المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الكريم1

محمد حسيني

مرتب و منظم سازي آيات قرآن، ذيل واژه‏هاي مستخرج از خود قرآن است. بطوريكه هر كاربري واژه يا آيه مورد نظر خود را مي‏تواند به سرعت پيدا كند. اين معجم از مشهورترين واژه‏ياب‏ها و آيه‏ياب‏هاي (كشف الآيات) قرآن كريم است.

محمد فؤاد عبدالباقي (1299ـ1388 ق) قرآن‏پژوه و فهرست‏نويس مصري، نويسنده اين اثر، در روستاي قليوبيه به دنيا آمد. در قاهره به تحصيل پرداخت. مدتي به شغل مترجمي (فرانسه ـ عربي) روي آورد و مدتي به درس تفسير قرآن محمد رشيد رضا حاضر مي‏شد. بيشتر عمرش به تهيه فهرست براي احاديث و قرآن گذشت و مهمترين اثرش المعجم المفهرس است.2

معجم به مجموعههايي گفته ميشود كه اطلاعاتي را طبقه شده بر اساس الفبا ارائه ميكند.3 المعجم المفهرس با داشتن اين خصوصيت به عنوان بهترين و كاملترين راهنماي قرآن4، اهميت و اعتبار فراوان يافته است و تقريباً همة پژوهشگران موضوعات قرآني و مسائل اسلامي بي‏نياز از آن نمي‏باشند.

سابقه تأليف المعجم المفهرس به كتاب نجوم الفرقان في اطراف القرآن فلوگل برمي‏گردد. خود عبدالباقي در مقدمه مي‏نويسد، كتاب فلوگل را اساس المعجم المفهرس قرار دادم. امّا اينگونه نبوده كه چشم بسته و بدون تغيير همة طبقه‏بندي فلوگل را اجرا كند بلكه قاموس‏هاي لغت و تفسيرهاي ادبي را نيز مطالعه و مورد توجه قرار داد. پس از مدتي پژوهش و گردآوري مواد و نظام‏مند كردن آنها، قانع نشده و گروهي را به كار گرفت تا بلكه با استفاده از نظرات جمعي كار اتقان بيشتر پيدا كند.

همانگونه كه اشاره شد، سابقه المعجم المفهرس را بايد در نجوم الفرقان جستجو كرد. اروپاييان براي تحقيقات مورد نظر خود نياز به فهرست و كشاف قرآن داشتند. گوستاو فلوگل5 (1802ـ1870 م) مستشرق آلماني كتاب نجوم الفرقان في اطراف القرآن را به منظور تأمين اين نياز تدوين و آن را در 1843 در لايپزيك منتشر كرد.6 اين كتاب اولين راهنمايي علمي و منظم قرآن بود. البته در بين مسلمانان آثاري زير عنوان كشفالآيات از سدة پنجم قمري تأليف شده است. آقا بزرگ تهراني نوزده اثر با اين عنوان را معرفي كرده است. اولين آنها كشفآياتالقرآن از سيد مرتضي علم الهـدي (درگذشت 436 ق ) است.7

عبدالباقي در مقدمه المعجم المفهرس حدود چهل خطاي فاحش فلوگل را در ماده‏يابي واژگان برمي‏شمارد. مثلاً فلوگل فَاَثَرْنَ را در ماده «ا ث ر» آورده در حالي كه ريشه آن «ث و ر» است. نيز مشكلات ديگر فلوگل را تحليل كرده و كار خود را برتر و بي‏نقص‏تر معرفي مي‏نمايد. اما پژوهشگران جديد نقص‏ها و اشكالات المعجم المفهرس را يافته و كارهاي كامل‏تري عرضه كردند. المعجم المفهرس لكشف آيات القرآن8 نوشته رضا كيان‏زاد در زمره پژوهشهايي است كه تكامل يافتة كار عبدالباقي است.

داوري مؤلف آن دربارة كتاب عبدالباقي چنين است: المعجم المفهرس در نوع خود كتابي كامل است و حدود 60 سال توسط ناشران سرشناس لبنان، مصر، سوريه و ايران چاپ شده است. امّا تعدادي غلط چاپي دارد كه اين تعداد براي چنين متني با ابزارهاي چاپ آن روز، واقعاً ناچيز و قابل اغماض است. امّا براي ناشريني كه در اين 60 سال با همان غلط‏ها منتشر كرده‏اند، نمي‏توان تحسين فرهنگي قائل شد. ايشان اين اغلاط را فهرست كرده است. كتاب كيان‏ زاد افزون بر تصحيح اغلاط و برخورداري از امكانات كتاب عبدالباقي، داراي حداقل سه امكان جديد است. تعداد تكرار ماده در كل قرآن و بسامدي مشتقات آن ماده را نشان مي‏دهد. تعداد كلمات از ابتداي قرآن تا يك كلمه را نيز مشخص مي‏كند. همچنين مشتقات بيشتري نسبت به عبدالباقي استخراج كرده است.

ترتيب مواد المعجم المفهرس مبتني بر روش لغت‏نامه‏هاي معتبر عربي مانند اقرب الموارد و الاساس زمخشري است. پس از ماده مشتقات را به اين ترتيب آورده است: فعل مجرد معلوم (ماضي سپس مضارع)، فعل مجرد مجهول (ماضي سپس مضارع)، فعل‏هاي مزيد، اسم فاعل، اسم مفعول، اسامي.

بنابراين اساس كار عبدالباقي نظام‏مند كردن اصطلاحات و واژگان قرآن بر اساس حروف ماده (مصدر) است و ذيل هر ماده، مشتقات آن را آورده است.

البته صرفاً ماده و اشتقاقات در دستور كارش نبوده بلكه شكل‏هاي مختلف تركيبي را نيز آورده است.

