|
رد طراحي مالكيت معنوي در اينترنت
س بريش
ه محمد هادي سهرابي
اشاره
همايش بينالمللي تجارت الكترونيكي و مالكيت فكري توسط اتاق بازرگاني صنايع و معادن ايران در تهران, در 25 و 26 ديماه 1380 برگزار شد. اين همايش, اولين نشست در اين زمينه بود كه البته با مشاركت سازمان جهاني مالكيت فكري WIPO و حضور متخصصاني از داخل و ميهماناني از خارج شكل گرفت.
محورهايي كه سخنرانان به ارائه مقاله پرداختند عبارت بود از: توسعه تجارت الكترونيكي, فناوري تجارت الكترونيكي, موارد جهاني اقتصاد ديجيتالي, مالكيت فكري و اينترنت و نحوة حل اختلاف مالكيتهاي فكري.
آقاي بريش با انتخاب موضوع طراحي مالكيت معنوي در اينترنت به اجمال مسائلي را مطرح كرد كه به هر حال تازگي داشت. مقاله ايشان عيناً ترجمه و جهت استفاده پژوهشگران در اين مجموعه جاي گرفت. مطالب اين مقاله آخرين سخنها در اينباره است و حكايت از آخرين تجربههاي غربيها دارد. زيرا نويسنده علاوه بر سمتهاي اداري و پستهاي اجرايي, عنوان كارشناس اتحاديه اروپا را نيز دارد. با توجه به اينكه اين اتحاديه قطب بزرگ تجاري است و با دغدغههاي اقتصادي به كپيرايت مينگرد, نكات بريش, مهمّ و اساسي است.
تقريباً تمام مطالبي كه امكان قرار گرفتن آنها در يك سايت اينترنتي وجود دارد، ميتوانند مورد حمايت كپي رايت و يا حقوق وابسته به آن قرار گيرند. اين مطالب شامل متون ادبي مانند مقالات، مناظر، تصاوير، عكس، فيلم، موسيقي و حتي مجموعهاي از اطلاعات (پايگاه دادهها) است. شمول حمايت كپيرايت بر هر يك از اين مطالب وابسته به قانون كشورهاست زيرا كشورها مفاهيم متفاوتي در مورد حمايت كپيرايت دارند. اساساً تمام حوزههاي قضايي در جهان بر اين نكته متفق القول هستند كه اجراي قانون كپيرايت يا حقوق وابسته، متعلق به حوزه قضايي كشوري است كه طالب قانون حمايت كپيرايت ميباشد و يا به عبارت ديگر كشوري كه در آن ادعاي تخلف از كپيرايت صورت ميگيرد، براي مثال زمانيكه توزيع غير مجازي از يك سي دي رام در آلمان صورت ميپذيرد كه حاوي نرمافزار حمايت شده توسط كپيرايت است، از آنجا كه اين تخلف در كشور آلمان رخ داده است، بنا بر اين مشمول قوانين كپيرايت آلمان خواهد بود.
متأسفانه در محيط اينترنت، تعيين قانون مناسب و اجراپذير مشكلتر است. از آنجا كه مطالب موجود در يك سايت اينترنتي از طريق هر كامپيوتر متصل به شبكه در دنيا قابل رؤيت است، تخلف مورد ادعا از طريق قرار دادن مطالب مورد حمايت كپيرايت در شبكه، ممكن است در تمام كشورهايي كه اين مطالب در آنجا قابل مشاهده است صورت پذيرفته باشد و لذا مشمول تمام قوانين كپيرايت يا حقوق وابسته خواهد بود. اين مشكلي است كه نه قوانين موجود و تصميمات دادگاهي و نه مدارس مكاتب حقوقي هيچكدام به راه حل مشتركي در اين زمينه دست نيافتهاند. عليرغم اين مشكل، فرد ميتواند حداقل مطمئن باشد كه قانون كپيرايت كشور يا كشورهايي كه هدف فعاليت صاحبان سايتهاي اينترنتي است، اجرا ميگردد. اين قانون سپس تصميم ميگيرد كه مطالب استفاده شده در سايتهاي شركتها، تحت حمايت كپيرايت يا حقوق وابسته قرار دارند يا خير.
