فهرستوارة منابع اسلامي

محمدنوري

فهرست كتاب‏ها و مقالات منتشر شدة مربوط به اسلام و سرزمين‏هاي اسلامي از سال1665 تا كنون است.

پژوهش‏گران موضوعات اسلامي، همواره به اين فهرست‏واره نيازمند بوده‏اند. اين اثر حدود نيم قرن به عنوان يك كتاب مرجع, اطّلاعات بسياري از پژوهش‏ها را تأمين و پژوهش گران را راهنمايي كرده است و تأثير بسياري در هدايت تحقيقات و جهت‏دهي به آن‏ها داشته است. اين كتاب را مي‏توان كارنامة مطالعات اسلامي در محدودة زبان‏هاي اروپايي و حداقل معرفي‏نامة خوبي براي آثار خاورشناسان دانست. اهميت آن را مي‏توان در قدمت منابع فهرست شده نيز يافت. نشرياتي همچون جُنگ آسيا (كلكته, 86-1785) كه فراموش شده و به سختي به دست مي‏آيد، در ايندكس، به ويژه در مستدرك بهن، فهرست شده‏اند و اين واقعاً براي پژوهش‏گران مغتنم است.

ايندكس، توسط پروفسور جيمز داگلاس پيرسون (1911-1997م) پايه‏گذاري شد. او در آغاز، حدود 2500 مقاله در زمينة اسلام را در كتابخانة SOAS لندن كه در يك دورة پنجاه ساله (1906-1955) منتشر شده بود, فهرست‏نويسي نمود. در ادامه با افزودن منابع كتابخانة ديگري, آن را به 26076 مقاله رساند و در 1958 منتشر كرد.

استقبال گستردة پژوهش‏گران, پيرسون را تشويق به تداوم پروژه نمود. و منابع پنج سال بعدي را به اين فهرست افزود. منابع اين دوره (1956-1960) شامل 7296 مدخل بود.

پيرسون در 1982 براي تسهيل تأليف و نشر ايندكس، از دانشگاه كمبريج درخواست همكاري و كمك نمود. رياست اين دانشگاه پاسخ مثبت داد و در كتابخانة مركزي, بخش ويژه‏اي به نام كتاب شناسي اسلامي تأسيس كرد. تا 1993 پيرسون به تنهايي و تنها با يك دستيار، يك دهة ديگر كار را ادامه داد. در سال‏هاي پاياني آن دهه, ويراستار ديگري به پيرسون پيوست.

ويراستاران كنوني آن راپر و بليني هستند كه در بخش كتاب شناسي اسلامي كتابخانة دانشگاه كمبريج اشتغال دارند.

ايندكس, اطّلاعات كتاب‏ها و مقالات را تنظيم موضوعي نموده است. شاخه‏هاي اصلي كه تعيين كنندة دامنة موضوعي آن است عبارتند از:كليات, تعليم و تربيت, كلام, فقه و حقوق, فلسفه و علوم, هنر, جغرافيا و زيست‏شناسي, جامعه‏شناسي, باستان‏شناسي, تاريخ, اقتصاد, سياست, جهان عرب, ادبيات عرب, مسلمانان در غرب, افريقا, ادبيات بربر, آسيا, ادبيات تركي, اقوام مسلمان و ادبيات فارسي.

شاخه‏هاي اصلي تا سه مرحله ريز و خُرد شده‏اند، مثلاً ذيل شاخة كليات, چند شاخه آمده است. يكي از آن‏ها كتاب شناسي است. خود اين شاخه به چند شاخة كوچك‏تر مانند فهرستوارة پايان‏نامه‏ها و مقاله‏نامه‏ها تقسيم شد. بنا بر اين ساختار اين فهرستواره, درختي است.

