معرّفي جلد سوم راهنماي نسخههاي خطّي كتابخانة بزرگ آيتالله العظمي مرعشي نجفي ـ ره
ابوالفضل حافظيان بابلي
متقي، حسين؛ موسوي، مير محمود؛ راهنماي نسخههاي خطي
كتابخانه بزرگ حضرت آيت الله العظمي مرعشي نجفي
گنجينه جهاني مخطوطات اسلامي(جلدهاي 21-30)، زيرنظرِ
سيدمحمود مرعشينجفي، قم: كتابخانه بزرگ آيةالله العظمي
مرعشي نجفي، چاپ اول/ 1000 نسخه، 510ص، عربي،
وزيري (گالينگور). مدخل شماره 464 از فصلنامه شماره 12
كتابخانة بزرگ آيتالله العظمي مرعشي نجفي ـ ره ـ امروزه, به لحاظ نسخههاي خطّي كهن و نفيس, در رديف نخستين كتابخانههاي ايران و بلكه جهان اسلام به شمار ميآيد كه تاكنون افزون بر شصت هزار عنوان كتاب (در بيش از سي هزار مجلّد نسخة خطّي نفيس) در دل گنجينة خود جاي داده است. البته اين تعداد, همواره روزافزون ميشود.
بديهي است فهرستنگاري فنّي و دقيق, ارزش علمي و اهميّت نسخههاي موجود در هر كتابخانه را نشان ميدهد و راه دستيابي محقّقان و پژوهشگران به منابع اسلامي مخطوط را هموار ميسازد. خوشبختانه كتابخانة آيتالله مرعشي ـ ره ـ در زمينة فهرستنگاري نسخههاي خطّي نيز پيشتاز بوده و نخستين جلد فهرست نسخههاي خطّي آن, همزمان با اوّلين روزهاي گشايش كتابخانه در دسترس دانشپژوهان بوده و در اين ايّام كه ساختمان جديد كتابخانه افتتاح شده, جلد سيويكم از فهرست نسخههاي خطّي اين گنجينة جهاني به چاپ رسيده و در اختيار محقّقان قرار گرفته است.
در اين مجموعه فهرست, نسخههاي خطّي به ترتيب شمارة مخزن معرّفي شدهاند و تاكنون 12600 مجلّد از مخطوطات اين كتابخانه (از شماره 1 تا 12600) در 31 جلد به طور مفصّل فهرست و معرّفي شدهاند.
معرفي نسخهها به صورت تفصيلي در دو بخش كتابشناسي و نسخهشناسي انجام گرفته و به طور متوسط در هر جلد از فهرست, 400 نسخة خطّي شناسايي شده است؛ به جز جلدهاي 26 و 27, كه هر كدام شامل معرّفي 500 نسخة خطّي است. در خاتمة هر يك از مجلدات 1 تا 27, فهرست الفبايي عناوين كتابها درج شده و نمونهاي از تصاوير نسخههاي نفيس, پايانبخش فهرستهاي مذكور است. از جلد 28 تا 31 علاوه بر تصاوير نسخهها و فهرست الفبايي كتابها, فهرست الفبايي پديدآورندگان نيز افزوده شده است.
پس از انتشار بيست جلد از فهارس كتابخانه, كه شامل معرّفي 8000 نسخة خطّي بود, ضرورت تنظيم فهرستهاي فنّي براي دستيابي سريعتر به محتواي فهرستها احساس گشت. براي رفع اين نياز, راهنمايي در دو جلد تنظيم و در سال 1371ش منتشر شد. اين راهنما بر پاية شمارة نسخهها تنظيم شده و تفصيل مطالب آن چنين است:
مندرجات جلد اول راهنما:
1) . استدراكات و غلطنامهها, شامل تصحيح اشتباهاتي كه در بيست جلد رخ داده يا مطالب مهمي كه يادآوري آنها لازم مينمود؛
2) فهرست الفبايي كتابها؛
3) نام اجازهدهندگان؛
4 نام اجازهگيرندگان؛
مندرجات جلد دوم راهنما:
5) فهرست موضوعي كتابها؛
6) فهرست الفبايي مؤلفان؛ در اين فهرست ذيل نام مؤلفان, كتابهاي معرّفي شده از آنان نيز درج شده است؛
7) . نام جايها
جلدهاي 21 تا 30 فهرست كتابخانه نيز به مرور منتشر شد و در خلال آنها 4200 مجلّد از مخطوطات كتابخانه, به ترتيب شمارة مخزن (از شماره 8001 تا 12200) معرّفي گشت. اين بار نيز ضرورت تنظيم راهنمايي براي سهولت دستيابي به عناوين كتابها و آثار مؤلفان, متولي و فهرستنگاران متعهد كتابخانه را بر آن داشت تا جلد سوم راهنماي نسخههاي خطّي را به سامان كرده و به پيشگاه پژوهشگران دستنويسهاي اسلامي تقديم دارند.
