تفصيل آيات القرآن الحكيم

محمد نوري

طبقه‏بندي و تبويب آيات قرآن، ذيل هجده موضوع اصلي و چندين موضوع فرعي است.

ژول لابوم1 (1806ـ1876 م) خاورشناس مسيحي فرانسوي كه قرآن را كتاب مهم و عامل اصلي تمدن مسلمانان مي‏دانست. 2 براي اولين بار با روش جديد، به طبقه‏بندي آيات پرداخت.

لابوم، تفصيل الآيات را بر مبناي ترجمة فرانسوي كازيميرسكي از قرآن تدوين كرد. سالها بعد محمد فؤاد عبدالباقي كه كارنامه پربار در فهرست نگاري اسلامي دارد و با عرضه سه اثر مفتاح كنوز السنة، المعجم المفهرس و تفصيل آيات نقطه عطفي در فهرست سازي متون اصلي اسلام پديد آورد آن را به عربي ترجمه و با عنوان تفصيل آيات القرآن الحكيم منتشر كرد.

ماهيت اين كتاب كشف آيات از طريق موضوعات است. از اينرو با نوع ديگري از آثار كه از طريق واژگان قرآني مي‏توان به كشف آيات دست يافت، تفاوت دارد. مثلاً المعجم المفهرس واژه‏هاي قرآن را به ترتيب الفبا رديف كرده و استفاده كننده از طريق اين واژه‏ها به آيات دست مي‏يابد.

بدنه كتاب از 18 باب اصلي و 350 موضوع فرعي تشكيل شده است.

عناوين باب‏هاي اصلي اينگونه است: تاريخ، حضرت محمد (ص)، تبليغ، بني‏اسرائيل، تورات، نصاري، مابعدالطبيعه، توحيد، قرآن، دين، عقايد، عبادات، شريعت، نظام اجتماعي، علوم و فنون، تجارت، تهذيب اخلاق، رستگاري. هريك از اين موضوعات، فروعات متعددي دارند كه در مجموع به 350 شاخه مي‏رسد.

گويا عناوين اصلي و تقسيم‏هاي فرعي آنها از ملاك و معيار مضبوطي پيروي نكرده‏اند. مثلاً اولين عنوان تاريخ و ذيل آن چهار عنوان فرعي ابابيل، يأجوج و مأجوج، ذوالقرنين و روم آمده است. تقسيم تاريخ به اين چهار شاخه مطابق هيچ ضابطه علمي و منطقي نيست و بيشتر بر اساس ذوق و علائق شخصي صورت گرفته است.

دربارة كار لابوم و به تبع آن تفصيل الآيات عبدالباقي داوري‏هاي مختلفي عرضه شده است. انحصار دسته‏بندي آيات به عناويني محدود تأمل و نقد عده‏اي را برانگيخته است3. كاربران و استفاده‏كنندگان خواهان يافتن مقصود خود از راه‏هاي مختلف و كليد واژه‏هاي متعدد و متنوع هستند و اين كليد واژه‏هاي محدود، به ويژه وقتي سليقه‏اي و مبتني بر ذهنيت‏هاي شخصي باشد، نمي‏تواند پاسخگوي استفاده‏كنندگان باشد.

عبدالصبور مرزوق بر تفصيل الآيات چهار اشكال گرفته است:

1 ـ روال و نظام واحدي ندارند و از ضوابط يكساني پيروي نمي‏كنند؛ مثلاً در شاخه الله كه يك اسم خاص است، جن و شياطين كه موضوع هستند را نيز آورده است. در باب دهم كه ويژه دين است، آيات موت و حيوانات را نيز طبقه‏بندي كرده است.

2 ـ عناوين فرعي گزينش شده، بعضاً نمايشگر و نماينده آيات زير مجموعه نيستند. به عبارت ديگر برخي از آيات انتخابي متناسب با عنوان نيست.

3 ـ استقرا و تفحص كافي براي گردآوري آيات و طبقه‏بنمدي آنها ذيل عناوين انتخابي انجام نيافته است.

4 ـ از نظر شكلي، ترتيب آيات هر موضوع، تاريخي يا سوره‏اي نيست. اگر به ترتيب نظم كنوني قرآن از بقره تا الناس بود، استفاده‏كنندگان به راحتي به پي‏گيري مطلب دلخواه مي‏پرداختند.4

مثلاً ذيل عنوان فرعي ماهيت رسالت حضرت محمد (ص) ترتيب سوره‏ها اينگونه است: 2، 6، 3، 4، 5، 38، 6، 7، 11، 13، 16، 42، 18.

پس از انتشار ترجمه عربي كتاب لابوم در جهان اسلام، تكاپوي زيادي براي تكميل فهرست لابوم و زدودن نواقص آن انجام گرفت. محمد محمود اسماعيل، تصنيف آيات القرآن الكريم را نوشت.5 در مقدمه مفصلاً به مقايسه كار خودش و فهرست لابوم پرداخته و نتيجه‏گيري كرده كه كارش دقيق‏تر و كامل‏تر است.6

عبدالصبور مرزوق، معجم الاعلام و الموضوعات في القرآن الكريم7 را تأليف كرد و سعي نمود افزون بر موضوعات، از اعلام نيز، طبقه‏بندي درستي عرضه كند.

اصل كتابش را به زبان فرانسه در 1877م در 795 صفحه در پاريس منتشر كرد. گويا پيش از انتشار در دو مقاله به آن پرداخته بود:

“Le Coran Par Ordere de matieres” `Revue Africaine, 12 (1868), P.184-185,8.185, 290-319.