به اقتضاي فراواني منابع، شاخه‏هاي اصلي يا فرعي جديد در جلدهاي بعدي افزوده شده و با فقدان منابع شاخه‏هايي حذف شده است. براي نمونه، ادبيات مدرن اسلامي، شاخه‏اي است كه در مجلدات اول نبود و بعداً افزوده شد. يا بوسني‏هرزگوين كه در مدت بحران اين منطقه, منابع زيادي دربارة آن منتشر شد و شاخة مستقلي به آن اختصاص يافت. نيز شاخه‏هاي موسيقي, نمايش نامه, اقتصاد و سياست بعداً (در چاپ مربوط به 1991) به آن افزوده شد. شاخه‏هاي فرعي جغرافيا بسط و تكثير يافت و كشورها يا مناطق جديد به آن افزوده شد. همچنين پراكندگي اقليت‏هاي مسلمان در خارج از جهان اسلام، به عنوان يك شاخه مورد توجه قرار گرفت.

مجلد اول كه منابع سال‏هاي 1906-1955 را پوشش مي‏دهد, شامل چهل و سه شاخة اصلي و فرعي است كه اطّلاعات زير آن‏ها طبقه‏بندي شده است.

هرچند طبقه‏بندي اطّلاعات بر اساس موضوعات است. امّا اگر كاربري به دنبال مطلبي دربارة فرد خاصي، يا متعلق وي باشد, مي‏تواند از نماية نام‏ها كه در پايان آمده است، كمك بگيرد.

نيز نمايه‏هاي موضوعي در پايان به راهنمايي كاربران مي‏پردازد. البته جستوجو از طريق فهرست مطالب اولويت دارد و اگر در غير اين صورت جستوجو از طريق نمايه موضوعي توصيه مي‏شود.

قلمرو و محدودة اين فهرستواره اين‏گونه است:

1. فقط زبان‏هاي اروپايي در قلمرو است و اطّلاعات منابعي كه به ديگر زبان‏ها منتشر شده نمي‏آيد. البته پاره‏اي متون دو زبانه نيز آمده است.

اين نكته كه قلمرو اين فهرستواره منابع زبان اروپايي است، نبايد اين اشتباه را پديد آورد كه فقط منابع چاپ غرب در قلمرو است؛ بلكه منابعي كه در آسيا و افريقا منتشر مي‏شود ولي زبان آن لاتين است در محدوده مي‏باشد.

با توجه به اين‏كه در مجلات, اطّلاعات جامع از بسياري از منابع منتشره در جنوب آسيا و جنوب‏شرق آسيا نيامده، سعي شده در جلد 1985-1981 اين نقيصه مرتفع گردد. البته هنوز هم اطّلاعات كافي نيست.

2. موضوعات مختلف مربوط به اسلام و جهان اسلام و مسلمانان، از گذشته و حال كه آثاري دربارة آن‏ها به زبان‏هاي اروپايي منتشر شده است، در قلمرو فهرستواره است. البته پاره‏اي از موضوعات، هر چند ظاهراً اسلامي يا جهان اسلامي به نظر نمي‏آيد، ولي به دليل ويژه‏اي در محدودة اين پروژه قرار گرفته است؛ از جمله منابع عرب پيش از اسلام (جاهليت) كه به دليل تأثير ادبيات آن دوره در اسلام و اقليت‏هاي ساكن در جهان اسلام به دليل روابط و تعاملات مسلمانان با آنان آورده شده است.

3. پايان‏نامه‏هاي دانشگاهي و تحقيقات دانشگاهي منتشر نشده نيز نيامده است. نيز گاهنامه‏هاي تخصصي ساير زمينه‏هاي غير از اسلام و مسلمانان كه گه‏گاه به موضوعات اسلامي هم مي‏پردازند، مورد بررسي قرار نگرفته‏اند.

4. مقالات مندرج در روزنامه‏ها و نشريات كم‏تر از ماهنامه، از قلمرو خارج است. نشريات عمومي كه به چاپ گزارش‏ها و مقالات غير علمي و غير كلاسيك مي‏پردازند نيز همين گونه‏اند.

5. همچنين گزارش‏هاي رسمي و دولتي از محدودة اين فهرستواره بيرون است.

6. توصيف و نقدهاي آثار (Book Review) قبلاً از دستور خارج بوده و ثبت نمي‏شده، ولي پس از چند مجلد آورده‏ شد.

