معرّفي فهرست
نسخههاي
عکسي
مرکز
احياء ميراث اسلامي
|
فهرست
نسخههاي عکسي مرکز احياء ميراث اسلامي قم، |
|
جلد
چهارم، زيرنظر سيد احمد حسيني اشکوري، نگارش: |
|
سيدجعفر
حسينياشکوري و سيدصادق حسينياشکوري، قم، |
|
1382ش، 488 صفحه، شمارگان: 1000
جلد. |
اين
گزارش در سه بخش تقديم ميشود:
1.
آشنايي با مرکز احياي ميراث اسلامي و بيان انگيزه و اهداف تأسيس اين مرکز و تشريح
بخشهاي مختلف آن؛
2.
فهرستنامههاي چاپ شده از نسخههاي خطي و عکسي مرکز احيا و بيان شيوة فهرستنگاري
در مرکز؛
3.
نگاهي به جلد چهارم فهرست نسخههاي عکسي مرکز احياي ميراث اسلامي که در آن عکسهاي
شماره 1201 تا 1600 معرّفي شدهاند.
1.
آشنايي با مرکز احياي ميراث اسلامي
ميراثپژوهان
ايراني به خوبي ميدانند تهية عکس از نسخههاي نادر و ممتاز از دشوارترين مراحل کار
تحقيق و تصحيح متون اسلامي و ايراني بوده است. دستيابي به نسخههاي صحيح و مورد
اعتماد و يا دستنويس مؤلفان, کار تصحيح ميراث مخطوط را هموار ميسازد و محققان اين
مرحلة مهم را با صعوبت و تحمّل مشقت بسيار ميپيمايند.
پژوهشگر
بايد مدّتي جستوجو و کاوش کند تا منابع لازم در موضوع مورد تحقيق را شناسايي
نمايد، و پس از شناخت بايد نسخهاي از کتاب و منبع موردنظر را به دست آورد. حال آيا
نسخهاي از آن وجود دارد؟ بر فرض وجود، در کجا نگهداري ميشود؟ آيا در کتابخانة
عمومي است, يا در کتابخانههاي خصوص حبس شده است؟ پس از اطّلاع از جايگاه نسخه، آيا
ميتواند آنرا ببيند؟ ديدن نسخه تابع چه ضوابط و مقرّراتي است؟ آيا ميتواند
تقاضاي تصوير دهد؟ چگونه و با چه هزينهاي و با صرف چه مقدار وقت، بايد مقدمات
استفاده از منبع را فراهم سازد؟ گاهي براي طي اين مقدمات، هفتهها و ماهها وقت صرف
ميشود و پس از تحمل رنج و زحمت سفر و صرف هزينههاي گزاف، جوينده دست خالي و مأيوس
برميگردد و نتيجة کار حسرت و ناکامي است.
وجود
نيازها, مشکلات و موانع مذکور بر سر راه محققان، انگيزة تأسيس مرکزي براي گردآوري
تصاوير نسخههاي خطي را ايجاد نمود. لازم بود در اين مرکز، از کتابهاي مختلف موجود
در کتابخانههاي عمومي و شخصي داخلي و خارج از کشور، عکس تهيه شده و پس از تنظيم
فهرستهاي فنّي، تصاوير نسخههاي مورد نظر، با کمترين هزينة ممکن و بدون تشريفات دست
و پا گير، در اختيار پژوهشگران قرار گيرد تا مشوق و راهگشاي دانشمندان و
ميراثپژوهان در رشتههاي مختلف علمي باشد و از صرف وقت و هزينههاي طاقتفرسا
جلوگيري كند.
سرانجام
در سال 1374ش با پيشنهاد حجتالاسلام والمسلمين سيد جواد شهرستاني و کتابشناس محقق,
مرحوم سيد عبدالعزيز طباطبايي، مرکز احياي ميراث اسلامي، به همت استاد سيداحمد
حسينياشکوري تأسيس شد.
اشکوري
نامي آشنا براي همة کساني است که با فهرستنگاري نسخههاي خطي و تصحيح کتابهاي
اسلامي سروکار دارند؛ محقّقي پر تلاش با کارنامهاي پربار که اکنون وجود و نام او،
رونق و اعتباري شايسته به مرکز احياي ميراث اسلامي بخشيده
است.
استاد
اشکوري, انگيزة تأسيس چنين مرکزي و هستة اولية اين فکر و انديشه را از سالها پيش،
آن زمان که در نجف اشرف اقامت داشت، در سر ميپروراند؛ زيرا در آنجا بود که وي با
برخي از مصحّحان و اهل تحقيق ارتباط برقرار کرد و با مشکلات و موانعي که در سر راه
آنها در دسترسي به منابع و نسخههاي خطي وجود داشت، آشنا شد و پس از مهاجرت به
ايران و گستردگي ارتباطات با اهل پژوهش و تحقيق از يک سو، و ورود گستردة ايشان در
حوزة فهرستنگاري و تحقيق و تصحيح و احياي ميراث گرانقدر دانشمندان اسلامي و شيعي،
از سويي ديگر و رخ نمودن موانع و مشکلات جدّي بر سر راه اهل تحقيق در دستيابي به
اين ميراث بزرگ، عزم او را جزم کرد که طرح ذهني خويش را به مرحلة عمل درآورد و به
اين آرزوي ديرينة جامة عمل بپوشاند. و چنين شد که با فراهم شدن مکان و امکانات فني
و تأمين اعتبار به وسيلة دفتر حضرت آيتالله سيدعلي سيستاني، در سال 1374ش، مرکز
احياي ميراث اسلامي در قم شروع به كار كرد و در طي كمتر از ده سال, تصوير هزاران
نسخة نفيس را از كتابخانههاي دور و نزديک گردآورده و در مسير حفظ و حراست و احياي
ميراث فرهنگي و اسلامي گامهاي استواري برداشته است.
فعاليتهاي
اين مرکز در پنج بخش اصلي به شرح زير، تمرکز يافته است:
1.
بخش نسخههاي عکسي؛ که هدف اصلي و محور اساسي تأسيس اين مرکز است و بيشتر کوشش خويش
را صرف فراهم آوردن تصوير از نسخههاي برگزيده، از کتابخانههاي داخل و خارج کشور و
سرويسدهي به مراجعهکنندگان ميكند.
البته
در تهيه تصاوير از کتابخانههاي داخلي، به کتابخانههاي شخصي و نيمهشخصي اهميت
بيشتري داده ميشود؛ چرا که محققان از اينگونه کتابخانهها اطّلاعات کمتري دارند و
دستيابي به نسخههاي موجود در آنها براي ميراثپژوهان بسيار دشوار
است.
در
اين راستا به کتابخانههاي کوچک و بزرگ در شهرهاي مختلف ايران مراجعه و از
نسخههاي
نفيس آنها، تصاويري تهيه شده است؛ مانند کتابخانههاي شهرهاي اصفهان، بابل، تبريز،
تهران، خوي، خوانسار، دزفول، زنجان، شاهرود، قم، کاشان، کرمانشاه، مشهد و
يزد.
