اولين فهرستنگاريهاي شيعهمحمد نورييكي از ابعاد مهم مذهب تشيع, خدمات علمي و پژوهشهاي فرهنگي و عرضة صدها عنوان كتاب و رساله در موضوعات مختلف اسلامي است. اما شيعه همواره با مظلوميتي مضاعف دست بگريبان بوده است. زيرا از يك سو حقوق مسلم اجتماعي او غصب شد و شيعيان مدام زير لگدهاي ظلم, مرارتهاي فراواني را تحمل ميكردند؛ و از ديگر سو متهم به بيدانشي و عدم علميت شدهاند.دانشمندان شيعه از سدههاي نخست براي دفاع از كيان اين مذهب و معرفي شيعيان به عنوان انسانهاي متعهد و معقول و نيز معرفي چهرههاي دانشمند شيعي به تحقيق و نگارش پرداختند. شيخ طوسي از مبرزترين عالماني است كه با تدوين روشمند فهرستي دربارة دانشمندان و آثار علمي شيعه, گام بلندي براي معرفي چهرة منطقي و علمي تشيع برداشت. پس از او با فاصلهاي كمتر از دو سده دو فهرست ديگر تأليف شد. اين نوشتار در صدد معرفي مختصر اين فهرستهاي سهگانه است. منظور اين نيست كه اولين فهرست با فهرست شيخ طوسي آغاز شد زيرا نظراتي هست كه شيعيان پيش از آن هم خدماتي در اين زمينه داشتند. بلكه فهرست شيخ طوسي و دو فهرست منتجبالدين و ابن شهر آشوب اساسيترين و مرجعترين فهارس شيعه و مشتمل بر اكثر اطلاعات شيعيان تا پايان سدة ششم قمري هستند. در واقع اين سه فهرست كارنامة علمي شيعه تا حدود اواخر سدة ششم است.فهرست كتب الشيعة و اصولهمزندگينامه مختصر 9120 شخصيت شيعي و معرفي آثار علمي برخي از آنها است. محمدبن حسن طوسي معروف به شيخ طوسي (گاه به شيخ الطائفه از او ياد ميشود) در 385 ق در طوس به دنيا آمد. تحصيلات مقدماتي را در همان منطقه طي كرد. آنگاه رهسپار بغداد براي استفاده از محضر درس شيخ مفيد شد. بعداً از درس سيد مرتضي علم الهدي هم استفاده كرد. با درگذشت او در 426ق، شيخ طوسي رياست و زعامت شيعه را به دست گرفت. به دليل افزايش تهاجمات عليه شيعيان در محلة كرخ بغداد به ويژه در دورة اقتدار يافتن سلجوقيان در بغداد، شيخ طوسي مجبور به مهاجرت به نجف اشرف در 447ق شد. او حوزة علمية نجف اشرف را بنيانگذاري و شاگردان بسياري را تربيت كرد.آقايان آل بحر العلوم، محقق طباطبايي و محمود راميار در مقدمههايي كه بر الفهرست در چاپهاي كلي مختلف نوشتهاند به زندگاني، شخصيت و خدمات شيخ طوسي هم پرداختهاند.سيد محمد جزائري در مقاله «مصادر و مآخذ ترجمة شيخ طوسي»، هشتاد و سه منبع كه مطالبي دربارة او دارند را معرفي كرده است.شيخ انگيزة خود را براي نگارش اين اثر در ابتداي كتاب اينچنين توضيح داده است: چونكه ديدم فهرستنگاري جامع و كامل از نام دانشمندان شيعه و اسامي كتابهاي آنها وجود ندارد، به تأليف فهرست ترغيب شدم، با اينكه بزرگاني از شيعه بر فهرستنگاري روي آورده بودند امّا كارهاي آنها ناظر بر بخشي از آثار و برخي از شخصيتها بود.شيخ با تأليف اين فهرست، تأثير به سزايي در فهرستنگاري و رشد شخصيتشناسي و كتابشناسي اسلامي نهاد. پس از او چندين فهرست تأليف و عرضه شد؛ مانند فهرست نجاشي، معالم العلماء، فهرست شيخ منتجب الدين.فهرستنويسي و تهيه صورتي از آثار علمي گذشتگان يا معاصران پيش از شيخ در بين شيعيان و نيز اهلسنت نيز وجود داشته است. شيخ خود در مقدمه الفهرست به اين نكته توجه داده و مينويسد جمعي از بزرگان طائفه و اصحاب ما به فهرستنگاري از كتابهاي اصحاب ما پرداختهاند. آقاي راميار چند كار فهرستنگاري پيش از شيخ را مانند فهرست ابن عبدون و فهرست ابن غضائري ياد ميكند.