نگاهي به مالكيت فكري در اتحاديه اروپا
در برخي قسمتهاي كپيرايت مثل حمايت از نرمافزارها و پايگاه دادهها (يعني مجموعهاي از اطلاعات مانند ليستي از هايپرلينكها) قوانين هماهنگ با دستورالعملهاي معين اتحاديه اروپا وجود دارد. در اين قسمتها شرايط حمايت كپيرايت در كشورهاي عضو اتحاديه يكسان و يا بسيار مشابه است. اطلاعات مورد بحث بايستي ناشي از خلاقيت معنوي شخص ارائه كننده آنها باشد كه حداقلي از خلاقيت و اختصاصي بودن براي اين امر كفايت ميكند. مواردي كه فاقد حداقلها باشند و نشاني از خلاقيت و ذوق شخصي نداشته باشند.، قابل حمايت كپيرايت نيستند.
نهايتاً پايگاه دادهها نيز ـ در كنار حمايت كپيرايت كه در فوق ذكر شد ـ در حالتي كه متضمن صرف سرمايهاي قابل توجه زمان، پول يا كار براي جمعآوري، مميزي يا ارائه دادهها باشند، مورد حمايت قرار ميگيرند. شرايط حمايت از ديگر مطالب مثل متنها، تصاوير، عكسها يا موسيقي در كشورهاي عضو اتحاديه متفاوت ميباشد. در برخي كشورها (اتريش، آلمان، نروژ و سوئد) سطح معيني از خلاقيت جهت بهرهمند شدن از حمايت كپيرايت لازم است. در برخي كشورهاي ديگر (انگلستان، ايرلند، يونان، پرتقال، اسپانيا و هلند) مطالب بايستي خلاقيت معنوي شخصي باشد. اختلاف اصلي در اين موارد بر سر ميزان خلاقيت لازم براي بهرهمند شدن از حمايت كپيرايت است.
از آنجا كه حمايت كپيرايت نيازمند عمليات رسمي مانند ثبت و يا علامت كپيرايت (علامت©) نميباشند، توصيه ميشود شركتها در زمان استفاده از مطالب خود كه مورد حمايت كپيرايت هستند، از علايم كوچك يا كوتاه كپيرايت استفاده كنند:
براي نمونه بنويسند:
ـ محتويات اين صفحه اينترنتي تحت حمايت قانون بينالمللي كپيرايت قرار دارد. هرگونه استفاده غيرمجاز از اين مطالب نقض قوانين كپيرايت بوده و قابل مسامحه نخواهد بود.
در برخي كشورها وقتي چنين علائمي در كپي وجود داشته باشد، ادعاي صورت گرفتن تخلف بطور ناآگاهانه در دفاعيه متخلف مورد پذيرش قرار نخواهد گرفت. همچنين در كشورهاي اروپايي فرض بر اين است كه نام شخصي كه بعنوان نويسنده ذكر ميگردد در حقيقت نام آفريننده اثر ميباشد.
مالكيت كپي رايت
قوانين كپيرايت كشورهاي عضو اتحاديه اروپا، اين حق را مربوط به نويسنده اثر ميدانند. نويسنده شخص حقيقي است كه اين اثر را خلق كرده است و اين بدان معناست كه يك شخص حقوقي (شخصيت حقوقي) نميتواند مالك اصلي كپيرايت باشد. هر چند كه ميتواند صاحب حقوق معيني در بهرهبرداري از آن باشد. اما در بيشتر كشورهاي اروپايي، كپيرايت بعنوان يك كل، آن چنان كه حقوق اقتصادي قابليت انتقال به غير را دارند، قبال انتقال به طرف سوم نيست. استثناء موجود در اين رابطه قوانين كپيرايت ايرلند و قوانين مربوط به اختراعات و طرحها در انگلستان است كه در آنها خالق اثر ميتواند كپيرايت را به عنوان يك كل به يك شخص حقيقي و يا حقوقي انتقال دهد در حالي كه شخص اصلي آفريننده اثر همچنان صاحب حق نخستين باقي ميماند. استثناء ديگر در اين زمينه خلق اثري تحت فرايند استخدام است كه طي يك قرارداد و يا در حالت كارآموزي صورت ميگيرد. در اين مواقع، بيشتر كشورها انتقال قانوني حق بهرهبرداري و يا (در كشورهاي انگلستان و ايرلند) انتقال كپيرايت به عنوان يك كل از شخص نويسنده به استخدام كننده را معتبر ميدانند. اين در حالي است كه حقوق معنوي اثر براي نويسنده باقي ماند. در موردكارهايي كه با مشاركت چند نفر انجام پذيرفته است، تمام قوانين كشورهاي اروپايي، كپيرايت را براي تمام اين افراد ميپذيرند در صورتي كه هر كدام از اين افراد بصورت جداگانه امكان بهرهبرداري از آنرا نداشته باشند.