دقيقاً از سال 1993, توصيف و نقد كتاب‏ها در قلمرو قرار گرفت. علت آن بود كه در اين سال، مجلد كتاب شناسي توصيفي متوقف شد و به خاطر پركردن جاي خالي آن نشريه, اطّلاعات مقالات گزارشي مزبور در ايندكس آورده شد.

7. از 1906 تا 1977 فقط مقالات فهرست مي‏شد و پس از اين سال، اطّلاعات كتاب‏ها نيز گردآوري و عرضه شد. از اين‏رو اين فهرست كامل‏تر شد.

ايندكس، گوياي آمارهايي است كه به برخي از آن‏ها اشاره مي‏شود:

مطابق آمار روپر ، سرويراستار فهرستوارة منابع اسلامي, هر ده سال يك بار, عناوين دو برابر شده است. به عبارت ديگر مطالعات و پژوهش‏هاي اسلامي در قلمرو زبان‏هاي لاتين رشد صد در‏‏ صد در يك دهه نسبت به دهة پيش داشته است. اين روند از دهة هفتاد ميلادي به بعد افزايش چشم گيرتر يافته است.

البته رشد مزبور در دو مجلد اول اين‏گونه است. مجلد اول كه مقالات 1906 تا 1955 را فهرست كرده, شامل 26076 مقاله است. مجلد دوم شامل منابع سال‏هاي 1956 تا 1960 و شامل 7296 مدخل بوده است؛ يعني 28 درصد كل منابع را به خود اختصاص داد ،در حالي‏كه از لحاظ زماني ده درصد كل دوره است.

مجلد سوم (1961-1965) شامل 8135 مدخل بود و مجلد بعدي (1981-1985) در بردارندة 22هزار مقاله است. اين آمار, بيش از هشتاد درصد منابع در دورة پنجاه ساله (نخستين مجلة ايندكس) است. در اين دوره، منابع اسلامي نسبت به پنج سال پيشين 50 درصد افزايش را نشان مي‏دهد.

در شاخة جغرافيا, 52 درصد اطّلاعات از جهان عرب و 48 درصد مربوط به بقية جهان اسلام، يعني ايران, هند, پاكستان, تركيه, افغانستان, آسياي مركزي, مغولستان و آسياي جنوب شرقي و اروپا است. مقالات شاخة ادبيات عرب 43 درصد است، و 57 درصد به ادبيات تركي, فارسي و بربري اختصاص دارد. اين آمارها نشان دهندة توجه بيش‏تر ايندكس به جهان عرب بوده است.

مستدرك بهن ،كه اطّلاعات مقالات سال‏هاي 1665 تا 1905 (240 سال) را گردآوري كرده، براي مطالعة مقايسه‏اي آمارها در زمينه‏هاي مختلف جالب توجه است. براي مثال به چند نمونه‏گيري اشاره مي‏كنم:

مقالات ادبيات عرب و مذهب نشان دهندة اينست كه 31درصد از مقالات مربوط به دويست سال اول، پروژه يعني 1665 تا 1865 و 69 درصد از آن‏ها در چهل سال بعد (از 1865 تا 1905) به چاپ رسيده است.

مجلد 1906-1955 (نخستين مجلدي كه به كوشش پيرسون تأليف شد) شامل 510 مجله , 120 يادنامه , 70 مجموعه كنگره و ديگر آثار گروهي بود. كه از همة آن‏ها 26076 مقاله گزينش و معرفي شده است.

در مجموع مجلدات, حدود 2500 نشريه فهرست شده است. اين نشريه‏ها اعم از الكترونيكي و كاغذي است.

مسئولان تهيّة ايندكس و ديگران در نقد اين كتاب نكاتي را مطرح كرده‏اند:

1. روپر در مقدمة مجلد 85-1981 اشاره به عدم جامعيت ايندكس دارد. و اين را ناشي از كميت زياد منابع و عناوين فراوان نشريات مربوط به اسلام مي‏داند. روپر تأكيد مي‏كند كه هر پژوهش‏گري كه خواهان اطّلاعات كامل و دقيق است، بايد به خود كتابخانه‏ها, ديگر كتاب شناسي‏ها و منابع اطّلاع‏رساني مانند چكيده ايراني مراجعه كند. در واقع مي‏خواهد بگويد كه انتظار همة منابع را از ايندكس نداشته باشيد و اين فهرستواره فقط اطّلاعات مهم و كليدي را عرضه مي‏كند.