الفهرست در بين كتابهاي رجالي جايگاه ويژهاي دارد و دانشمندان شيعه و اهلسنت براي آن اعتبار ويژهاي قائل بودهاند. داوري برخي اينگونه است: علماي اماميه و ديگران در علم رجال به فهرست شيخ طوسي اعتماد داشتهاند.واژة شيعه در عنوان، نشانگر محدودة آن است. امّا شيعه در نگاه شيخ طوسي اعم و شامل فطحيه و واقفيه نيز ميشود. خود شيخ در مقدمه نوشته است: بسياري از اصحاب نويسندة ما، گرايش به مذاهب فاسد دارند، هر چند كتابهاي آنها قابل اعتماد است.آل بحرالعلوم معتقد است، شيخ در صدد ارائه شخصيتها و تراجم اماميه بوده مگر مواردي كه به ضرورت، ناچار به آوردن آن بوده است. بنا بر اين اصل در فهرست اماميه بودن است مگر خود شيخ تذكر به غير امامي بودن داده باشد.شيخ در جايي از فردي واقفي مذهب نام ميبرد كه علي رغم مخالفتش با اماميه به دليل اعتماد عالمان به او و رواياتش مجبور به معرفي او شده است. مطابق برخي آمار، در مجموع، شيخ 27 نفر غير امامي را مطرح كرده است.در فهرست 5 نفر از زيديه و 10 نفر از اهلسنت آمده است. اينان به دليل تأليف اثري دربارة مناقب اهلبيت(ع) مورد توجه شيخ قرار گرفتهاند. يعني وي آگاهانه اين نويسندگان را معرفي كرده است. از اين رو شيعه در عنوان كتاب، مانع اغيار نيست.مثلاً احمد بن محمّد بن سعيد همداني زيدي معروف به ابن عقده را معرفي كرده است. امّا همراه با اعتذار، عبارت شيخ اينگونه است: كان زيدياً جارودياً وعلي ذلك مات و انما ذكرناه في جملة اصحابنا لكثرة روايته عنهم و خلطته بهم و تصنيفه لهم.فهرست شيخ نه همانند كتابشناسيهاي امروزي، كه فقط به عرضه اطلاعات كتابپشناسي ميپردازند، ونه همانند فرهنگنامههاي زندگينامهاي امروزي است. بلكه تركيبي از هر دو است. شيخ عمداً كتابش را دو وجهي تأليف كرده است و در مقدمه ميگويد كتابم مشتمل بر ذكر مصنفات (آثار علمي) و تبيين اصول (شخصيتها) است. يكي را از ديگري مجزا نكردم چون نميخواستم كتابم طولاني و اطلاعات تكرار گردد. هر كتاب نويسندهاي و هر نويسنده، آثاري دارد. به همين دليل برخي از پژوهشگران فهرست شيخ را هم در زمرة كتابهاي رجالي و هم جزو منابع كتابشناسي بر شمردهاند.فهرست بر اساس حروف نام اصلي تنظيم شده است. شيخ معتقد است اين روش براي بازيافت اطلاعات توسط پژوهشگران بسيار مفيد است. اولين نام ابراهيم بن محمد و آخرين اسم يا سرالخادم است.821 نام به صورت فوق نظام يافته است ولي نامهايي كه اطلاعات جامع در اختيارش نبوده و فقط كنيه را ميدانسته است در يك بخش و شخصيتهايي كه فقط قبيله يا شهر يا لقب آنها معلوم بوده در بخش ديگري در پايان كتاب آمده است.اطلاعاتي كه ذيل هر شخصيت آورده به ترتيب عبارتند از: اسم همراه با نسب و پس از آن كنيه، لقب و ديگر مشخصات مربوط به تمايز مانند شهر سكونت. بحثهاي رجالي مانند تعديل و تجريح و اعتقاد بر روايتاش؛ گاه همراه با مستندات. مشاغل و تخصص علمي. معرفي آثار علمي. سلسله سند گزارش و اطلاعات و روايات.البته گاه هر اين اطلاعات از هر شخصيت در اختيار شيخ نبوده است. از اينرو هر اطلاعاتي در اختيار داشته آورده است.در مجموع زندگينامه 912 شخصيت و دو هزار عنوان كتاب، معرفي شده است.