در
خارج کشور نيز با کشورهايي همچون: آلمان، ايتاليا، انگلستان، ايرلند، پاکستان،
ترکيه، روسيه، سوريه، مصر، هند و يمن ارتباط برقرار و تعدادي از نسخههاي مهم و
نفيس اين کتابخانهها انتخاب و تصويربرداري شده و در اختيار محققان و پژوهشگران
داخل کشور قرار گرفته است.
تاکنون
تصوير بيش از 3000 نسخة خطي تهيه شده و در مرکز نگهداري, و فهرست آنها به ترتيب
منتشر ميشود. در اين بخش، براي هر کتابي فيلمي تهيه شده و در دو نسخه چاپ ميشود.
نسخهاي جلد شده و به صورت کتاب براي کساني که بخواهند حضوري استفاده کنند و
نسخهاي ديگر به صورت برگه، براي زيراکس و عکسگيري مجدد براي متقاضيان عکس نسخهها
در مخزني خاص نگهداري ميشود. کتابهاي تصويري با صحافي يکدست و زيبا و با شمارة
مسلسل (که هماهنگ با شمارة فيلم و عکس آن است) در کتابخانة مخصوص کتابهاي تصويري
نگهداري ميشود و طبق آن شمارهها، فهرستنگاري تفصيلي و تنظيم فيشهاي الفبايي و
موضوعي و مؤلفان انجام ميشود و بدين ترتيب، مراجعهکنندگان به آساني و بدون اتلاف
وقت، نسخههاي مورد نظر خود را بازمييابند.
2.
بخش نسخههاي خطي؛ نسخههايي که براي فروش به مؤسسه عرضه ميشود, نوعاً خريداري شده
و در مخزن نسخههاي خطي مرکز نگهداري ميشوند و فهرست آنها نيز تنظيم و منتشر
ميشود. در بين نسخههاي مذکور، کتابهاي منحصر به فرد و نفيس و نسخههاي تزئيني
گرانبها و ارزندة بسياري وجود دارد. قديميترين نسخة موجود در مرکز، نهجالبلاغهاي
است که احتمالاً در سدة پنجم هجري کتابت شده است و از جمله نفايس اين مخزن، کتابهاي
خطي کتابخانة مرحوم محدث ارموي و کتابخانه مرحوم سيد مصلحالدين مهدوي و برخي از
نسخههاي دکتر سعيد نفيسي است که به اين مرکز منتقل شدهاند.
شمار
نسخههاي خطي اين مرکز، بيش از ده هزار مجلد است که فهرست تفصيلي آنها به ترتيب
شماره به چاپ ميرسد و تاکنون چهار جلد از آن چاپ شده است.
3.
بخش کتابهاي چاپ سنگي؛ انگيزة گردآوري کتابهاي چاپ سنگي، جلوگيري از انقراض اين نوع
کتابهاست که در ميانشان کتابهاي نادر و گاه تصحيح شده وجود دارد و برخي از آنها به
جهت نفاست و کميابي، حکم نسخة خطي را يافتهاند. تاکنون حدود دو هزار جلد کتاب چاپ
سنگي تهيه شده و در بخشي خاص نگهداري و فهرستنويسي ميشود و فهرست اين کتابها نيز
پس از تنظيم نهايي به چاپ ميرسد.
4.
بخش کتابخانة عمومي؛ منابع و مصادر چاپي مورد نياز محققان و مراجعهکنندگان به
نسخههاي عکسي و خطي در رشتههاي مختلف علوم اسلامي تهيه شده و در اختيار پژوهشگران
قرار دارد. طبقهبندي کتابهاي چاپي بر اساس موضوع است تا محققان به راحتي بتوانند
از آنها استفاده نمايند. در اين بخش نيز بيش از ده هزار جلد کتاب نگهداري
ميشود.
5.
بخش رايانه؛ به دليل حجم گستردة موجودي کتابخانه و براي پاسخگويي سريعتر به
پژوهشگران، در سال 1378 بخش رايانة مرکز راهاندازي شد و فهرست نسخههاي عکسي و خطي
مرکز در رايانه ذخيرهسازي شد و نمونههايي از تصاوير نسخههاي موجود نيز به رايانه
داده شده است. همچنين سايت اينترنتي مرکز نيز شروع به کار کرده و محققان داخل و
خارج کشور با استفاده از اينترنت، ميتوانند از اطّلاعات موجود در اين سايت استفاده
نمايند.[1]
کوتاه
سخن اينکه اين مرکز با تهية تصاوير از نسخههاي خطي نفيس و مهم, که غالباً در انتخاب آنها مزيتهايي همچون خط مؤلف بودن، مصحّح
بودن و کهن و کمياب بودن نسخه مدّنظر قرار گرفته است، سرويسدهي آسان و ارزان به محققان،
فهرستنگاري فنّي و منظم از تصاوير و چاپ مرتب و مرغوب فهرستها، نقش
ارزندهاي در حفظ و معرّفي و احياي ميراث اسلامي به عهده گرفته
است.
2.
فهرستنامههاي مرکز احياي ميراث اسلامي
فهرستنويسي
نسخههاي عکسي و خطي و چاپ سنگي همزمان با گردآوري آنها در مرکز آغاز شده و از سال
1377 تا 1382 چهار جلد فهرست نسخههاي عکسي، چهار جلد فهرست نسخههاي خطي و دو جلد
فهرست نسخههاي خطي عربي به زبان عربي به چاپ رسيده است. نگارش فهرست نسخههاي خطي
و کتابهاي چاپ سنگي به قلم جناب سيداحمد حسينياشکوري است و فهرست نسخههاي عکسي را
سيدجعفر حسينياشکوري و سيدصادق حسينياشکوري زيرنظر پدرشان جناب سيداحمد اشکوري به
انجام ميرسانند.
شيوة
نگارش فهرست نسخههاي عکسي مانند فهرستنامههاي استاد اشکوري، معرّفي نسخهها به
ترتيب شمارة مسلسل آنها، در دو بخش کتابشناسي و نسخهشناسي است؛ با اين تفاوت که
در اين فهرست ارجاع به منابع و بيان خصوصيات چاپ کتابهاي چاپ شده، افزوده شده
است.
بخش
کتابشناسي با حروف درشتتر تايپ شده و با شمارة نسخه در وسط سطر و داخل پرانتز
آغاز ميشود، سپس کدهاي اطّلاعاتي ذيل در اين بخش درج
ميشود:
1.
نام کامل کتاب با حروف سياه در سمت راست و موضوع و لغت آن در سمت
چپ.
2.
نام کامل مؤلف، مترجم، ناظم و پديدآورندگان ديگر، با تاريخ وفات يا سدهاي که در آن
ميزيسته، به تقويم هجري قمري.
3.
شرح مطالب کلي کتاب و تعداد ابواب، فصول و بخشهاي آن به طور مختصر و همچنين بيان تاريخ شروع به تأليف و ختم آن و خصوصيات ديگر
از قبيل اهداي کتاب به شخصيتي خاص، تعداد مجلدات کتاب و ...؛ در عناوين
مکرّر، اين توضيحات تکرار نميشود، بلکه به شمارة قبل ارجاع
ميشود.
4.
مقداري از آغاز کتاب؛ در اين فهرستها از آوردن انجام کتابها خودداري شده
است.
5.
اشاره به بعضي از مصادر و منابع که نام کتاب و مشخصات آن را
دربردارند.
6.