جلد سوم راهنما, شامل فهرست الفبايي عناوين كتابها و رسالهها و پديدآوران آنهاست كه در جلدهاي 21 تا 30 فهرست نسخههاي خطّي كتابخانه معرّفي شده است. اين راهنما نيز بر پاية شمارة نسخهها تنظيم شده و عناوين كتابها و پديدآوران بر اساس زبان نگارش به سه بخش: عربي, فارسي و ديگر زبانها تفكيك شده است.
اين فهرستواره با مقدمة كوتاه و سودمند توليت محترم كتابخانه آغاز شده كه در آن, روش تنظيم راهنما و شيوة استفاده از آن بيان شده است, سپس فهرست الفبايي عناوين كتابها و فهرست الفبايي پديدآوران, بدين تفصيل درج شده است:
فهرست الفبايي عناوين نسخههاي خطّي::
1) فهرست الفبايي عناوين نسخههاي خطّي عربي؛
2) فهرست الفبايي عناوين نسخههاي خطّي فارسي؛
3) فهرست الفبايي عناوين نسخههاي خطّي ساير زبانها (شامل: اردو, پشتو و تركي).
فهرست الفبايي پديدآوران نسخههاي خطّي::
4 فهرست الفبايي پديدآوران نسخههاي خطّي عربي؛
5) . فهرست الفبايي پديدآوران نسخههاي خطّي فارسي؛
6) فهرست الفبايي پديدآوران نسخههاي خطّي تركي؛
7) فهرست الفبايي پديدآوران نسخههاي خطّي ساير زبانها (شامل: اردو و پشتو).
از جمله امتيازات اين راهنما امكان دستيابي آسان و سريع به مدخلهاي عناوين كتابها و پديدآوران است كه اين مهم مرهون دقّت نظر در تنظيم فنّي و صحيح مدخلها و ارجاعات گسترده در عنوانهاي مشهور است.
در عناوين نسخهها, پس از تفكيك زبانها, نخست عنوان كتاب (با خطوط پررنگ و نشان دايرة توپُر مشكي) نشان داده شده است. سپس به ترتيب, نام مشهور پديدآورنده, موضوع و در پايان شماره نسخهها درج گرديده است. چنانچه كتابي به نام ديگري هم شهرت داشته, به مدخل اصلي ارجاع شده است.
گفتني است, حروف يا كلمات اضافي در صدر نام كتابها مانند «ال, رسالة في, رساله در, الرسالة و كتاب» در ترتيب الفبايي لحاظ نگرديده و به عنوان مثال مدخل: «رسالة في العرفان» را, ذيل حرف (ع) در «العرفان» بايد جستوجو كرد.
در بخش پديدآوران و مؤلفان نيز همانند عناوين, علاوه بر تفكيك زبانها, ترتيب الفبايي نام كوچك پديدآوران لحاظ گرديده است. به عنوان مثال: ابوعبدالله شمسالدين محمد بن مكي عاملي را بايد در مدخل «محمد بن مكي» جست.
همچنين اسامي و نسبتهاي مشهور مؤلفان, مانند «عاملي» و «شهيد اول» به مدخل اصلي «محمد بن مكي ...» ارجاع داده شده است. مدخلهاي اصلي با خطوط پررنگتر و همراه با نشان دايرة توپُر مشكي است.
در اين بخش, كنيه و لقب افراد داخل پرانتز گذاشته شده كه البته در ترتيب الفبايي لحاظ نگرديده است. به عنوان مثال در مدخل مذكور كه به صورت «محمد (ابوعبدالله شمسالدين) بن مكي عاملي» آمده, بايد بدون در نظر گرفتن عبارت داخل پرانتز, به جستوجوي مدخل موردنظر پرداخت كه در اين مثال «محمد بن مكي» است.
براي پرهيز از اعمال سليقههاي مختلف شخصي, در اين فهرستواره, ترتيب كامل الفبايي از آغاز مدّنظر قرار گرفته و حتّي كلمة «بن» در ترتيب لحاظ گرديده است و در نتيجه اسامياي مانند «محمدباقر ...» بر «محمد بن ...» پيشي گرفته است.
پس از ثبت كامل نام پديدآورنده, آثار تأليفي وي به ترتيب الفباييو همراه با موضوع و شماره نسخههاي آن درج گرديده است.
در اين راهنما علاوه بر ذكر شمارة نسخه, جايگاه رساله در مجموعه نيز مشخص شده است؛ به عنوان مثال آمده است:
الصوارملمهرقة في ردّ الصواعق المحرقة(شوشتري, عقائد): 1/8381
كه نشان ميدهد نسخة شمارة 8381 شامل مجموعهاي از رسالههاست و الصوارم المهرقة رسالة اول اين مجموعه است.و مانند:
برهان الدين بن كمال الدين بن حميد:
شرح ديباجة تحرير القواعد المنطقية (منطق) 18/12158
كه نشان ميدهد شرح ديباجة تحرير القواعد المنطقية از تأليفات برهانالدين, رسالة هجدهم از مجموعة شماره 12158 است.