صدور جواز
در خصوص آثار مورد حمايت كپيرايت، قوانين كشورهاي عضو اتحاديه حقوق معيني را براي بهرهبرداري از آنها تعريف كردهاند (كه حقوق اقتصادي نام گرفته است) و همچنين حقوق ديگري كه حقوق معنوي نام دارد. در مورد آثار حمايت شده توسط حقوق وابسته [به كپي رايت] تنها حقوق اقتصادي پذيرفته شده هستند.
حقوق انحصاري تا اندازهاي توسط دستورالعمل جديد كپي رايت كه اتحاديه اروپا اخيراً پذيرفته است در سطح اروپا هماهنگ خواهد شد (دستور العمل پارلمان اروپا و شوراي هماهنگي ديدگاه روشن كپيرايت و حقوق وابسته در جامعه اطلاعاتي). كشورهاي عضو اتحاديه موظف به اجراي اين آييننامه تا تاريخ 22 دسامبر سال 2002 شدهاند. مطابق قانون جديد اتحاديه اروپا، حقوق اقتصادي قابل انتقال در محيط اينترنت، حق تجديد چاپ (وقتي مطالب روي سروِر قرار ميگيرند و گاهي اوقات در ابتدا ديجيتايزه ميشوند كه هر دو شامل عمليات تجديد چاپ مطابق دستورالعمل اتحاديه اروپا ميباشند) و حقوق ارائه آن براي عموم ميباشند. ارائه عمومي مطالب به معناي امكان دسترسي همگان به طور آزادانه به اين مطالب از طريق اينترنت، مطابق دستورالعمل جديد كپيرايت تعريف ميگردد. جداي از اين حقوق، شركتي كه قصد تغيير و يا اصلاح اين مطالب را دارد بايستي از دارنده حق چاپ، مجوز دريافت كند. دليل اين امر آن است كه حق تغيير و اصلاح مطالب بخشي از حقوق معنوي بشمار آمده و انتقالپذير نميباشد. بنا بر اين شركتي كه چنين قصدي دارد بايد بدنبال كسب مجوز براي خود باشد.
حقوق معنوي نويسنده شامل حق شناخته شدن به عنوان نويسنده و حق ممانعت از تحريف يا تغيير ميباشد اين حقوق قابل انتقال به غير نيست. بنا بر اين، شركتها بايد بدنبال اخذ مجوز يا عبارتي صريح باشند كه مبني بر آن بهرهبرداري دلخواه از مطالب با حقوق معنوي نويسنده تضامني پيدا نميكند و نويسنده از اين حقوق عليه شركت بخاطر بهرهبرداري از مطالب نويسنده استفاده نميكند. به علاوه شركت بايستي نام نويسنده و موجد اثر را ذكر كند و بدينوسيله عمل خود را با حق معنوي نويسنده شامل برسميت شناختن نويسنده هماهنگ كنند.
معافيتهاي قانوني
هرگونه بهرهبرداري از يك مطلب نيازمند اخذ مجوز از نويسنده آن نميباشد. شركتي كه از مطالب حمايت شده براي ارائه در سايت اينترنتي خود استفاده ميكند. قادر به بهرهمند شدن از معافيتهاي قانوني حمايت كپيرايت با حقوق وابسته است كه اين امر بستگي به مطلب مورد استفاده و هدف از اين كار دارد. تمام كشورهاي عضو اتحاديه اروپا، شماري از فعاليتهاي بهرهبرداري را كه شامل معافيتهاي كپيرايت هستند به رسمت ميشناسند. در مورد ديگر موضوعات، دستورالعمل جديد اتحاديه اروپا در مورد كپيرايت معطوف به هماهنگ كردن معافيتهاي قانوني در قوانين ملي كشورهاي عضو ميباشد.