اشاره به قديميترين چاپ و برخي از چاپهاي بعدي کتاب در مواردي که کتاب، به چاپ
رسيده باشد.
بخش
نسخهشناسي با حروف ريزتر و سطرهاي کوتاهتر در ذيل بخش کتابشناسي قرار ميگيرد تا
اين دو بخش، قابل تفکيک از هم باشند. نسخهشناسي در اين فهرستها مختصرتر است؛ به
دليل اينکه برخي از کدها مانند خصوصيات جلد و قطع کتاب در نسخههاي عکسي از دسترس
فهرستنگار خارج است و مورد بحث قرار نميگيرد. در مقابل نشاني محلّ نگهداري نسخة
اصل, تنها در فهرست نسخههاي عکسي کاربرد دارد. کدهاي اطّلاعاتي مندرج در اين بخش
از اين قرار است:
1.
نوع خط.
2.
نام کاتب، آنگونه که در نسخه آمده است.
3.
تاريخ کتابت به صورت کامل و مندرج در نسخه.
4.
مزيتها و تزئينات نسخه مانند: نوع عناوين، مقدار حواشي، نشاني بلاغ، اجازه و ساير
خصوصيات نسخه. در فهرست نسخههاي عکسي از ذکر تملکها و مهرها به جهت اختصار خودداري
شده است.
5.
نام کتابخانهاي که نسخة اصل در آن قرار دارد, همراه با شمارة
نسخه.
6.
تعداد صفحات نسخه.
در
پايان اين فهرستنامهها، نمايه الفبايي کتابها درج شده و در جلد اول تا سوم
فهرستهاي نسخههاي عکسي به شماره نسخه ارجاع شده و در جلد چهارم به شماره صفحات
فهرست ارجاع گرديده است.
افزودن
اطّلاعات ذيل در بخشهاي کتابشناسي و نسخهشناسي ميتوانست مفيد
باشد:
1.
انجام کتابها، خصوصاً در نسخههاي منحصر و کمياب.
2.
نشاني فهرستي که نسخة اصل در آن معرّفي شده است.
3.
تعداد سطور علاوه بر تعداد صفحات.
فهرستهاي
نسخههاي خطي مرکز احياي ميراث اسلامي که به قلم جناب سيداحمد اشکوري تاکنون به چاپ
رسيده، از اين قرار است:
1.
فهرست نسخههاي خطي مرکز احياي ميراث اسلامي، جلد اول (معرفي نسخههاي شماره 1 تا
400)، 1377ش / 1419ق, 534 صفحه شمارگان: 1000 جلد.
2.
فهرست نسخههاي خطي مرکز احياي ميراث اسلامي، جلد دوم (معرفي نسخههاي شماره 401 تا
800)، 1380ش / 1422ق، 467 صفحه، شمارگان: 1000 جلد.
3.
فهرست نسخههاي خطي مرکز احياي ميراث اسلامي، جلد سوم (معرّفي نسخههاي شماره 801
تا 1200)، 1380ش / 1422ق، 472 صفحه، شمارگان: 1000 جلد.
4.
فهرست نسخههاي خطي مرکز احياي ميراث اسلامي، جلد چهارم (معرّفي نسخههاي شماره
1201 تا 1600)، 1381ش / 1423ق، 467 صفحه، شمارگان: 1000 جلد.
5.
المخطوطات
العربية
في مرکز احياء التراث الاسلامي، المجلد الاوّل (معرّفي نسخههاي خطي عربي مرکز از
شماره 1 تا 800)، 1382ش / 1424ق، 503 صفحه.
6.
المخطوطات العربية
في مرکز احياء التراث الاسلامي، المجلد الثاني (معرّفي نسخههاي خطي عربي موجود در
مخزن نسخههاي خطي مرکز از شماره 801 تا 1600)، 1382 ش/ 1424ق، 527
صفحه.
فهرستهاي
نسخههاي عکسي مرکز احياي اسلامي که آقايان سيدجعفر و سيدصادق حسيني اشکوري زيرنظر
جناب سيداحمد اشکوري نگاشتهاند، از اين قرار است:
7.
فهرست نسخههاي عکسي مرکز احياي ميراث اسلامي، جلد اول (معرّفي عکسهاي شماره 1 تا
400)، 1377ش / 1419ق، 488 صفحه، شمارگان: 1000 جلد.
8.
فهرست نسخههاي عکسي مرکز احياي ميراث اسلامي، جلد دوم (معرّفي عکسهاي شماره 401 تا
800)، 1380ش / 1422ق، 496 صفحه، شمارگان: 1000 جلد.
9.
فهرست نسخههاي عکسي مرکز احياي ميراث اسلامي، جلد سوم (معرّفي عکسهاي شماره 801 تا
1200)، 13980ش / 1422ق، 504 صفحه، شمارگان: 1000 جلد.
10.
فهرست نسخههاي عکسي مرکز احياي ميراث اسلامي، جلد چهارم (معرّفي عکسهاي شماره
1201-1600)، 1382ش / 1424ق، 488 صفحه، شمارگان: 1000 جلد.
فهرستنگاري
نسخههاي خطي و عکسي با سرعتي مناسب در اين مرکز ادامه دارد و جلدهاي ديگري از اين
فهرستها نگاشته شده و مراحل چاپ را طي ميکنند. نظم و ترتيب مناسب، هماهنگي و
يکپارچگي فهرستها، صفحهآرايي و حروفزني زيبا، طرح روي جلد و عطفها و ساير امور
فنّي مراعات شده در فهرستنامههاي مرکز احيا قابل تقدير و تحسين است. از محاسن اين
مجموعه فهرستها، وجود آنها در پايگاه اينترنتي مرکز احيا است که دستيابي به
اطّلاعات فهرستها را براي مراجعهکنندگان از سراسر جهان به سايت مرکز، آسان
ميکند.
3.
نگاهي به جلد چهارم فهرست نسخههاي عکسي مرکز احياء ميراث
اسلامي
در
اين جلد حدود 800 عنوان کتاب و رساله در قالب 400 نسخه عکسي به ترتيب شماره از 1201
تا 1600 معرّفي شده است. فهرست الفبايي عناوين کتابها در پايان درج شده است. اکثر
کتابهاي معرّفي شده به زبان عربي است و درصدي از آنها به زبان فارسي و يکي دو کتاب
هم به زبان ترکي به چشم ميخورد.
در
بين کتابها آثار مربوط به مذاهب مختلف, همچون شيعة اماميه، اهل سنت، زيديه، شيخيه،
دروزيها و بهائيان وجود دارد.
کتابهاي
منتخب از موضوعات متنوعي برخوردارند؛ مانند: اعتقادات و کلام، اخلاق و عرفان، منطق
و فلسفه، شعر و ادب، لغت و نحو، معاني و بيان، انساب و تراجم و تاريخ، رجال و
درايه، حديث و علوم حديث، فقه و اصول، تفسير و قرائت، هندسه و حساب، هيئت[2] و نجوم، نامهنگاري
و داستان، معما و علوم غريبه و... .
نسخههاي
عکسي معرّفي شده در اين جلد از روي نسخههاي کتابخانههاي داخلي و خارجي و خصوصي و
عمومي به شرح ذيل تهيه شده است:
کتابخانههاي
خارجي:
آلمان:
کتابخانه سلطنتي در برلين.