2. با اين‏كه پيرسون آثار جهان عرب را با دقت و به تمامي فهرست كرده، امّا آثار درباره جنوب آسيا و جنوب شرقي آسيا به تمامي نيامده است.

3. قلمرو اين فهرست، فقط زبان‏هاي اروپايي است. اين را گاهي به چشم منفي نگريسته و گفته‏اند نپرداختن به مجلات عربي, فارسي و تركي و منحصر كردن پروژه به زبان‏هاي اروپايي توسط پيرسون و ديگر همكاران و ادامه دهندگان پروژه، به دليل اين بود كه آنان آثار غير غربي را علمي نمي‏دانستند يا علميت آن‏ها را كم مي‏دانستند.

4. اشكالاتي مانند عدم تناسب برخي مدخل‏ها با موضوع و سرفصل, اغلاط حروف‏نگاري و اعراب‏گذاري و واژه نگاري وجود داشته است.

5. جلدهاي اول فهرستواره از فن‏آوري اطّلاع‏رساني پرجاذبه‏اي برخوردار نبود؛ امّا به تدريج تكميل شد و ابعاد آن كامل‏تر گرديد.

6. اين انتقاد مطرح شده كه متصديان تهيه و نشر ايندكس از فن‏آوري نوين كم‏تر بهره برده اند و انجام كار با شيوه‏هاي سنتي براي آن‏ها بيش‏تر مقبول بوده است.

امّا وجوه مثبت اين فهرستواره زياد است: از جمله مي‏توان آن را كارنامة اسلام‏شناسان و خاورپژوهان بزرگ نظير: فلوگل, سيلوستر, دوساسي, اسپرنگر, گلدزيهر, بروكلمان, گويدي, ولهوزن و وستنفلد، به ويژه نسل قديمي آن‏ها دانست. اطّلاعاتي كه از آن‏ها در اين كتاب عرضه، شده براي پژوهش‏گران كه در موضوعات اسلامي تحقيق مي‏كنند, بسيار ارزشمند است.

ايندكس در نيم قرن حيات خود, علاوه بر تحولات محتوايي, تغييرات شكلي هم داشته است. از 1977 به صورت‏هاي نشريه (فصلي يا سه شماره در سال) و از 1993 به صورت كتاب (بادرهم كردن سالانة آن نشريه‏ها يا چند سال يك‏بار آن‏ها) نيز منتشر شد. نيز لوح فشردة آن نيز در 1998 عرضه شد. برنامة روزآمد كردن اين لوح فشرده در هر سال در دستور كار قرار دارد.

چاپ نخستين جلد آن داراي اين مشخصات بود:

Index Islamicus 1906-1955: A Catalogue of Articles on Islamic Subjects in Periodicals and other Collective Publications, Cambridge, W. Heffer, 1958, xxxxvi + 897P.

مشخصات ديگر مجلدات اين‏گونه است:

Index Islamicus, 1981-1985: A Bibliography Of Books and Articles on the Muslim world, 2 vol., Compiled and Edited by G. J. Roper, London, Man sell, Publishing, 1991, XLIII+1347P.

مشخصات نشريات ايندكس:

Index Islamicus, Compiled by G. J. Roper and C. H. Bleaney at Cambridge University Library, No. 3, 1998. Bowker. 124P.

مشخصات لوح فشرده:

Index Islamicus, 4th Edition, Bibliography of Publications on Islam and Muslim world since 1906. Brill.

گاهي فاصلة زماني طولاني بين چاپ مجلدات به وجود مي‏آمد. علت اين تعويق و تأخير عبارت بود از: عدم تناسب ميان فراواني آثار و امكانات موجود, كمبود نيروي انساني, تغيير نظام قديم به سيستم الكترونيكي جديد, تغيير روش گردآوري اطّلاعات مأخذشناسي و واژه‏نگاري. براي نمونه، جلد ششم با تأخير بسيار منتشر شد.