اولين چاپ در 1271ق / 1853م توسط الويس اسپرنگر اليتر ولي با همكاري مولوي عبدالحق و مولوي غلام در هندوستان به ثمر نشست. پس از آن سيد محمد صادق آل بحرالعلوم چاپ ديگري در نجف اشرف با مقدمه و تصحيح و فهرستهاي راهنما عرضه كرد. اين چاپ در 1380 ق تجديد چاپ گرديد.گويا آقا بزرگ تهراني نسخة اسپرنگر را چاپ ليدن دانسته اما آقاي بحرالعلوم آن را اشتباه ميداند.پس از آن چاپهاي متعدد داشته است. يك گزارش تأييد ميكند كه تا سال 1348، پنج بار چاپ شده است.مهمترين چاپهاي در دسترس آن عبارتند از چاپ راميار، چاپ آل بحرالعلوم و چاپ محقق طباطبايي كه مشخصات كتابشناسي آنها چنين است:الفهرست، به كوشش محمود راميار، مشهد، دانشكده الهيات و معارف اسلامي، 1351، 15+544+ 4 ص.راميار از روي چاپ اسپرنگر، تصوير و افست كرده است.الفهرست، به كوشش سيد محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف اشرف، مكتبه مرتضويه، 1937 م/ 1356 ق، ر+196 ص.فهرست كتب الشيعة و اصولهم و اسماء المصنفين و اصحاب الاصول، به كوشش سيد عبدالعزيز طباطبايي، چاپ اول، قم، كتابخانه محقق طباطبايي، 1420 ق، 78 + 676 ص.داراي نسخههاي پراكندهاي در كتابخانههايي مانند كتابخانه دانشگاه تهران، كتابخانة ملك، كتابخانه سيد محمدعلي روضاتي است.شيخ نجم الدين ابوالقاسم معروف به محقق حلي (درگذشت 676ق) به تلخيص الفهرست پرداخت. وي نام كتابها و سندها را حذف كرد و فقط نام شخصيتها را همراه با خلاصهاي از زندگينامه آنها آورد.شيخ سليمان بن شيخ عبدالله بحراني ماحوزوي (1075 ـ 1121 ق) شرحي زير عنوان معراج الكمال الي معرفة الرجال بر الفهرست نگاشت كه گويا كامل نشده است.مونتگمري وات به تحليل و بررسي مطالب فهرست از منظر تاريخي پرداخته است. او مقالة «نكاتي از فهرست شيخ طوسي مربوط به تاريخ عصر اوليه امامت» را در اين باره نوشت.فهرست اسماء علماء الشيعه و مصنفيهماين كتاب زندگينامه كوتاه 553 دانشمند شيعي و ذكر عناوين تأليفات برخي از آنها است. بنا بر اين با اينكه همچون فرهنگنامههاي شخصيتشناسي است، گاه آن را در زمرة كتابشناسيهاي كهن و قديمي برشمردهاند . و آن را از اصول كتب تراجم و رجال دانستهاند.نام كامل نويسنده اين منبع ابوالحسن منتجبالدين علي بن عبيدالله بن حسن بن حسين بن بابويه رازي و مشهور به ابن بابويه است. وي در 504 متولد و تا سال 600 ق زنده بوده است. جد شيخ منتجبالدين، همان بابويه جد علي بن حسين بن موسي بن بابويه قمي پدر ابوجعفر محمّد بن علي صدوق است. از اينرو شيخ منتجبالدين با شيخ صدوق (در گذشت 381ق) از عالمان مشهور اماميه خويشاوند است. امّا در ماهيت اين نسبت، نظرات مختلف ابراز شده است.قديميترين زندگينامة او در كتاب تدوين آمده كه شاگردش؛ ابوالقاسم عبدالكريم بن محمّد رافعي (در گذشت 623) تأليف كرده است. ابنحجر در لسان الميزان و نيز شاگرد ديگرش ابن ابي طي دربارة او نكاتي آورده است. او از خاندان شيعي آل بابويه در قم و ري بود. به دليل وثاقت و اتقان، بزرگان علما و رجال و تراجم از اين اثر استفادههاي فراوان بردهاند.منتجبالدين در مقدمه، دربارة انگيزهاش براي تأليف اين اثر مينويسد:نويسنده تاريخي براي اثرش ذكر نكرده است امّا آقاي طباطبايي در مقدمه، تأليف آن را قبل از 584ق ميداند.