امريکا:
کتابخانه اپن اسکول در شيکاگو.
ايتاليا:
کتابخانه واتيکان در رم و کتابخانه آکادمي لينچي در رم.
ايرلند:
کتابخانة چستربيتي در دبلين.
انگلستان:
کتابخانة موزة بريتانيا در لندن.
بحرين:
کتابخانهاي شخصي.
ترکيه:
کتابخانههاي احمد ثالث، سليمانيه، طوپقاپي سراي، کوپر يلي، اياصوفيا و فيضالله
افندي در استانبول و کتابخانههاي يوسف آغا و مولانا و
قونيه.
سوريه:
دارالکتب ظاهريه در دمشق و کتابخانة اسماعيل پاشا در حلب.
عربستان:
کتابخانة شخصي محمد آل ابي خمسين در احساء.
مغرب:
کتابخانه سلطنتي رباط[3].
هند:
کتابخانة ناصريه در لکهنو.
يمن:
کتابخانه سيد بدرالدين حوثي، محمد بن منصور و محمد عبدالعظيم
هادي.
کتابخانههاي
داخلي:
اصفهان:
کتابخانة شخصي آيتالله سيد محمد علي روضاتي.
بابل:
کتابخانة مدرسة خاتم الانبيا (صدر).
تبريز:
کتابخانة خانوادگي محمدباقر سنگلجي.
تهران:
کتابخانههاي مدرسه سپهسالار، مجلس شوراي اسلامي، ملي ملک، مرکزي دانشگاه تهران و
کتابخانة شخصي فخرالدين نصيري.
خوي:
کتابخانة مدرسة نمازي.
شاهرود:
کتابخانة مدرسة علمية اسماعيليه.
شيراز:
کتابخانة دانشکدة پزشکي علامة طباطبايي.
قم:
کتابخانههاي عمومي آيتالله مرعشي نجفي و آيتالله گلپايگاني و مرکز احياي ميراث
اسلامي و مسجد اعظم و دفتر تبليغات اسلامي و محقق طباطبايي و کتابخانههاي خصوصي
شيخ محمدحسن ارگاني، آيتالله شيخ لطفالله صافي، آيتالله سيد صادق شيرازي،
آيتالله سيد موسي شبيري زنجاني، خاندان کلباسي، سيد هادي آل باليل، و سيد محمدحسين
جلالي، شيخ محمد غروي و شيخ علي اکبر مهديپور.
کرمانشاه:
کتابخانة شخصي آيتالله سيد مرتضي نجومي.
مشهد:
کتابخانههاي آستان قدس رضوي، مدرسة آيتالله خويي، مدرسة فاضل خان و
جامع
گوهرشاد.
يزد:
کتابخانة وزيري.
فهرست
مخطوطات برخي از کتابخانههاي مذکور، به چاپ رسيده است؛ ولي برخي از کتابخانههاي
ديگر, فهرست خاصي ندارند يا فهرستي از آنها به چاپ نرسيده و در حقيقت تصاوير منتخب
از آنها، نخستين بار در اين فهرست معرّفي شدهاند. در مواردي نيز معرفيهاي ارائه
شده در اين فهرست عکسي، از معرفيهاي موجود در فهرست نسخة اصل، کاملتر و دقيقتر
است.
در
بين نسخههاي عکسي، علاوه بر نسخههاي کهن و قديمي، نمونههايي از تأليفات معاصران،
که غالباً به خط مؤلف است و به چاپ نرسيده, نيز وجود دارد. مانند تصويرهاي شماره:
1207 و 1383 و 1384 و 1386 و 1388 و 1460.
گفتني
است که بيشتر تصاوير منتخب از نسخههاي کتابخانههاي واتيکان و يمن مربوط به آثار
علماي زيديه است.
مخزن
نسخههاي عکسي مرکز احيا، مشحون از تأليفات علما و دانشمندان شهرستانهاست که به جهت
دور بودن از مرکز کشور، نام و آثار آنان در منابع و مصادر معروف، ثبت نشده و مهجور
و گمنام در مدارس و مساجد محل اقامتشان و يا در بين خاندان آنان باقي مانده است.
نمونههايي از آثار علماي بابل، تبريز، خوي، خوانسار و اصفهان را در جلد چهارم
فهرست نسخههاي عکسي مرکز احيا ميتوان ملاحظه کرد. چه سودمند و کارآمد است که
دانشوران و صاحبان نيتهاي خير, به احياي اين آثار ارزشمند همّت
گمارند.
از
آنجا که تصاوير معرفي شده در اين فهرست از نسخههاي منتخب و ممتاز و غالباً
نسخههاي دور از دسترس محققان، تهيه شده است، شايسته مينمود که در لابهلاي معرفي
کتابها و يا در پايان فهرست، نمونههايي از تصاوير آغاز و يا انجام نسخهها بيايد
تا سندي بر اظهارات فهرستنگاران
در مباحث کتابشناسي و نسخهشناسي باشد و نيز
زمينة آشنايي بيشتر خوانندگان را با نسخههاي معرفي شده فراهم نمايد؛ چنانکه اين
مهم در فهرست نسخههاي خطي مرکز احيا به نحو مطلوبي مراعات
ميشود.
نماية
پاياني فهرست، تنها نماية الفبايي کتابها و رسالههاي معرفي شده در فهرست است، که
در آن به شماره صفحة فهرست ارجاع شده است. جا داشت افزون بر آن نماية مؤلفان،
کاتبان، موضوعات، امکنه و اعلام، آغاز کتابها و ليستي از نسخههاي خط مؤلف نيز درج
شود تا دستيابي به اطّلاعات گوناگون به راحتي و سهولت انجام
گيرد.
