوي آن سيف بن عمر است و به گواهي دانشمندان رجال فريقين، او فردي زنديق و متهم به جعل حديث است.50 برخي از علماي شيعه مانند مرحوم كاشف الغطاء مي‏نويسند كه در صورت وجود داشتن چنين كسي، كتابهاي شيعه به اتفاق او را لعن كرده و از وي تبري جسته‏اند و كمترين تعبير آنان درباره عبدالله بن سبا آن است كه وي پليدتر از آن است كه از او ياد گردد.51 ولي با فرض وجود چنين شخصي، انتساب عقايد غلوّآميز و انحرافي به شيعه در حالي كه علماي اين فرقه به اجماع و اتفاق آرا آن را از خود نفي كرده و باطل مي‏شمرند چه دليلي دارد؟ مرحوم علامه مجلسي در تعريف اسلام سخني دارد كه تمامي فرقه‏ها و مذاهب اسلامي حتّي منافقان را كه شهادتين بر زبان جاري مي‏سازند مسلمان مي‏داند، ولي نواصب و غُلات را به صراحت از جرگه مسلمانان خارج مي‏سازد.52 عبدالقاهر بغدادي نيز، در الفرق بين الفرق، باب چهارم اين كتاب را به بيان فرقه‏هايي اختصاص داده كه خود را به اسلام منتسب ساخته‏اند, ولي مسلمان نيستند و در اين ميان فرقه‏هاي سبأيّه و بيانيّه و مغيريّه و حربيّه و منصوريّه و جناحيّه و خطابيّه و غرابيّه و شريعيّه و نميريّه و تمامي انشعابات آنان و قائلين به حلول و تناسخ و اباحيگري و باطني‏گري را خارج از اسلام دانسته است. اين در حالي است كه عبدالكريم شهرستاني در كتابِ الملل والنحل، فرق اسلامي را به چهار دسته كلي ـ قدريّه، صفاتيّه، خوارج و شيعه ـ تقسيم مي‏كند و متأسفانه فرقه‏هاي غلات را از فروع شيعه به حساب مي‏آورد؛ و اين همان اشتباهي است كه دامنگير ابوزهره نيز، شده است. هاشم معروف حسني پس از شمارش تعدادي از فرقه‏هاي غلات و اظهار ترديد در مورد وجود بسياري از آنها، تصريح دارد كه عقايد و سخنان اين فرق از اسلام بيگانه است تا چه رسد به تشيّع و تنها سخني كه مي‏توان گفت, آن است كه اين منحرفان در پوشش ولاي اهل بيت عليهم‏السلام و زير چتر شيعه به نشر انديشه‏هاي باطل خود همت گماشته‏اند و نقش دشمنان ائمه عليهم‏السلام به ويژه خلفاي اموي و عباسي را در اين باره نمي‏توان ناديده گرفت كه تمامي تلاش خود را براي جلوگيري از نفوذ اهل بيت عليهم‏السلام و تخريب چهره آنان و وارد كردن بدعتها و خرافات در ميان عقايد و آراي آنان به كار مي‏بستند و در نتيجه نويسندگان مزدور يا هوادار آنان، اين انحرافات و گرايشات را حقايق ثابت تاريخي انگاشته و به شيعه امامي منسوب كرده‏اند، هر چند خود اذعان دارند كه اين بدعتها و گمراهيها از زمان پيدايش خود, پا را فراتر ننهاده و در همان سالها مرده و به فراموشي سپرده شده است. افزون بر اين، اگر كسي در ميان كتابهاي اهل سنت جست‏وجو كند، اقوال و آرايي را مشاهده مي‏كند كه در افراط و غلوّ كمتر از عقايد منتسب به شيعه نيست, مثلاً اين سخني را كه به پيامبر(ص) نسبت داده‏اند كه «لو لم اُبعث فيكم لبُعث عمر؛ اگر من به پيامبري در ميان شما برگزيده نشده بودم، چه‏بسا عمر برگزيده مي‏شد» و يا بدتر از اين: «ما ابطأ عليّ جبرائيل الاّ ظننتُ انّه قد بُعث الي عمر؛ هر گاه جبرئيل در نزول وحي بر من كندي مي‏كرد، گمان مي‏بردم كه وحي را بر عمر نازل كرده و او پيامبر شده است» و در حديث ديگر: «همواره هنگامي كه سه روز ارتباط من با وحي قطع مي‏شد مي‏پنداشتم كه جبرئيل به سراغ عمر رفته است»53 