واژه‏گزيني آن، درون قرآني است. يعني واژ‏گان خود قرآن را مرتب و نظامند كرده است. اينگونه نيست كه واژگاني از بيرون از قرآن مثلاً از فرهنگ متداول مردم برگرفته باشد.

عبدالباقي چندگونه اطلاعات را ارائه كرده است: واژه، متن آيه، شماره آيه، مكي يا مدني بودن سوره، شماره سوره. زير برخي واژه‏ها، تعداد كاربرد (بسامد) آن را نيز عرضه كرده است.

عبدالباقي در جمادي الآخر سال 1358ق / 1938م از آن فارغ شد. حروف چيني و حروف خواني و كنترل نهايي آن تا 1364 ق / 1945م به طول انجاميد ودر اين سال در قاهره چاپ شد.9 در واقع متن كار شده را در 1939 م به دارالكتب المصريه براي بررسي نهايي تحويل داد. امّا انتشار آن با تأخير مواجه شد.

اين اثر در چاپ‏هاي مختلف و انواع متنوع و تيراژهاي زياد منتشر شده است. يك چاپ همراه با متن قرآن در هر صفحه است. مشخصات اين چاپ اينگونه است:

المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الكريم، بحاشية المصحف الشريف، قاهره، دارالحديث، 1408 ق/ 1988 م.

محمدباقر بهبودي آن را در ايران همراه با مقدمه فارسي چاپ كرد.

كتاب عبدالباقي پايه و مبناي بسياري از فهرست نگاري‏ها شد و پژوهشهاي مختلفي در تكميل آن انجام يافت. علاوه بر پژوهش رضا كيان‏زاد كه قبلاً اشاره شد، آقايان اسماعيل احمد عمايره و عبدالحميد مصطفي السيد دو تن از استادان دانشگاه امام محمد بن سعود و دانشگاه يرموك به تكميل المعجم المفهرس با فهرست‏سازي از ادوات و ضمائر پرداختند.10 عبدالباقي همة واژگان قرآن را فهرست‏سازي نكرد بلكه فقط افعال و اسماء مصرح را مرتب نمود و ضمائر و حروف و ديگر ادوات را رها كرد. البته گاهي واژه‏هايي مثل سوف و هذان را آورده است. اما كتاب معجم الادوات و الضمائر كار عبدالباقي را تكميل كرد و همة واژه‏هايي نظير بل، هذا و الذين را با نظم الفبايي فهرست‏نويسي كرده است. روش اين كتاب دو مرحله‏اي است. يعني ابتدا فهرستي از ادوات و ضمائر عرضه كرده است. استفاده كننده با انتخاب واژه به صفحه آن مراجعه و اطلاعات لازم را دريافت مي‏كند.

ساختار ارائه اطلاعات آن همانند، المعجم المفهرس عبد الباقي است.

ديگر آثاري كه به نحوي مقتبس يا مشابه يا تكميل المعجم المفهرس است، بسيار زياد است. فقط به نمونههايي از آنها اشاره ميشود:

المعجم المفهرس لآيات القرآن الكريم، محمد منير الدمشقي، بيروت، دار القلم، بي تا.

قائمه معجميه بالفاظ القرآن الكريم و درجات تكرارها، محمد حسين ابوالفتوح، بيروت، مكتبة لبنان، 1990 م / 1410 ق .

معجم كلمات القرآن العظيم، محمد عدنان سالم و محمد وهبي سليمان، بيروت و دمشق، دار الفكر و دارالفكر المعاصر / 1419 ق / 1998 م .

قالب و ساختار همة اينها شبيه المعجم المفهرس است ولي در برخي جزئيات اختلاف دارند. با توجه به اينكه همة اينها در صدد ارائه، فهرست كاملتر و آسانتر بوده‏اند، از اينرو مي‏توان گفت: معجم نگاري قرآن همواره رو به پيشرفت بوده است. علي رغم فهرستهاي فراواني كه پس از المعجم المفهرس منتشر شده، امّا هنوز اين كتاب رونق خود را از دست نداده است.

پي نوشتها

1. توسط محمد فؤاد عبدالباقي تأليف شد. چا‏پ‏هاي مختلف دارد. يك چاپ همراه با متن قرآن است.
2. براي زندگينامه او نك: دانشنامه قرآن و قرآن پژوهي، مدخل محمد فؤاد عبدالباقي.
3 . مدخل لدراستة المراجع، عبد الستار الحلوجي، ص 41.
4 . مقدمه معجم المفهرس، چاپ محمد باقر بهبودي.
5 . Gustav Leberecht Flugel
فلوگل خدمات مختلف فرهنگي در عرصه دانش‏هاي اسلامي داشت از جمله الفهرست ابن نديم را براي اولين بار تصحيح كرد. نيز كشف الظنون، التعريفات جرجاني را منتشر كرد
6. Nujum al-furqan fi atraf al-Quran: Concordance of the koran, compiled alphabetically and according to roots of works ‚Lahore‚1989.219p.
7 . الذريعة، ج 18، ص 3-6.
8 . مشخصات كتابشناختي:
المعجم المفهرس لكشف آيات القرآن، دو جلد در يك مجلد، رضا كيان‏زاد، تهران، انتشارات كيان كتاب، 1422 ق / 1380. عنوان فرعي جلد اول: فرهنگ آيه‏ياب قرآن كريم، عنوان فرعي جلد دوم: فرهنگ كلمات قرآن مجيد با معناي فارسي.
9 . موسوعة المصادر و المراجع، ص 98.
10 . اين پژوهش با مشخصات ذيل در ايران افست و منتشر شد:
معجم الادوات و الضمائر في القرآن الكريم: تكملة المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الكريم، قم، منشورات دارالفكر، 1410 ق.