همواره
فهرستنويسي مجموعهها کاري حسّاس و دشوار بوده و چه بسيار رسالهها که در لابهلاي
مجموعهها، از چشم فهرستنگاران دور مانده است. نگاهي به مجموعههاي معرفي شده در
اين فهرست، تلاش مضاعف فهرستنگاران محترم را در شناسايي مجموعههاي نامأنوس، همچون
مجموعة آثار دروزيها و آثار شيخيه و غير آن نشان ميدهد؛
مانند:
ـ
مجموعه شماره 1356 شامل 62 رساله.[4]
ـ
مجموعه شماره 1571 شامل 43 رساله.[5]
ـ
مجموعه شماره 1206 شامل 31 رساله.[6]
ـ
مجموعه شماره 1387 شامل 23 رساله.[7]
در
مواردي اندک، معرفي برخي از رسالههاي موجود در مجموعهها، بر خلاف روية معمول در
بخش نسخهشناسي درج شده است؛ در حالي که بايد در بخش کتابشناسي با توضيحات بيشتر و
نقل آغاز معرفي ميشد، مانند:
ـ
حديث زينب العطاره با شرح مختصر آن در تصوير شماره 1364.[8]
ـ
مسأله ذاتية
الاوسط و يادداشتهايي در جذر اصم و ارتفاع شمس و صدور اختياري يا ايجابي عالم از
واجب الوجود, از محقق خوانساري و مقداري از صيغ عقود النکاح علامة مجلسي در تصوير
شماره 1367.[9]
ـ
قصيدهاي از شيخ عبدالرحيم انصاري کليبري در تصوير شماره 1528.[10]
ـ
رسالهاي فارسي در روح از صدرالدين اشتهي؟، تفسير آية امانت از ميرداماد، جواب
سؤالات صدرالدين قونوي از خواجه نصير طوسي، نامة شيخ بهايي به ميرداماد و جواب آن و
فوايد ديگر در تصوير شماره 1570.[11]
ـ
رسالهاي مجهول در تصوير شماره 1204.[12]
ـ
مناجات منظوم منسوب به اميرالمؤمنين و قصيده وعظيه نونيه در تصوير شماره 1576.[13]
ـ
قصيدهاي از امام متوکل اسماعيل بن قاسم در تصوير شماره 1575 و خطبهاي از امام
مهدي احمد بن حسن در همين نسخه.[14]
ـ
نصيحتنامه خواجه عبدالله انصاري در تصوير شماره 1522.[15]
فوايد
و اطّلاعات افزوده در نسخهها که در طي زمان، به دست مؤلفان، کاتبان، مالکان،
واقفان، مدرسان، مطالعهکنندگان و افراد مختلف ديگر، در ابتدا و انتها و يا
لابهلاي نسخهها درج شده، داراي ارزش تاريخي و علمي فراواني است؛ گرچه در مقدمة
جلد اول اين فهرست آمده که به جهت رعايت اختصار از ذکر عبارات پاياني نسخهها و
انواع تمّلک و مهرهاي موجود در نسخ خودداري ميشود، ولي در موارد مهم، انواع
يادداشتها همچون اجازات، سماعها، فايدههاي علمي به نظم و نثر و حتي تملّکها و
مهرها در فهرست منعکس شده است.
به
عنوان نمونه نگاه کنيد به:
ـ
تصوير شماره 1204: تملّکها و مهرهاي متعدد و يادداشت وقف نسخه به کتابخانة درگه
حضرت مولانا.[16]
ـ
يادداشت مقابلة نسخة منهج المقال در نزد مؤلف در مکة معظمه و استنساخ اين
نسخه از روي نسخة اصل و اينکه چند بار مقابله شده و داراي حواشي بسيار و نشانيهاي
بلاغ است و يادداشتي در اول نسخه در معرفي کتاب درج شده است.[17]
ـ
تصوير شماره 1300 که نسخهاي از المعجم الکبير طبراني است، کتابت شده در سدة
ششم هجري با امضاي سماع در 577ق و سماعهاي ديگر در 637 و 690ق و اجازة روايتي در
904ق.[18]
ـ
تصوير شماره 1298: يادداشت وقف نسخه بر مدرسة احمديه در حلب.[19]
ـ
تصوير شماره 1556: يادداشت مطالعة نسخه به خط احمد بن محمد ابن العشار در 921ق.[20]
ـ
تصوير شماره 1573: يادداشت مطالعة طاهر بن حاج بدرالدين در 998ق و امضاي مطالعه
طاهر بن حاج بدرالدين در 998ق و امضاي مطالعه
عمر بن احمد حنفي قادري به خط ثلث زيبا در شوال 1000ق در بغداد و مطالعه سيد
محفوظ سختياني و تملّک سيد حافظ کموني حسيني و ديگران.[21]
ـ
يادداشت خريداري نسخه و به ارث رسيدن آن و دو يادداشت وقف نسخه بر جامع کبير صنعا
در تصوير شماره 1575.[22]
ـ
تصوير شماره 1358 داراي وقفنامة نسخه بر کتابخانه و مدرسه ناصري و ورود نسخه به
کتابخانة اعتضاد السلطنة.[23]
ـ
يادداشت سماع کتاب و مقابله و تصحيح آن با نسخهاي قديمي و ابياتي در مدح کتاب و
چند تملّک در تصوير شماره 1578.[24]
ـ
صورت اجازة مؤلف نهاية
المطالب
به مهدي لدين الله محمد بن مطهر در نيمه شعبان 728 و تملّک کتابخانة خزانة آل نحوي
در تصوير شماره 1582.[25]
ـ
ضبط تاريخ وفات و نيز به عاريت گرفتن کتاب در تصوير شماره 1587.[26]
ـ
اشعاري از ائمة زيديه و چند يادداشت تملّک و تاريخ تولد چند تن در تصوير شماره
1589.[27]
ـ
فوايد علمي تاريخي مندرج در تصويرهاي شماره 1594، 1595 و 1596.[28]
چنانکه
پيش از اين اشاره شد، نسخههاي منتخب براي تصويربرداري بايد داراي ويژگيها و مزاياي
ممتازي باشند، از جمله اينکه: به خط مؤلف يا تصحيح شده به دست مؤلف يا از روي نسخه
مؤلف باشد و ديگر قدمت و کهنگي نسخه است که معمولاً نسخههاي قديمي و نزديک به عصر
مؤلف از صحّت و دقت بيشتري برخوردارند و امتياز ديگر منحصر بودن و کمياب بودن نسخه
و به چاپ نرسيدن آن است. دربارة هريک از موارد مذکور, نمونههايي از اين فهرست نقل
ميشود.
الف:
نسخههاي کهن تا سال 900ق.
1.
کليله و دمنه با ترجمة فارسي ابوالمعالي نصرالله منشي، کتابت در 712 ق در
شيراز. اين نسخه وقفي مزار مولانا در قونيه است و ابياتي در ستايش کتاب در آن نقل
شده است.[29]
2.
المعجم الکبير طبراني، کتابت در سدة ششم، همراه با چند سماع در تاريخهاي 577
و 637 و 690ق.[30]
3.
مجموعة عرفاني شامل رسالههايي از مولانا و ديگران، کتابت در ربيع الثاني 753. اين
نسخه وقفي مزار مولانا در قونيه است.[31]
4.
مجموعهاي از رسالهها و اشعار عرفاني، کتابت در صفر 815.[32]
5.
مجموعهاي از 31 رساله اخلاقي و عرفاني، کتابت در 813ق.[33]
6.
چهار رساله فلسفي از ابن سينا و بابا افضل و ديگران، کتابت در 866ق.[34]
7.
شرايع الاسلام محقق حلي، کتابت در 772ق.[35]
8.
سه کتاب: السامي في الاسامي، الهادي للشادي و الابانه از
ابوالفضل احمد بن محمد ميداني نيشابوري (متوفي 518ق) کتابت در 680ق.[36]
9.
التهذيب في التفسير, از حاکم حبشمي، کتابت در 565ق.[37]
10.
تتمه شفاء الاوام، کتابت در سدة نهم همراه با دو امضاي سماع.[38]
11.
مبادي الوصول الي علم الاصول، از علامه حلي, کتابت در 715ق و مقابله شده با
نسخهاي که بر مؤلف خوانده شده است. همراه با اجازة فخرالمحققين به کاتب نسخه در
725ق.[39]
12.
شرح ابيات کليله و دمنه از فضلالله اسفرايني، کتابت در 626ق.[40]
13.
دو رساله به نامهاي التقريب و البيان در اصول فقه از قاضي شمسالدين
جعفر تميمي بهلولي يماني (متوفي 576ق) کتابت در 564ق.[41]
14.
التحصيل بهمنيار از سدة هشتم يا نهم هجري.[42]
15.