اين سخنان بيانگر اين مطلب است كه, عمر شايستگي پيامبري را داشته و از طرفي هم دال بر اين است كه آن حضرت همواره از نبوت و رسالت خود در شكّ و ترديد بوده و هميشه نگران بوده كه روزي نبوت از وي گرفته شود و به عمر سپرده شود. و در مورد ابوبكر اين حديث را به پيامبر(ص) نسبت داده‏اند كه: خداوند به پيامبر(ص) وحي فرمود كه به ابوبكر بگو «ربّك يقرئك السلام و يقول: أنا راض عنك فهل أنت راض عنّي؛ من از تو راضيم آيا تو هم از من راضي هستي» و در حديث ديگر: روزي پيامبر(ص) سواره مي‏رفت و ابوبكر پياده راه مي‏پيمود، خداوند به او وحي كرد كه: «ألاتستحي انت راكب و ابوبكر يمشي» يِعني ـ نعوذ بالله ـ جايگاه و منزلت ابوبكر آن‏قدر بالاتر از پيامبر(ص) است كه خداوند او را توبيخ كرده و به بي‏حيايي و بي‏شرمي متهم مي‏كند كه چرا در حالي‏كه ابوبكر پياده گام برمي‏دارد آن حضرت سواره است!54 در ميان سخنان غلوآميزي كه به دروغ به شيعه نسبت داده شده سخني زشت‏تر از اين گفته‏ها يافت نمي‏شود در حالي كه اين انديشه‏هاي افراطي به حساب ا هل سنت گزارده نشده و البتّه نبايد هم گذاشته شود, چرا كه بسياري از بزرگان آنان نيز، براي اين جعليات ارزشي قايل نيستند، همچنين و صاحبان اين اقوال، به عنوان مذهب يا فرقه خاصي شناخته نشده‏اند؛  در حالي كه برخي براي شيعيان هر فرقه موهومي را به حساب آنها مي‏گذارند. و اين تبعيض و دوگانگي در قضاوت را نمي‏توان حمل بر اشتباه و ناداني سوانح‏نگاران فرقه‏ها دانست.   د) تواتر حديث غدير به هر حال، مواردي كه در كلام ابوزهره نيازمند نقد و پاسخ‏گويي است فراوان است و در اين مقاله مختصر, جاي پرداختن به تمامي آنها نيست و نقد و تحليل يكايك آنها نياز به تحقيقي مستقل و جامع دارد در اينجا به عنوان حسن ختام تنها به حديث متواتر و مورد قبول فريقين، يعني حديث شريف غدير اشاره مي‏شود كه دهها نفر از بزرگان صحابه و تابعان آن را روايت كرده و صدها نفر از دانشمندان علوم اسلامي از مفسران و محدثان و فقيهان و متكلمان و غيره از سني و شيعه در قرون متمادي نسل به نسل اين حديث را در كتابهاي خود آورده‏اند.55 هنگامي كه آية شريفة ]يا أيهّا الرسول بلّغ ما أُنزل اليك من ربّك...[56 در حجة الوداع بر پيامبر(ص) نازل گرديد، حضرت فرمود تا از جهاز اشتران منبري ترتيب دادند و آن عده‏اي كه پيش رفته بودند بازگشتند و آن تعدادي كه عقب مانده بودند رسيدند و پيامبر روي بلندي رفت و نخست از مردم پرسيد «الستُ اولي بكم من انفسكم» و اين پرسش برگرفته از آية شريفة «النبيّ أولي بالمؤمنين من انفسهم»57 بود كه حق ولايت به معناي حاكميّت و سرپرستي را براي پيامبر(ص) ثابت مي‏كرد. هنگامي كه مردم به اين حق اعتراف كردند و پيامبر(ص) هم خدا را بر اين امر شاهد گرفت، در حالي كه دست اميرمؤمنان (ع) را در برابر ديدگان خيل انبوه مسلمانان بالا مي‏برد با صداي بلند فرمود «من كنت مولاه فهذا عليّ مولاه» و همان حق ولايت را پس از رحلت خود براي علي(ع) اثبات نمود، آنگاه براي پيروان او دعا كرد و دشمنان او را مشمول نفرين خود قرار داد و پس از اين واقعه آية شريفة]اليوم اكملتُ لكم دينكم[58 نازل گرديد. ابوزهره هنگام نقل اين حديث متواتر كه هيچ‏گونه ترديدي را در سند يا دلالت خود باقي نگذارده با لحني جانبدارانه