عنوان كتاب نشانه قلمرو علمي اثر است. يعني منتجبالدين در صدد عرضة فهرستي از دانشمندان شيعه و تأليفات آنها بوده است. امّا بايد توضيح داد شيعه به معناي اماميه موردنظر بوده است. از اينرو از دانشمندان اسماعيليه، فطحيه، واقفيه و زيديه كه در اصطلاح شيعه هستند، در اين اثر خبري نيست. نيز از پانصد و چهل و چهار نفري كه در فهرست آمده، فقط براي صد تن، تأليفاتي برشمرده شده است.در مورد تعداد شخصيتها گفتني است در اصل فهرست نام 544 تن آمده است. امّا در چاپ جديد آن استدراكي با نه تن به نقل از لسان الميزان ابن حجر عسقلاني آورده است. ابن حجر مدعي است اين سرگذشتها را از منتجبالدين برگرفته است.مؤلف نامهاي شخصيتها را به ترتيب الفباء مرتب كرده است. البته تنها حرف اول اسم را لحاظ كرده است. از اينرو طبقاتنگاري و نظم تاريخي ندارد. اولين نام ابوبكر احمد بن حسين بن احمد نيشابوري و آخرين نام نجمالدين يعقوب بن محمد همداني است. منتحبالدين براي هر شخصيت، ابتدا نام كامل همراه با القاب و كنيه و نيز مهمترين تخصص او را ميآورد. ضمناً در ادامه, اطّلاعات جنبي مانند محل سكونت و نام فرزندان او را عرضه ميكند.سپس به توثيق او ميپردازد و اعتبارش را ذكر ميكند. آنگاه فعاليتهاي علمي و فرهنگي آن شخصيت را خيلي خلاصه بيان ميكند. در پايان آثار علمي او را برميشمارد. در پايان از منبع خود يعني فردي ياد ميكند كه خبرهاي مربوط به آن شخصيت را از او نقل كرده است. البته عرضه گزارش در اين محورها به شرطي است كه اطّلاعاتي در اختيارش بوده باشد. از اينرو اطّلاعات ذيل شخصيّت گاه طولاني گاه بسيار كوتاه است. گاهي هم ترتيب مطالب به هم ميخورد.آقاي طباطبايي پاورقيهاي ممتع و پرنكتهاي بر آن نوشته است. نيز مقدمة مفصلي دربارة زندگاني، شخصيّت و آثار شيخ منتجبالدين آورده است.حمداني شاگرد منتجبالدين از اين اثر به عنوان فهرست اسامي علماء الشيعة و مصنفاتهم نام برده است. نيز خود مؤلف در كتاب الاربعين، از آن به فهرست اسماء علماء الشيعه و مصنفيهم ياد كرده است.اين اثر حداقل هفت نسخة مهم دارد كه در جهان در كتابخانههاي مختلف مانند كتابخانة مجلس شوراي اسلامي تهران و كتابخانة ظاهريه دمشق پراكنده است. گويا تمامي آن براي اولين بار در آخر يكي از جلدهاي بحارالانوار چاپ شد. پس از آن چاپهاي متعدد داشته است. مهمترين چاپ, چاپ مصحَح آن به اهتمام سيّدعبدالعزيز طباطبايي است.معالم العلماءاين اثر زندگينامه 1021 دانشمند شيعه و معرفي آثار قلمي آنها است. نام كامل نويسنده رشيدالدين ابوجعفر محمد بن علي بن شهر آشوب از مردم شهر ساري مازندران و از محدثين و علماي مشهور شيعه است كه در دانشهاي علوم قرآن، حديث، تاريخ، ادبيات و كلام تبحر داشت. پدر او از عالمان ديني و جدش شهرآشوب شاگرد شيخالطائفه شيخ ابوجعفر طوسي بود. از اين رو صاحب معالم العلماء از شيخ طوسي گاه با دو واسطه گاهي با يك واسطه روايت نقل ميكند.ابن شهرآشوب مدافع جدي مذهب اثني عشريه بود. دو كتاب مناقب آل ابيطالب و مثالب النواصب را در نقد آراء مخالفان اماميه و دفاع از اعتقادات اثنيعشريه نگاشت. در 588 ق در حلب در سن 99 سالگي وفات يافت و در همانجا مدفون شد.زندگينامه او در روضات الجنات از سيد محمدباقر خوانساري، نقد الرجال از تفرشي، منتهي المقال از ابوعلي، لسان الميزان از ابن حجر عسقلاني و الوافي بالوفيات صلاحالدين صفدي آمده است. نيز آل بحرالعلوم و عباس اقبال در مقدمه چاپهاي معالم العلماء و در مقدمه المناقب و دائره المعارف اسلاميه ايران ذيل ابن شهرآشوب به او پرداختهاند. نيز به دعوت برخي از بزرگان، آقابزرگ تهران زندگينامهاي براي او نوشت تا در مقدمه كتابش، متشابه القرآن درج شود.