عقد الاحاديث في علم المواريث، کتابت در اول شعبان 718.[43]
16.
الاحکام السلطانيه ماوردي، کتابت شده در ذيحجه 887، تصحيح شده و تملّکي به
نظم دارد.[44]
17.
المنتخب من الفقه، امام هادي يحيي بن حسين هاشمي يمني (متوفي 298ق) کتابت در
537ق.[45]
18.
المسند احمد بن عمر و بزاز (متوفي 292ق) از سدة هفتم به خط مغربي.[46]
19.
الاشارات و التنبيهات ابن سينا، کتابت در 555ق.[47]
20.
لغت فرس يا فرهنگ اسدي، کتابت در 733ق.[48]
21.
نهاية
الارب في فنون الادب
نويري، کتابت در 739ق.[49]
22.
السيرة
الشريفة المنصورية
دربارة
يکي از ائمه زيديه، کتابت در سدة هفتم هجري.[50]
23.
الحفيظ، اثر ابراهيم بن محمد يمني (متوفي 791ق) کتابت در 772ق به جهت قاضي
شمسالدين.[51]
24.
العيون و النکت = تفسير الماوردي، کتابت در ربيع الاول 604.[52]
25.
الامامة
و السياسة
ابن قتيبه دينوري و احکام العصاة
محمد قلعي، کتابت در 652ق همراه با تملکها و يادداشتهاي مطالعه.[53]
26.
الامان من اخطار الاسفار و الزمان، سيد بن طاوس (664ق)، کتابت در 632ق.[54]
27.
بغية
الطلب في تاريخ حلب،
ابن عديم عقيلي (660ق) کتابت در 718ق تصحيح شده
و با مهر وقف و امضاي سلطان
محمود خادم حرمين شريفين و نيز يادداشت وقف نسخه بر
خانقاه ناصريه.[55]
28.
عرائس المجالس ثعلبي، کتابت در 843ق.[56]
29.
الزيج السنجري، از عبدالرحمن خازني، کتابت در سدة نهم هجري و تصحيح شده در
890ق.[57]
30.
شرح فصوص الحکم از مؤيدالدين خاتمي صوفي (700ق)، کتابت در 725ق، تصحيح شده و
داراي حواشي است.[58]
31.
المقامات اللزومية
ابو طاهر محمد تميمي اندلسي (538ق) کتابت در 650ق در بغداد، تصحيح شده است.[59]
32.
المهذب من الفتاوي از امام منصور عبدالله حسني يمني (614ق) کتابت در 688ق،
تصحيح شده و حواشي دارد.[60]
33.
مقامات حريري، تحرير در 723ق و نسخهاي ديگر تحرير در 800ق.[61]
34.
نهج المسترشدين في اصول الدين از علامه حلي (726ق) تحرير در 715ق با تصحيحات
و حواشي و نشانيهاي بلاغ و انهايي از فخرالمحققين در 725ق.[62]
35.
کشف الخفا من کتاب الشفا، علامه حلي، کتابت در 729ق.[63]
36.
نهاية
الوصول علامه
حلي، کتابت در 731ق به رسم خزانة عزالدين حاکم فوعه.[64]
37.
المختار، مجدالدين عبدالله موصلي بلدجي (683ق) کتابت در 861ق.[65]
38.
شرح تلخيص المفتاح از خطيبي خلخالي (حدود 745ق)، کتابت در 757ق. اين نسخه
تصحيح شده است.[66]
39.
شرح اللباب از قطب الدين سيرافي فالي (بعد از 712ق)، کتاب در سدة هشتم همراه
با حواشي بسيار.[67]
40.
المهذب في طب العين از ابن نفيس (687ق) کتابت در 851ق، تصحيح شده و نشاني
بلاغ دارد.[68]
41.
رموز الکنوز في تفسير الکتاب العزيز از عبدالرزاق رسعني حنبلي (661ق) به نسخ
معرب در 742ق کتابت شده است و آثار مقابله و تصحيح و امضاي مطالعه از قرن نهم
دارد.[69]
42.
دو رساله به نام: التعريف و الاعلام فيما ابهم في القرآن من الاسماء الاعلام
از عبدالرحمن اندلسي سهيلي (581ق) و اثبات نبوة
النبي
از امام مؤيد احمد بن حسين هاروني ديلمي (421ق) کتابت در 691ق، مقابله و تصحيح شده
است.[70]
43.
الانوار لعمل الابرار، جمالالدين يوسف اردبيلي شافعي (799ق) کتابت در سال
881ق.[71]
44.
الارشاد لمصالح الانفس و الاجساد، از ابوالمکارم اسماعيل اسرائيلي متطبب،
کتابت
در 662ق.[72]
45.
کيمياي سعادت غزالي، کتابت در 882ق.[73]
46.
ديوان ابن فارض، کتابت در 859ق.[74]
47.
سؤال و جوابهاي قرآني و حديثي، کتابت در 875ق.[75]
48.
المغني في رؤوس مسائل الخلاف بين الامام الناصر للحق و سائر فقهاء اهل
البيت، اثر علي بن ابي جعفر ديلمي، کتابت در 670ق.[76]
49.
طيف الخيال اربلي همراه چند رسالة ديگر، کتابت در سدة نهم هجري.[77]
50.
المهذب البارع في شرح المختصر النافع، از ابن فهد حلي، کتابت در 870ق در
مشهد.[78]
51. الاعلاق
الخطيرة في ذكر امراء الشام و
الجزيرة، از
ابن شدّاد حلبي (684ق) كتابت در سده هفتم و هشتم با يادداشت تملّك در 770ق.[79]
52.
مجموعة ده رساله در كلام و ادبيات عرب، كتابت در 861 و 862ق.[80]
53.
جمهرة
اشعار العرب،
ابوزيد قرشي (حدود 170ق)، كتابت در 726ق و تصحيح شده در 927ق.[81]
54.
اللمع من فقه اهل البيت، اثر سيد علي حسني يمني (729ق)، كتابت در 679ق.[82]
55.
مجموعه هفت رساله در نجوم از كوشيار جيلي، ابو نصر طرقي، مسعود غزنوي و خواجه
نصيرالدين طوسي كتابت در 700ق.[83]
56.
النصايح الموجودة
في بيان الشيم
المحموده از مؤلفي
ناشناس، كتابت در 781ق.[84]
57.
مجموعهاي از رسالههاي علماي زيديه، كتابت در 824 تا 831ق.[85]
58.
شرح الاصول الخمسة، از
قاضي عبدالجبار معتزلي (415ق)، كتابت در 745ق.[86]
59.
بدء الخلق و قصص الانبياء، كسايي، كتابت در 873ق.[87]
ب ـ
نسخههاي خط مؤلف: نسخهنويسي آثار مؤلف به دست خود او در سدههاي پيشين از جملة
آداب فرهنگي و علمي محسوب بوده است. به اين اعتبار بسياري از نگارشها و مؤلفات،
خاصّه تا سده هشتم هجري, داراي نسخة اصل بودهاند. به دست داشتن نسخة خط مؤلف از هر
كتابي، در تصحيح فنّي آن، نقش مهمي دارد. در اين فهرست تعداد قابل ملاحظهاي از
نسخههاي اصل و خط مؤلف معرفي شده كه به نمونهاي از آنها اشاره
ميشود:
1.