الف) استفاده شخصي براي مقاصد علمي شخصي و يا اطلاعات فردي با گرفتن يك كپي واحد, بدون اشكال است. كشورهاي مختلف در مورد اينكه «كپي واحد» چه تعداد كپي را در بر ميگيرد، نظرات متفاوتي دارند.
اما ميتوان مطمئن بود كه دو و يا سه كپي از حد قانوني تجاوز نخواهد كرد. اين كپيها كه براي مقاصد شخصي گرفته شدهاند قابل انتشار و ارائه براي همگان در اينترنت نميباشند.
ب) نقل قولهايي با طول متفاوت در صورتي كه با هدف مطلب اصلي هماهنگ باشد، مجاز است. اين معافيت نه تنها شامل حق تجديد چاپ، بلكه حق انتشار و ارائه عمومي آن نيز ميباشد.
د) براي گزارشهاي صوتي ـ تصويري مسايل روز، باز آفريني، توزيع و نمايش عمومي مجاز ميباشد. به همين منوال گفتارهايي كه در مجالس عمومي يا اخبار در خصوص حوادث روز طرح ميگردند قابل انتشار و ارائه عمومي ميباشد.
هـ) براي اهداف آرشيوي، بيشتر قوانين كپيرايت كشورهاي اروپايي حق تجديد چاپ مطالب را براي كاربردهاي غير اقتصادي مثل كتابخانهها، تسهيلات آموزش همگاني و موارد مشابه مجاز ميدانند.
معافيتهاي جديد كپيرايت
مهمترين استثنائاتي كه در دستورالعمل جديد اتحاديه اروپا آمده است، به طور مختصر تشريح ميگردد:
الف) از آنجا كه حق تجديد چاپ، همانگونه كه در دستورالعمل جديد اتحاديه اروپا آمده است، هرگونه عمليات يا تجديد چاپي را شامل ميشود، تجديد چاپ موقتي اثر حمايت شده در صورتيكه جزئي و يا بخشي از فرآيند تكنولوژيكي باشد و قادر به تأمين اهداف ذيل گردد را استثناء ميكند،
ـ انتقال در شبكه ميان طرفهاي سوم
ـ استفاده قانوني از يك اثر
ب) در درجة دوم، كپي گرفتن از يك كار حمايت شده در صورتي كه توسط يك شخص حقيقي (و نه حقوقي) و براي مقاصد شخص و غير اقتصادي صورت گيرد، نقض حق تجديد چاپ نميباشد.
ج) استفاده از مطالب حمايت شده براي اهداف تعليمي يا تحقيقات علمي تا وقتي (در صورت امكان) منبع اصلي آن كه داراي نام نويسنده است معين باشد و براي اهداف غير اقتصادي صورت گيرد، نيازمند اخذ مجوز از صاحب حق نيست. بنا بر اين معافيتهايي از كپيرايت براي تجديد چاپ و ارائه همگاني براي تدريس و تحقيقات وجود دارد.
د) مقالات منتشره در مورد اقتصاد رايج، عناوين سياسي يا مذهبي، اخبار و موارد مشابه در حالتي كه چنين استفادهاي آشكارا ذخيره نگردد و اثر اصلي كه حاوي نام نويسنده است معين باشد، امكان تجديد چاپ و ارائه عمومي دارند.
حمايت در برابر اقدامات غيرقانوني تكنولوژيكي
دستورالعمل جديد كپيرايت اتحاديه اروپا نوع جديدي از كپيرايت «غير مستقيم» را معرفي كرده است كه كشورهاي عضو بايستي تا دسامبر 2002 آنرا در قوانين كشورهاي خود بگنجانند. اين موارد مربوط به
ـ حمايت از ابزارهاي تكنولوژيكي مانند وسايل جلوگيري از نسخهبرداري در برابر اقدامات غير قانوني است.
ـ حمايت از آنچه «اطلاعات كنترل حقوق» ناميده ميشود.