بهن، مستدركي بر ايندكس نوشت. اين مستدرك شامل مقالات نشريات و مجموعه‏هاي منتشر شده بين سال‏هاي 1665 تا 1905 بود. ويژگي‏هاي كتاب شناختي آن چنين است:

Index Islamicus, 1665-1905: A bibliography of articles on Islamic Subjects in Periodicals and other collective Publications, Millersville, Pa.: Adiyok, 1989, xxx+869P.

كتاب ايندكس كه از 1905 به بعد را پوشش مي‏داد, با اين مستدرك, تكميل شد و مقالات پيش از سال 1905 را نيز در خود جاي داد. موضوع‏بندي و ديگر ويژگي‏هاي ساختاري اين مستدرك همانند مجلد اصلي است.

بهن 675 عنوان مجله, 39 عنوان مجموعه (يادنامه يا مجموعه آثار شخصي) و شصت جلد مجموعه‏هاي كنگره‏ها را مطالعه و 2100 مدخل استخراج و فهرست كرده است.

مستدرك بهن, بُعد گذشته ايندكس را تكميل كرد و پس از آن، مي‏توان ايندكس را فهرست اطّلاعات منابع اسلامي در زبان‏هاي اروپايي از ابتدا تا كنون دانست.

البته مجلدات پس از جلد يك نيز مكمل ناميده شده‏اند؛ با اين‏كه بنابر قاعده، بايد آن‏ها را جلد اصلي دانست. مثلاً جلد 1956-1960 با اين ويژگي چاپ شد:

Pearson, J. D. Index Islamicus (Supplement, 1956-1960). Heffer, 1962, xxviii+316P.

در لابه‏لاي تحليل‏هاي كتاب شناسي به بررسي و توصيف ايندكس پرداخته‏اند و گاهي مقالات مستقل، از نيز دربارة آن چاپ شده است. جاناتان راجرز ، استاد دانشگاه ميشيگان، در مقاله‏اي به تحليل ايندكس پرداخت.

انتشار ايندكس, تأثيرات زيادي در رشد و توسعة فهرست‏نگاري در جهان اسلام داشت. براي نمونه دوكار زير از آن تأثير پذيرفته‏اند.

ايرج افشار، فهرست مقالات فارسي را در پنج جلد و عبدالجبار عبدالرحمان, كشاف الدوريات العربية را در چهار جلد، بر اساس كتاب ايندكس تأليف كردند كه اولي فهرستوارة مقالات فارسي، و دومي عربي است. افشار در مقدمة فهرست مقالات مي‏نويسد: تقدير بر آن بود كه كتاب نفيسIndexIslamicus انتشار يابد و من با توجه بدان و استفاده از شيوة تقسيم‏بندي آن، كار خود را دنبال كنم.

پي نوشتها

1. Index Islamicus.
2. J. D. Pearson.
3. دانشكدة مطالعات آسيا و افريقا.
4. G. J. Roper.
5. C. H. Bleany.
6. نشاني الكترونيكي آن‏ها:
E-mail: ibu@ula.cam.ac.uk 7. Coverage.
8. Contents.
9. مقدمه ايندكس (85-1988).
10. Islamic Book Review Index.
11. G. J. Roper.
12. Preface Of Index Islamicus (1981-85), P. xiv.
13. ibid.
14. Periodical.
15. Festschriften.
16. Congress Proceedings.
17. Abstracta Iranica.
18. نكا: مقالة جاناتان راجر در مجلة MELA notes (شماره 50-51, ص 46).
19. نمونه‏هايي از توضيحات دربارة تكامل و تكميل در مقدمه چاپ 1991 آمده است.
20. نكا: مجلة MELA notes.
21. The Quarterly Index Islamicus.
22. W. H. Behn.
23. Jonathan Rodgers.
24. اين مقاله در نشرية زير منتشر شده است:
MELA notes, No. 50-51 (1990), P. 46-50.