و همراه با تعصّب و پيشداوري مي‏نويسد: «شيعه براي تعيين علي(ع) به برخي احاديث برجاي مانده از پيامبر(ص) مانند حديث «من كنت مولاه فعلي مولاه اللّهّم وال من والاه و عاد من عاداه» استدلال كرده و بر اين اعتقادند كه اين حديث راست و سندش درست است! در حالي كه مخالفان شيعه در صحّت انتساب اين قبيل احاديث به پيامبر(ص) ترديد مي‏كنند!»59 اين در حالي است كه سيد هاشم بحراني در غاية المرام، آورده است كه حديث غدير را اهل سنت با يكصد و هشتاد طريق روايت كرده‏اند و علامة اميني در كتابِ الغدير، نام يكصد و ده تن از بزرگان صحابه و هشتاد و چهار تن از تابعان را برشمرده كه تمامي آنان اين حديث را از پيامبر اكرم(ص) روايت كرده‏اند. و به دنبال آن از 360 نفر از علماي اسلام و كتابهاي آنان از قرن دوم به بعد نام برده كه تمامي آنان اين واقعه مهم را گزارش كرده‏اند.60 امير مؤمنان(ع) خود بارها به اين واقعه استشهاد كرده و هر بار گروهي از صحابه پيامبر(ص) بر اين امر گواهي داده‏اند. عبدالرحمن بن ابي ليلي و زياد بن ابي زياد در احاديث جداگانه‏اي روايت كرده‏اند كه علي(ع) مردم را سوگند مي‏داد كه هر كس سخن پيامبر(ص) را درباره من روز غدير خم شنيده گواهي دهد. در اين هنگام دوازده نفر از صحابه پيامبر(ص) كه در جنگ بدر نيز، در ركاب آن حضرت بودند، برخاستند و بر درستي اين سخن شهادت دادند.61 علامة اميني نيز، در الغدير گزارشِ شش مورد مناشده و احتجاج به واقعه غدير از اميرمؤمنان(ع) به روايات متعدد و چندين مورد استدلال از حضرت زهرا(ع) حسنين عليهماالسلام و ديگران به اين حديث شريف را, نقل كرده62 و در پايان به اين آية شريفة تمثّل جسته است: ]إنِّ هذه تذكرة فمن شاء اتّخذا إلي ربّه سبيلاً[63 او در بخش ديگري كه به بررسي سند حديث غدير اختصاص داده مي‏نويسد: «حديث شريف غدير از هر گونه بحث سندي بي نياز است، چه اينكه بيشتر راويان اين حديث, روايتگران احاديث صحيح بخاري و مسلم‏اند. تواتر لفظي و تواتر معنوي و تواتر اجمالي آن حتّي براي هيچ معاند لجوجي قابل انكار نيست، چه اينكه بيشتر مؤلفان حديث و تفسير و تاريخ و كلام, اين واقعه مهم تاريخ اسلام را گزارش كرده و بسياري از آنان در اين خصوص كتاب مستقل نگاشته‏اند. از اين رو انكار كننده حادثه غدير همانند كسي است كه از خورشيد تابان چشم بپوشد...» علامة اميني پس از اين بيان، سخن دهها راوي و محدث سرشناس اهل سنت را نقل مي‏كند كه تمامي آنان بر درستي سند اين حديث صحّه گزارده و روايت آن را صحيحه خوانده‏اند.64 با توجه به اين توضيحات، اظهار ترديد در صحّت سند حديث غدير از پژوهشگري ژرف‏انديش مانند ابوزهره و يا نقل ترديد درباره آن بدون پاسخ‏گويي موجب شگفتي است.   پي نوشتها: 1. محمد ابوزهره، ابن‏حنبل، مقدمه خضري ص3. 2. همان، ص3. 3. ، زِرِكلي, الأعلام، ج6، ص 25. 4. ابن حنبل، مقدمه استاد خضري، ص 3. 5. محمد ابوزهره، الميراث عند الجعفريّة، مقدمه 11-12. 6. همان، ص 159. 7. ابن حنبل، محمد ابوزهره، مقدمه استاد خضري، ص 4. 8. محمد ابوزهره، زهرة التفاسير، مقدمه ناشر. 9. اين كتاب از سوي محمود ذبيحي به زبان فارسي برگردانده شده و با نام معجزه بزرگ، پژوهشي در علوم قرآني, توسط بنياد پژوهشهاي آستان قدس رضوي(ع) در 1370 چاپ و منتشر شده است. 10. خيرالدين زِرِكلي، الأعلام, ج6، ص 26. 