الصحيح المختار من علوم العترة
الاطهار از سيد محمد
بن حسن عجري مؤيدي در 1374ق، تصاوير شماره 1207، 1208 و 1383.[88]
2.
تقرير أبحاث السيد البروجردي از سيد ابوالفضل نبوي قمي، تصوير شماره 1213.[89]
3.
نجاة
العباد في يوم المعاد، شيخ محمدحسن
نجفي صاحب جواهر، تصوير شماره 1215.[90]
4.
اراءة
الطريق
شيخ جعفر كواتي هزار جريبي (قرن 14ق)، تصويرهاي شماره 1217 و 1218.[91]
5. معاني ألفاظ
القرآن، ضياءالدين محمد حنفي رومي (متوفي 729ق)، تصوير شماره 1240.[92]
6.
حاشية جامع عباسي از شيخ علي علامه حائري بارفروشي (1339ق)، تصوير شماره
1250.[93]
7.
كشكول عبدالله بن محمد اشرفي كتابت در 1235ق، تصوير شماره 1260.[94]
8.
شرح القوانين المحكمة، از
محمد بن مقيم درزي بارفروشي, مشهور به ملا حمزه شريعتمدار (متوفي 1281ق)، اين نسخه
را يعقوب بن مقيم (برادر شارح) در 1261ق وقف كرده است.[95]
9.
تقريرات الاصول، از محمد يوسف بارفروشي (قرن 13ق)، تصوير شماره 1262.[96]
10.
تقريرات أبحاث الآخوند الأصولية،
ابوالحسن علامه بارفروشي (قرن 14ق)، تصوير شماره 1263.[97] از همين مؤلف،
مجموعة في
الفقه و الاصول، تصوير شماره
1275.[98]
11.
دو رساله از محمد عقيل بن عبدالهادي شريف حسيني دربارة قرائت قرآن، تصوير شماره
1269.[99]
12. ارشاد الجاهلين، سيد عبدالله حسيني گنابادي (قرن 14)،
تصوير شماره 1273.[100]
13.
تبيان اللمعة، از
حسن بن علي اصغر ملقب به كلاك در 1269ق، تصوير شماره 1279.[101]
14.
تقريرات الأصول، شيخ سليم مازندراني علي آبادي (قرن 13ق)، تصوير شماره
1280.[102] و تقريرات فقه از
همو، تصوير شماره 1294.[103]
15.
الخلل، از سيد محمد فشاركي اصفهاني (1316ق)، تصوير شماره 1305.[104]
16.
زندگينامه و خاطرات خودنوشت محمدتقي صاحب الزماني (معاصر) تصوير شماره 1318.[105]
17.
نتيجة
الأفكار، عبدالرحيم
تستري (1313ق) منظومهاي است به عربي در اصول فقه، تصوير شماره 1322.[106]
18.
حاشية شرح الاشارات، از ملا محمدباقر محقق سبزواري (1090ق)، تصوير شماره
1371.[107]
19.
خاطرات ميرزا عبدالله مجتهدي (قرن 14) كتابت در 21 آذر 1325ش، تصوير شماره 1377.[108]
20.
ماسأة
جمل، از شيخ علي
اكبر مهديپور (معاصر)، تصوير شماره 1386.[109]
21.
سماء المقال في تحقيق علم الرجال، ابوالهدي كلباسي (1356ق)، كتابت در 1340ق،
تصوير شماره 1385.[110]
22.
المختصر من علم اصول الفقه، شيخ محمد غروي (معاصر)، تصوير شماره 1460.[111]
23.
نصيحتنامه، ميرزا نصير بن حاجي معصوم مراغي (قرن 12ق)، تصوير شماره 1484.[112]
24.
جغرافي المشاهد، محمدباقر حسيني خلخالي (قرن 14ق)، تصوير شماره 1486.[113]
25.
تأليفات محمدباقر بن رضا قلي شريعت سنگلجي (1411ق) از جمله: يادداشتهايي در تصوف
و فرهنگ قرآن، تصاوير شماره 1487 تا 1500.[114]
26.
ديوان بسطامي (قرن 14ق) شامل قصيدهاي فارسي در غدير و قصيدهاي عربي در
غدير و قصيدهاي عربي درباره مالك اشتر و قصيدهاي عربي دربارة خديجه, همسر پيامبر
اكرم(ص) و نظم حديث كساء به فارسي، تصوير شماره 1502.[115]
27.
ترجمه خصائص الحسين از ملا محمدصالح استرآبادي (قرن 14ق)، تصوير شماره
1507.[116]
28.
آثار ميرزا صادق آقا بن محمد تبريزي (1351ق) از جمله: نهاية
التذكرة في شرح التبصرة
و الصلاة.[117]
29.
ديوان شيخ محمدباقر دورقي (قرن 13ق)، تصوير شماره 1547.[118]
از
جمله نسخههاي نفيس معرّفي شده در اين فهرست، نسخهاي چاپي از تهذيب الاحكام
شيخ طوسي است كه دانشمند جليلالقدر, آيتالله سيد موسي شبيري زنجاني آنرا با چند
نسخة مهم از جمله نسخة شهيد ثاني و نسخة سيد حسين كركي مقابله كرده است.[119]
همچنين آثار
مرحوم ميرزا مهدي اصفهاني (1365ق) شامل: المعاريض، مصباح الهدي،
الافتاء و التقليد، ابواب الهدي، غاية المن
ومعراج القرب واللقاء از جمله آثار
كميابي است كه در اين فهرست معرّفي شده است.[120]
[1]. براي
آشنايي بيشتر با مرکز احياي ميراث اسلامي مراجعه کنيد به جزوهاي
که به سه زبان (فارسي، عربي و انگليسي) در معرفي مرکز، همزمان با پنجمين نمايشگاه
نرمافزار علوم اسلامي منتشر شده است؛ همچنين: گفتوگو با حجةالاسلام
سيداحمد حسينياشکوري (کتاب هفته، پياپي 547، شنبه 6 دي 1382، ص 11) و مقدمة جلد
اول فهرست نسخههاي عکسي مرکز و مقالة جناب آقاي علي رفيعي علامرودشتي با عنوان
«آشنايي با مرکز احياي ميراث اسلامي» منتشر شده در فصلنامة آينه ميراث ش 10 و 11 ص
86-90.
[2]. کلمة
هيئت، در اين فهرست يک بار به صورت «هيئت» و بار ديگر به صورت «هيأت» ضبط شده که
شکل اول در معني ستارهشناسي
به کار ميرود. (نکـ : فهرست نسخههاي عکس مرکز احيا: ج 4, صص 93 و
453).
[3]. در
فهرست نسخههاي
عکسي مرکز احيا (ج 4, ص 284) کتابخانه سلطنتي رباط در مصر دانسته شده
است!
[4]. فهرست
نسخههاي
عکسي مرکز احياي ميراث اسلامي: ج 4, صص 164-191.
[5]. همان, ج
4, صص 407-423.
[6]. همان, ج
4, صص 15-28.
[7]. همان, ج
4, صص 236-243.
[8]. همان, ج
4, ص 205.
[9]. همان, ج
5, ص 210.
[10]. همان, ج
4, ص 347.
[11]. همان, ج
4, ص 406.