فهرست منتجبالدين و معالمالعلماء تتمه و تكمله فهرست شيخ طوسي است. با اين تفاوت كه فهرست منتجبالدين در ذكر مشايخ شيعه و مصنفيني است كه معاصر شيخ ابوجعفر طوسي يا بعد از او بودهاند و ذكرشان در فهرست شيخ نيامده است. در صورتي كه ابن شهرآشوب در معالم العلماء مصنفين و اصحاب شيعه را از ابتدا تا عصر خود ياد كرده است و اكثر كساني را كه شيخ طوسي نيز در كتاب خود آورده بود، مكرر ياد كرده است. فقط در پارهاي موارد اطلاعاتي بر مطالب فهرست شيخ افزوده است. البته در برخي موارد مطالب شيخ را مختصر كرده است. مثلاً اسامي راوياني كه شيخ به واسطة آنها اجازه روايت مؤلفات شيعه را يافته بود، حذف كرده است.يك داوري اين است كه معالم العلماء از لحاظ تاريخي و ادبي چندان مهم نيست. زيرا فهرست مختصري از اسامي مشايخ و مصنفين شيعه و تعداد تأليفات ايشان بدون ذكر اطلاعات تاريخي يا شرح و تفصيل قانعكنندهاي از احوال آنها است. و چيزي افزون بر فهرست شيخ و رجال نجاشي ندارد جز برخي معلومات در خصوص مؤلفات مصنفيني كه از شيخ و نجاشي فوت شده بود و ذكر كساني كه بعد از شيخ و نجاشي ميزيستهاند.البته عباس اقبال تصريح ميكند به رغم اين ضعف معالم العلما در رديف فهرست شيخ و رجال نجاشي و فهرست منتجب الدين است.متن معالم العلماء غير از 1021 مدخل، در پايان مدخلهايي در دو فصل با اين عناوين دارد: آثاري كه نويسندگان آنها غير معلوم است، زندگينامه بعضي شعراء اهلبيت(ع). هر مدخل شامل اطلاعات زير است:ـ نام و اطلاعات مربوط به آن، مانند نسب و خاندان، كنيه، لقب.ـ مشاغل و تخصصها.ـ آثار قلمي.بنا بر اين اطلاعات مندرج از يك سو كتابشناسي و از سوي ديگر شخصيتشناسي است. مدخلها بر اساس الفباي نام اصلي تنظيم شده است. اولين نام ابراهيم بن محمد بن سعيد ثقفي و آخرين نام ياسرالخادم است. پس از ياسرالخادم فصلي به كساني كه به كنيه و فصل ديگر به كساني كه به لقب يا نام قبيله يا شهر معروفند اختصاص داده شده است. پس از آن دو فصل مربوط به تأليفات مجهول المؤلف و شاعران اهلبيت عرضه شده است. اين دو فصل تمايز و قوت اين كتاب نسبت به فهرست منتجبالدين محسوب ميشود. علي رغم اينكه نويسنده از تاريخ تأليف ياد نكرده است امّا حدسها اينگونه است كه تأليف آن قبل از 581 ق و بعد از 573 انجام گرفته است.چاپ اول اين كتاب داراي مشخصات زير ميباشد:معالم العلماء في فهرست كتب الشيعه و اسماء المصنفين منهم قديماً و حديثاً، ابوجعفر محمد بن علي بن شهرآشوب السروي، به كوشش عباس اقبال، تهران، 1353 ق.اين چاپ مشتمل بر 990 مدخل است. طبق داوري بحرالعلوم اين چاپ داراي اغلاط فراوان است. عباس اقبال از روي نسخه خطي متعلق به سيد عبدالرحيم خان خلخالي كه مربوط به 1010 است، آن را تصحيح كرده و به نسخه ديگري مراجعه نكرده است. البته به مقايسه و انطباق با فهرست شيخ و رجال نجاشي نيز پرداخته است.معالم العلماء، به كوشش محمد صادق آل بحرالعلوم، نجف اشرف، المطبعة الحيدرية، 1380 ق/1961 م، 36+159 ص.اين چاپ 31 مدخل افزون بر چاپ عباس اقبال دارد و از نسخههايي كه به نسخهاي با خط مؤلف برميگردند، استفاده كرده است.پينوشت |