Le Koran analyse d`apres la traduction de kazimirski et les observations de plusieurs autres savants “orintalistes9 , Revue Africaine, 12 (1868), P. 5-13.

محمد فؤاد عبدالباقي مؤلف المعجم المفهرس لالفاظ القرآن، در 1924 م، كتاب ژول لابوم را به عربي ترجمه و پس از حدود ده سال تأخير در 1935م .، با عنوان تفصيل آيات القران الكريم منتشر كرد.

چاپ دوم اين ترجمه در 1954م. همراه با تكملة ادوار مونتيه10 چاپ شد. مونتيه نيز فهرستي براي قرآن تأليف كرده بود. در واقع عبدالباقي طبقه‏بندي 350 موضوعي لابوم را ناكافي دانست و 100 عنوان جديد به آنها افزود.

مشخصات چاپ دوم:

تفصيل آيات القرآن الحكيم، ژول لابوم، همراه با ترجمه مستدرك ادوار مونتيه، ترجمه محمد فؤاد عبدالباقي، بيروت، دارالكتاب العربي، 1969 م.

عبدالباقي داستان ترجمه اين اثر را در مقدمه چنين بيان مي‏كند: در 1923 م در جلسه تفسير قرآن محمد رشيد رضا اين بحث مطرح شد كه محمد عبده به هنگام طرح هر بحث قرآني، آيات درباره آن را نيز بيان مي‏كرد. رشيد رضا در پاسخ گفت: عبده كتابي به زبان فرانسه در اختيار داشت كه آيات را دسته‏بندي موضوعي كرده بود. پس از وفات عبده در آثارش جستجو كردم ولي آن را نيافتيم. عبدالباقي در همان جلسه مي‏گويد: نسخه اصل نزد من است. رشيد رضا از او خواهش مي‏كند كه آن را به عربي ترجمه كند.11 به هر حال عبدالباقي ترجمه آن را در 8 مارس 1924 و در هفت ماه تمام مي‏كند.

ادوار مونتيه قرآن را به فرانسه ترجمه كرد و مقدمه‏اي مطول دربارة تاريخ قرآن و سيرة حضرت محمد (ص) و ضميمه‏اي در قالب فهرست موضوعات قرآن براي آن تأليف كرد. عبدالباقي آن فهرست را به عنوان مستدرك كتاب تفصيل آيات برگزيد.

تفصيل آيات توسط محمدحسن خان صنيع الدوله12 (اعتماد السلطنه، 1259ـ1313 ق13) به فارسي ترجمه شد. اين ترجمه، چاپ‏هاي متنوعي دارد. يك چاپ آن به كوشش محمدحسين مولوي در 1327 ق انجام يافت.

اين ترجمه به كشف المطالب نيز معروف است. در ضميمه‏اي كه همراه اين ترجمه آمده است موضوعات با متن تفصيل آيات ژول لابوم تفاوتهايي دارد و 350 موضوع فرعي را به 720 عنوان افزايش داده است.14

كيكاوس ملك منصور هم آن را به فارسي ترجمه و با عنوان تفصيل آيات القرآن الحكيم منتشر كرد. ايرج افشار در مجله سخن، نقدي بر آن نوشت.15

پي نوشتها

1. Julse La Baume.
2 . نكا: دانشنامه قرآن و قرآن‏پژوهي، به كوشش بهاءالدين خرمشاهي، مدخل ژول لابوم.
3 . نكا: مرجع شناسي، نورالله مرادي، ص 172.
4 . معجم الاعلام و الموضوعات في القرآن الكريم، عبدالصبور مرزوق، ج 1، ص 6.
5 . مشخصات كتابشناختي، رياض، داراللواء، 1993 م / 1413 ق.
6 . نكا: تصنيف آيات القرآن و الكريم، ج 1، ص 52 به بعد.
7 . مشخصات كتابشناختي: قاهره و بيروت، دارالشروق، 1995 م.
8 . نظم موضوعي قرآن.
9 . تجزيه و تحليل قرآن بر اساس ترجمه فرانسه كازيميرسكي همراه با ملاحظاتي از چند خاورشناس ديگر.
10 . اين نام روي جلد تفصيل آيات القرآن الحكيم و در متن مقدمه عبدالباقي به صورت ادوار مونتيه آمده ولي در فهرست مستند اسامي مشاهير و مؤلفان، ادوارد مونتيه (متولد 1870 م، Edward montier) ثبت شده است.
11 . گاه به اشتباه محمد عبده را توصيه كننده به ترجمه نوشته‏اند (نكا: رويكرد خاورشناسان به قرآن، تقي صادقي، 85) در حالي كه عبده 1905 م وفات يافته و اين جلسه به تصريح عبدالباقي در 1923 بوده است. نيز به اشتباه مترجم مستدرك مونتيه را شكيب ارسلان مي‏داند در حالي كه چنين نيست.
12 . از كارگزاران دولت ناصري و وزير انطباعات ناصرالدين شاه و داراي آثار علمي متعدد از جمله المآثر و الآثار (چهل سال تاريخ ايران) است.
13 . تاريخ درگذشت او را 1331 ق نيز نوشته‏اند (نكا: فرهنگ رجال معاصر ايران، ابوالفضل شكوري، ج 1، ص 478). زندگينامه او در اغلب كتابهاي تاريخي عصر ناصري آمده است. نيز ايرج افشار در مقدمه المآثر و الآثار به زندگي او پرداخته است.
14 . نكا: دانشنامه قرآن و قرآن پژوهي، به كوشش بهاءالدين خرمشاهي، ج 2، ص 1826.
15 . جلد 7، شماره 1، ارديبهشت 1337، ص 108.