مزيّت ديگر اين راهنما در آن است كه استدراكات و اصلاحات مطالب مندرج در ده جلد اخير فهرست كتابخانه (از ج 21 تا 30) مدّنظر قرار گرفته و مدخلهاي عناوين كتابها و اسامي مؤلفان به شكل صحيح و اصلاح شده در راهنما درج گرديده است.
بدون شك در طيّ سالهاي متمادي, استدراكات و اصلاحات فراواني در عناوين كتابها و اسامي پديدآورندگان صورت گرفته است؛ همچون تعدادي از كتابها و رسالههاي مجهول كه شناخته شده و بخشي از رسالهها و كتابهاي نويافتة مخفي در جُنگها و مجموعهها, كه در فهرست نامي از آنها به ميان نيامده, ولي پس از بازيابي و شناسايي به وسيلة فهرستنگاران فاضل كتابخانه, در اين فهرستواره لحاظ گرديده است بدين ترتيب رسالههاي نويافته براي نخستين بار به صورت مختصر و نامگو در اين راهنما معرّفي ميشوند و تفصيل آن در مستدركات فهارس كتابخانه خواهد آمد.
به عنوان نمونه بنگريد به: فهرست اسامي كتابها و رسالههاي تركي معرّفي شده در راهنما, كه بيشتر آنها عناوين جديد و نويافتهاند.
در پايان اين گزارش, ضمن تقدير از تلاش علمي و ارزندة نويسندگان راهنما, يادآوري نكاتي چند, سودمند خواهد بود.
1) صفحات كتاب ـ براي كاستن از حجم آن ـ در دو ستون آراسته شده و در ميان آنها, خط سياهي حدّفاصل دوستون گشته است. خطهاي سياه در پرينت نهايي كتاب, از صفحات زوج محو شده و در صفحات فرد باقي مانده است. به رغم دقّت بسيار در انتخاب نوع حروف و صفحهآرايي زيبا و حروفنگاري فنّي و چشمنواز, اين مطلب نشان ميدهد كه در حروفنگاري و صفحهآرايي كتابهاي تخصّصي, تا آخرين مراحل آن بايد زير نظر مؤلف كار را به انجام رساند.
2) . نظر به اينكه اين كتاب داراي دو بخش اصلي و هر بخش داراي چند تقسيمبندي فرعي است, لازم بود كه عناوين تقسيمات هفتگانة كتاب در سرصفحههاي صفحات فرد درج شود تا مراجعه كننده به راحتي بداند با چه بخشي از كتاب سروكار دارد.
3) . بايسته مينمود كه اصلاحات و استدراكات اعمال شده در اين راهنما, در فصلي مستقل ذكر گردد تا محققان با مراجعه بدان, فهرستنامههاي خود را به راحتي تصحيح كنند, چراكه بدين ترتيب كه در لابهلاي كتاب آمده, اصلاحات انجام شده قابل بازيابي براي مراجعهكنندگان نيست.
4 علاوه بر فهرستهاي ذكر شده در راهنما, افزودن چند فهرست ديگر نيز مفيد ميبود:
الف. فهرست الفبايي از كليّة عنوانها (اعم از فارسي, عربي, تركي و...)؛
ب. فهرست الفبايي كاتبان؛
ج. فهرست اماكن و جايها؛
د. فهرست اعلام و كتب مذكور در ضمن؛
ه . فهرست نسخههاي خط مؤلف؛
و. فهرست موضوعي كتابها.
5) . در فهرست پديدآوران, تفكيك آنها بر اساس زبان نگارش, گرچه خالي از فايده نيست, ولي موجب ميشود براي دستيابي به تمام آثار موجود از يك مؤلف, به همة بخشهاي عربي و فارسي و ساير زبانها مراجعه شود.
6) . در فهرست پديدآوران, ثبت تاريخ وفات مؤلفان و در فهرست عناوين, علاوه بر شمارة نسخه, نشاني جلد و صفحة فهرست, دستيابي سريع و آسان به مطالب موردنظر را ممكن ميساخت.
اميد است با فراهم شدن بودجه و امكانات لازم, روزي رسد كه فهرست كتابخانههاي بزرگ و مهمّي چون كتابخانة آيتالله مرعشي, همزمان با انتشار به صورت مكتوب, در قالب برنامة رايانهاي نيز عرضه شود تا هر چه بيشتر, علاقمندان و دانشپژوهان ايران اسلامي را ياري رساند.
پينوشت
1. فهرست نسخههاي خطّي كتابخانة آيتالله مرعشي: ج 29, ص 5.
2. نكـ : راهنماي نسخههاي خطّي كتابخانة آيتالله مرعشي نجفي:ج 3, ص 7.
3. همان: ج 3, ص 255 و 507.
4. چون ممكن است مراجعهكننده و جستوجوگري نام كتابي را بداند و دقيقاً نداند به چه لغتي است.
|