[12]. همان, ج
4, ص 10.
[13]. همان, ج
4, ص 433.
[14]. همان, ج
4, ص 431.
[15]. همان, ج
4, ص 340.
[16]. همان, ج
4, ص 10.
[17]. همان, ج
4, ص 122، نسخه عکسي شماره 1299.
[18]. همان, ج
4, ص 123.
[19]. همان, ج
4, ص 122.
[20]. همان, ج
4, ص 380.
[21]. همان, ج
4, ص 426.
[22]. همان, ج
4, ص 431.
[23]. همان, ج
4, ص 196.
[24]. همان, ج
4, ص 434.
[25]. همان, ج
4, صص 443-444.
[26]. همان, ج
4, ص 452.
[27]. همان, ج
4, ص 458.
[28]. همان, ج
4, صص466-468.
[29]. همان, ج
4, صص 6-7، تصوير شماره 1203.
[30]. همان, ج
4, صص 123، تصوير شماره 1300.
[31]. همان, ج
4, صص 6-10، تصوير شماره 1204.
[32]. همان, ج
4, صص 11-14، تصوير شماره 1205.
[33]. همان, ج
4, صص 15-28، تصوير شماره 1206.
[34]. همان, ج
4, صص 30-33، تصوير شماره 1209.
[35]. همان, ج
4, صص 33-34، تصوير شماره 1210.
[36]. همان, ج
4, صص 43-44، تصوير شماره 1219.
[37]. همان, ج 4, صص 44-45، تصوير شماره 1220 و ج 4, صص 11-117 و 134 و
151 و 446 نسخههاي
ديگر از سدة هفتم هجري.
[38]. همان, ج
4, صص 45-46, تصوير شماره 1221.
[39]. همان, ج
4, صص 46-47، تصوير شماره 1222.
[40]. همان, ج
4, ص 47، تصوير شماره 1223.
[41]. همان, ج
4, صص 48-49، تصوير شماره 1224.
[42]. همان, ج
4, صص 49-50، تصوير شماره 1225.
[43]. همان, ج
4, صص 50-51، تصوير شماره 1226.
[44]. همان, ج
4, صص 51-53، تصوير شماره 1227.
[45]. همان, ج
4, ص 53، تصوير شماره 1228.
[46]. همان, ج
4, صص 53-54، تصوير شماره 1229.
[47]. همان, ج
4, صص 54-55.
[48]. همان, ج
4, ص 71، تصوير شماره 1245.
[49]. همان, ج
4, صص 78-79، تصوير شماره 1253 و ج 4, ص 224، تصوير شماره 1378 و
1379.
[50]. همان, ج
4, ص 81، تصوير شماره 1256.
[51]. همان, ج
4, صص 95-96، تصوير شماره 1270.
[52]. همان, ج
4, صص 110-111 و 132، تصويرهاي 1284 و 1285 و 1310.
[53]. همان, ج
4, صص 127-129، تصوير شماره 1306.
[54]. همان, ج
4, صص 129-130، تصوير شماره 1309.
[55]. همان, ج
4, ص 131، تصوير شماره 1308.
[56]. همان, ج
4, ص 133، تصوير شماره 1311.
[57]. همان, ج
4, صص 136-138، تصوير شماره 1314.
[58]. همان, ج
4, ص 138، تصوير شماره 1315.
[59]. همان, ج
4, صص 141، تصوير شماره 1319.
[60]. همان, ج
4, صص 141-142، تصوير شماره 1320.
[61]. همان, ج
4, ص 145، تصوير شماره 1324 و ج 4, صص 153-154، تصوير شماره
1338.
[62]. همان, ج
4, ص 146، تصوير شماره 1325.
[63]. همان, ج
4, صص 146-147، تصوير شماره 1326.
[64]. همان, ج
4, ص 149، تصوير شماره 1329.
[65]. همان, ج
4, صص 151-152، تصوير شماره 1335.
[66]. همان, ج
4, ص 152، تصوير شماره 1336.
[67]. همان, ج
4, ص 282-283، تصوير شماره 1455.
[68]. همان, ج
4, صص 292-293، تصوير شماره
1464.
[69]. همان, ج
4, ص 296، تصوير شماره 1470.
[70]. همان, ج
4, صص 296-298، تصوير شماره 1471.
[71]. همان, ج
4, ص 301، تصوير شماره 1476.
[72]. همان, ج
4, ص 305، تصوير شماره 1479.
[73]. همان, ج
4, 378-379، تصوير شماره 1555.
[74]. همان, ج
4, صص 379-380، تصوير شماره 1556.
[75]. همان, ج
4, ص 383، تصوير شماره 1560.
[76]. همان, ج
4, ص 423، تصوير شماره 1572.
[77]. همان, ج
4, صص 424-426، تصوير شماره 1573.
[78]. همان, ج
4, ص 435، تصوير شماره 1579.
[79]. همان, ج
4, صص 436-437، تصوير شماره 1581.
[80]. همان, ج
4, صص 438-444، تصوير شماره 1582.
[81]. همان, ج
4, صص 444-445، تصوير شماره 1583.
[82]. همان, ج
4, ص 445، تصوير شماره 1584.
[83]. همان, ج
4, صص 452-456، تصوير شماره 1588.
[84]. همان, ج
4, صص 459-462، تصوير شماره 1590.
[85]. همان, ج
4, صص 463-462، تصوير شماره 1593.
[86]. همان, ج
4, ص 467، تصوير شماره 1595.
[87]. همان, ج
4, صص 467-468، تصوير شماره 1596.
[88]. همان, ج
4, 28-30 و 233.
[89]. همان, ج
4, صص 38-39.
[90]. همان, ج
4, ص 39-40.
[91]. همان, ج
4, ص 65.
[92]. همان, ج
4, ص 65.
[93]. همان, ج
4, ص 76.
[94]. همان, ج
4, صص 84-87.
[95]. همان, ج
4, ص 87، تصوير شماره 1261.
[96]. همان, ج
4, صص 87-88.
[97]. همان, ج
4, ص 88.
[98]. همان, ج
4, ص 100.
[99]. همان, ج
4, صص 94-95.
[100]. همان, ج
4, صص 98-99.
[101]. همان, ج
4, ص 100.
[102]. همان, ج
4, ص 105.
[103]. همان, ج
4, ص 117.
[104]. همان, ج
4, ص 127.
[105]. همان, ج
4, صص 140-141.
[106]. همان, ج
4, ص 143.
[107]. همان, ج
4, 219-220.
[108]. همان, ج
4, ص 223.
[109]. همان, ج
4, 235-236.
[110]. همان, ج
4, صص 234-235.
[111]. همان, ج
4, ص 286.
[112]. همان, ج
4, ص 311.
[113]. همان, ج
4, ص 312.
[114]. همان, ج
4, صص 313-318.
[115]. همان, ج
4, ص 319.
[116]. همان, ج
4, ص 322.
[117]. همان, ج
4, صص 331-332، تصوير شماره 1517 و ج 4, صص 357-360، تصاوير شماره 1539 تا
1542.
[118]. همان, ج
4, ص 364.
[119]. همان, ج
4, ص 39، تصوير شماره 1214.
[120]. همان, ج
4, صص 40-42، تصوير شماره 1216.