در برابر حذف و يا تغيير با ملاحظه اقدامات تكنولوژيكي كه براي جلوگيري از فعاليتهاي غيرمجاز در مورد مطالب حمايت شده بايستي طراحي گردند، اعمال متقلبانه و همچنين توليد، ورود، انتشار و فروش ابزارهاي اينچنيني ممنوع ميباشد.
اطلاعات كنترل حقوق در واقع دادههايي هستند كه صاحب حق در مورد مطالب حمايت شده، نويسنده آن و يا هرگونه اطلاعاتي در مورد زمان و شرايط استفاده از اين مطالب ارائه كرده است و در برابر هرگونه تغييرات حمايت ميگردد. به علاوه ورود، توزيع يا ارائه عمومي مطالب حمايت شدهاي كه اطلاعات كنترل حقوق آن حذف و يا دستخوش تغيير واقع شده است، ممنوع ميباشد.
مسائل مربوط به هايپرلينك و فريم
هايپرلينكها ابزار بسيار مفيدي در شبكه اينترنت براي كاربرها و مالكين سايتها هستند. امّا استفاده از هايپرلينكها تحت شرايط معيني به دلايل حقوقي ويژهاي، به طور مثال در قانون علائم تجاري، قانون كپيرايت، قانون رقابت و يا تعهدات، ميتواند مشكل ساز شود. در يكي از مسايل مربوط حين طراحي سايت اينترنتي آن است كه وقتي شخصي به سايت ديگري متصل ميشود در برابر مطالب آن سايت مسئول ميباشد يا خير؟
اغلب علايم حمايت شدهاي مانند نامهاي علايم تجاري يا آرمها در هنگام طراحيها هايپرلينكها مورد استفاده قرار ميگيرند. بسياري از هايپرلينكها به گونهاي طراحي ميشود كه يك كلمه يا كلماتي در سايت با مشخصات عادي نوشته شده و به طريقي مورد تأكيد قرار ميگيرد. به عنوان مثال، زير آن كلمه يا كلمات خط كشيده ميشود و يا با رنگ ديگري نوشته ميشود كه با كليك كردن روي اين كلمات پيوند با سايت مورد نظر برقرار ميگردد. حتي در اين پيوندهاي پايهاي، كلماتي كه ميتوان آنها را كليك كرد معمولاً شامل علايم حمايت شده، علايم تجاري يا نامهاي تجاري شركت يا سايتي است كه با آن پيوند برقرار ميشود. در برخي مواقع استفاده از پيوندهاي پايهاي ميتواند به يك تخلف منجر شود. اين مسئله معمولاً مربوط به زماني است كه از علايم تجاري مشهور استفاده ميگردد.
هايپرلينكهاي عادي به صفحات سايتهاي اينترنتي (لينكهاي صفحهاي) تا وقتي كه شخص برقرار كننده پيوند، محتويات سايت مورد نظر را كپي نكرده و آن را در معرض استفاده همگاني قرار نداده است، مرتكب خلافي نشده است و حق تجديد چاپ نويسنده را نقض نكرده است و تنها نشان داده است كه مطالب مشخصي را در كجا ميتوان يافت. اما در مواقعي برقراري هايپرلينكهاي بيشتر ميتواند به نقض كپيرايت و يا حقوق وابسته توسط شخص برقرار كننده پيوند بيانجامد. زماني كه هايپرلينك معطوف به صفحه دوم سايت مزبور (پيوند عميق) باشد، آگهيهاي موجود در صفحه اول توسط كاربر حذف ميگردد. اين عمل مسأله ساز خواهد شد، زيرا به كاهش درآمد تبليغاتي مالك سايت منجر ميشود. به علاوه صفحه اول جايي است كه شركت و سازمان معرفي ميشود و شرايط استفاده از مطالب سايت معمولاً در آنجا يافت ميشود. اگر سايت پيوند يافته داخل پنجرهاي از سايت پيوند دهنده قرار گيرد، سايت پيوند يافته بصورت بخشي از سايت پيوند دهنده به نظر خواهد آمد و كاربر ممكن است فكر كند كه حداقل نوعي رابطه يا همكاري ميان دو سايت وجود دارد. نهايتاً اينكه بخشي از سايت پيوند يافته شده، بخصوص تصاوير، ميتوانند به شكل بخشي از سايت پيوند دهنده در آينده به آن متصل گردند. در هنگام استفاده از اين نوع پيوند، مالك سايت پيونده دهنده فضاي سِرور را اشغال ميكند (اگرچه در سِروِر سايت پيوند يافته ذخيره شده است) و تصوير به عنوان بخشي از سايت پيوند دهنده به نظر ميآيد. بنا بر اين يو.آر.اِل. تصوير متصل شده به سايت پيوند دهنده مشخص نبوده و كاربر از منبع آن بياطلاع خواهد بود.