11. محمد ابوزهره، تاريخ المذاهب الإسلامية، ص 7-10. 12. همان، ص 11-18. 13. محمد ابوزهره، الوحدة الإسلاميّة، ص 5. 14. حسين ملكي‏عاملي، عقيدة الشيعة في الإمام الصادق(ع) ص10. 15. محمد ابوزهره، الإمام الاصادق(ع)، ص 8-10. 16. محمد ابوزهره, تاريخ المذاهب الإسلامية، ص 23. 17. ميرزا حبيب‏الله هاشمي خويي، منهاج البراعة، في شرح نهج‏البلاغه, ج2، ص 416. 18. ميراث خويش را به يغما رفته و به تاراج برده مي‏بينم! نهج‏البلاغه، خطبه 3. 19. ميرزا حبيب‏الله هاشمي‏خويي منهاج البراعه، في شرح نهج‏البلاغه، ج2، ص 417. 20. نهج‏البلاغه، ترجمة محمد دشتي، خطبه 217، ص 447. 21. همان، خطبه 3، ص 45. 22. محمد ابوزهره، تاريخ المذاهب الإسلامية، ص 32. 23. همان، ص 34 به نقل از فجر الإسلام دكتر احمد امين. 24. همان، ص 34 به نقل از السيّادة العربيّه. 25. شعراء، آية 214. 26. هاشم معروف حسني, الشيعة بين الأشاعرة والمعتزله، ص 24. 27. محمد ابوزهره، تاريخ المذاهب الإسلامية، ص 48. 28. احمد امين، فجر الإسلام، ص 269. 29. هاشم معروف حسني, الشيعة بين الأشاعرة والمعتزله، ص 30 به نقل از نصوص و دروس في اهمّ الفرق الإسلاميّه. 30. طبري, تاريخ طبري، ج1، ص 543 و الكامل ابن اثير، ج1، ص 585. 31. طبري, تفسير طبري، ج19، ص 75. 32. صحاح جوهري، ج3، ص 1340، مصباح المنير فيّومي، ص 329، قاموس المحيط، ج3، ص 49. 33. فرق الشيعه نوبختي، ص 17، اوائل المقالات مفيد، ص 1، تعريفات جرجاني، ص 57. 34. بيّنه، آية 7. 35. جلال‏الدين سيوطي، الدّر المنثور، ج8، ص 589. 36. شيخ مفيد, الإرشاد، ص 26. 37.  شيخ صدوق, عيون اخبار الرضا، ج2، ص 52، أمالي طوسي، ص 72، بحارالانوار، ج68، ص 7 تا 20. 38. قرب الاسناد، ص 61، ح 193. 39. علامة مجلسي, بحارالانوار، ج 68، ص 17 و عيون اخبار الرضا، ص 52. 40. عيون اخبار الرضا(ع) ج2، ص 60، ح 231. 41. مسعودي اثبات الوصية، ص 146. 42. ابوزهره، تاريخ الامذاهب الإسلامية، ص 44. 43. آشنايي با فرق و مذاهب اسلامي، ص 62. 44. ابوزهره، تاريخ المذاهب الإسلامية، ص 36. 45. أسد حيدر، الشيعه بين الأشاعرة والمعتزله، ص 53؛ الإمام الصادق(ع) و المذاهب الاربعة، ج3، ص 456-493. 46. علي سامي النشّار، نشأة الفكر الفلسفي في الإسلام، ص 18 و رشيد رضا، السّنة والشيعة، ص 6. 47. علامه اميني، الغدير، ج9، ص 220. 48. طه حسين، عليّ و بنوه، ص 100. 49. طالب‏خرسناني، نشأة التشيّع، ص 58. 50. سيد مرتضي عسكري، عبدالله بن سبأ، ص 282. 51. محمد حسين كاشف‏الغطاء، اصل الشيعة واصولها، ص 106. 52. علامه مجلسي, بحارالانوار، ج 68، ص 244. 53. الشيعة بين الأشاعرة و المعتزله، ص 95 به نقل از كتاب التعجب، ابوالفتح كراجكي، ص 63. 54. همان، ص 58. 55. رجوع شود به الغدير، علامه اميني جلد اول، ص 14-72. 56. مائده آية 7. 57. احزاب، آية 6. 58. مائده، آية 3. 59. ابوزهره, تاريخ المذاهب الإسلامية، ص 45. 60. الغدير، ج1، ص 14 تا 151. 61. عبدالمعطي امين، مناقب عليّ والحسنين و فاطمه عليهم‏السلام، ترجمه صادق آئينه‏وند، ص 33. 62. الغدير، ج1، ص 159 تا ص 213. 63. مزمّل آية 19. 64. الغدير، ج1، ص 294 تا 313.     * دانش‏آموخته حوزه و دانشگاه و عضو هيأت علمي مركز مطالعات و تحقيقات اديان و مذاهب.