انواع فوق لينكها ممكن است به تخلف از كپيرايت يا رقابت نامناسب منجر گردد. در آلمان، به عنوان مثال تصميمات دادگاهي فراواني وجود دارد كه استفادههاي اينچنيني از مطالب را به عنوان نقض كپيرايت مورد محاكمه قرار ميدهند.
مجازاتهاي نقض كپيرايت
در صورت نقض حقوق اقتصادي يا معنوي، قوانين كپيرايت كشورهاي اروپايي مجازاتهاي مدني و كيفري براي آن پيشبيني كردهاند. مجازاتهاي مدني شامل تنبيه و جبران خسارت و تسليم كردن نسخههاي غيرقانوني يا وسايلي كه براي اين اقدام به كار گرفته شده ميشود. همچنين حق دستيابي به اطلاعات مربوط به نسخه اصلي و كانالهاي توزيع نسخههاي غيرقانوني و نسخههايي كه به صورت غيرقانوني توليد و توزيع شدهاند در اين مجموعه قرار ميگيرد. مجازاتهاي كيفري در كشورهاي مختلف، متفاوت است و با جريمه شروع و تا زندانهاي پنج ساله پايان مييابد و ميزان آن بستگي به نوع تخلف دارد. زماني كه كپيرايت نقص ميشود، اين سؤال طرح ميگردد كه حوزه صالح رسيدگي به اين امر كجاست. مشابه تأثير آن بر مسأله قانون حاكم، طبيعت بينالمللي اينترنت آيين دادرسي مدني بينالمللي را مورد سؤال قرار ميدهد كه مسأله حوزه رسيدگي به اختلافات با طبيعت بينالمللي را تنظيم ميكند. قرارداد بروكسل، به عنوان يك قانون كلي كه به ملاحظة كشورهاي عضو اتحاديه اروپا، رسيده است (قرارداد بروكسل در خصوص حوزهها، شناسايي و الزام قضاوتها در مورد موضوعات بازرگاني و مدني) حوزههاي مربوط به مسايل مدني نقض كپيرايت را مشخص ميكند. اين قرارداد حوزه صالح را هم در كشوري كه تخلف رخ داده است و هم كشوري كه در آن خسارت پديد آمده است را به رسمت ميشناسد و شاكي را مختار به انتخاب ميكند:
از آنجا كه مطالب حمايت شده در سايت اينترنتي در هر يك از كشورهاي عضو قابل دسترسي است، شاكي ميتواند حقوق خود را در كشوري كه متخلف مورد ادعا در آن داراي سايت است، پيگيري كند. اما وي ميتواند هر يك از كشورهاي اروپايي را نيز انتخاب كند زيرا حق مالكيت معنوي او بهطور بالقوه در تمام كشورهايي كه اين مطالب در آنها براي كاربرها در دسترس هستند مورد تجاوز واقع گرديده است و مطابق دستورالعمل جديد اتحاديه اروپا، عمل غيرمجاز انتشار عمومي مطالب تحت حمايت مالكيت معنوي نقض كپيرايت ميباشد.
اين نتايج محتمل نقض حقوق مالكيت معنوي بيانگر اهميت بسيار زياد آگاهي از مسايل مالكيت معنوي در زمان طراحي و راهاندازي يك سايت اينترنتي و تجارت الكترونيك ميباشد.
پينوشت
1. Author
2. Creator
3. Single Copy
4. Anti-copy
5. Rights management info
6. Framing
7. Link
8. Home Page
9. Server
10. URL
|