سرآغاز

ميراث مكتوب مسلمانان در عرصه‏هاي مختلف علوم, چشم‏گير و بسيار جذاب است. مسلمانان هزاران عنوان كتاب و رساله در موضوعات دانش‏هاي شرعي, مانند علوم قرآن و حديث تا نورشناسي و جانورشناسي و پزشكي تأليف كردند. اين ميراث گران‏بها, فقط تعلق به مسلمانان نداشته و ندارد؛ بلكه پيش‏رفت تمدن و فرهنگ بشري، رهين و مديون اين تلاش‏هاي علمي است.

پژوهش و تأليف را گروهي انجام دادند و كساني ديگر وظيفة نشر را بر عهده گرفتند. اگر زحمات گروه دوم نبود, آن ميراث عظيم در كنج كتابخانه‏ها و در زواياي خانه‏هاي نويسندگان, به وادي فراموشي سپرده مي‏شد يا از بين مي‏رفت. پيش از صنعت چاپ, نسخه‏برداران با استنساخ متون خطي به تكثير, احيا و ترويج آثار مي‏پرداختند.

فقدان وسايل ارتباطي و محدوديت امكانات تكثير به روش نسخه‏برداري, امكان بسيار محدودي براي احياي آثار فراهم مي‏آورد و فقط اندكي از آثار در مقياس بسيار كم تكثير مي‏شد. امّا در دورة جديد, با دستيابي بشر به صنعت چاپ و نشر, و از سوي ديگر، پيدايي فن و دانش احياگري متون دست‏نوشته, تحولي در احياي آثار خطي به وجود آمد و صدها عنوان تصحيح و منتشر گرديد. امروزه احياي ميراث مكتوب به عنوان حرفه‏اي كه پژوهش‏گران بسياري را جذب خود نموده, مورد توجه بسياري از مراكز پژوهشي و آموزشي در جهان قرار گرفته، به تدريج در قالب يك دانش مطرح شده است. اين دانش در عربي, علم المخطوطات و در انگليسي Codicology ناميده مي‏شود.

خاورشناساني چون برگشتراسر از نخستين كساني بودند كه در اين عرصه گام نهادند و احياي ميراث مكتوب را در قالب يك حرفة علمي ارايه نمودند. پس از آن, پژوهش‏گران برجسته‏اي همانند صلاح‏الدين المنجد, يوسف العُشّ, فؤاد سيد, عبدالسلام هارون, محمدتقي دانش‏پژوه و سيدعبدالعزيز طباطبايي آن را كمال و توسعه بخشيدند. به جز تلاش‏هاي شخصي, مؤسسه‏هايي براي فهرست‏برداري و احياگري ميراث تأسيس شد. مهم‏ترين آن‏ها، معهد المخطوطات العربية بود كه در 1946م بنيان‏گذاري شد. اين مركز وابسته به جامعة الدول العربية است و اهداف آن عبارتند از: گردآوري اصل يا تصوير نسخه‏ها از سراسر كتابخانه‏هاي جهان, اقدام براي تحقيق و چاپ آن‏ها, تهية فهرست‏هاي دست‏نوشته‏ها بر اساس ضوابط علمي. دفتر نشر ميراث مكتوب وابسته به وزرات فرهنگ و ارشاد اسلامي در تهران به همين منظور تأسيس شد. اخيراً نيز مركز اطلاع‎رساني نسخه‎هاي خطي با دستوركار الكترونيكي كردن فهرست‎هاي دستنوشته‎ها در تهران فعاليت خود را آغاز كرد.

علي‏رغم تلاش‏هاي فراواني كه در اين عرصه به انجام رسيده است, هنوز نمي‏توان ‏گفت به وضع مطلوب رسيده‏ايم. احياي ميراث علمي, داراي ابعاد و زمينه‏هاي گوناگوني است كه هر كدام نياز به بررسي و تكامل دارد.

هنوز همة دست‏نوشته‏ها, فهرست, و فهرست‏هاي موجود, همارايي نشده است. هنوز تصحيح‏هاي تكراري در يك عنوان به چشم مي‏خورد. با اين‏كه آثار زيادي برجاي مانده و تحقيق نشده, كارنامة فعاليت‏ها و تجربه‏هاي پژوهش‏گران دست‏نوشته‏ها گردآوري نشده, روش و بنيان مدوني پي‏ريزي نشده و بالاخره هماهنگي و همكاري بين مراكز احيايي در جهان وجود ندارد.

به هر حال, دست‏نوشته‏هاي مسلمانان, سند زنده و گويايي از پويايي فرهنگ و ابعاد تمدن آن‏ها است؛ همچنين كارنامة تلاش‏ها و فعاليت‏هاي متفكران و نويسندگان مسلمان در دوران گذشته است. اين سند و اين كارنامه را نبايد به آساني به دست فراموشي سپرد؛ بلكه بايد با همة وجود و توان از آن پاسداري كرد و به وسيلة فن‏آوري مدرن, دربارة آن اطّلاع‏رساني نمود.

حركت علمي احياي ميراث با شتاب فراگير شد و در هر يك از كشورهاي اسلامي, شخصيت‏هاي متعدد و مراكز گوناگون به اين حرفه روي آوردند؛ حتي اصول, مباني و روش آن تدوين گرديد. برگشتراسر, درس‏هايي در اين زمينه در دانشگاه قاهره در 1931-1932 داشت و بعدها آن را به صورت كتابي با عنوان اصول نقد النصوص منتشر كرد. پس از آن، كتاب‏هاي مهمي در اين‏باره تأليف و انتشار يافت؛ از جمله صلاح‏الدين المنجد, قواعد تحقيق المخطوطات؛عبدالسلام هارون, تحقيق النصوص و نشرها؛ نجيب مايل هروي, تاريخ نسخه‏پردازي و تصحيح انتقادي نسخه‏هاي خطي را نشر دادند. امّا در زمينة فهرست‏نگاري مخطوطات, فعاليت‏ها جدي‏تر و گسترده‏تر بود. حتي كتابخانه‏هاي اسكوريال, ملي پاريس و ملي برلين نيز اقدام به تهيه و نشر فهرستوارة دست‏نوشته‏هاي عربي و اسلامي نمودند.

داستان نقل و انتقال نسخه‏هاي خطي اسلامي و گاه سرقت آن‏ها, بسيار غم‏انگيزاست. امّا ماية خوشبختي است كه كساني همچون ريشر , ريتر , آربري وفايد براي معرفي و نشر آن‏ها بسيار كوشيدند.

لزوم و اهميت اطّلاع‏رساني دربارة نسخه‏شناسي و تصحيح دست‏نوشته‏ها در غرب, عده‏اي را به انتشار نشريه واداشت. اولين نشرية تخصصي, زير عنوان دستنوشته‏هاي خاورميانه به مديريت خاورشناس هلندي, ويتكام در 1987 منتشر شد. پيش از اين, يعني از 1955 در شرق، مجلة معهد المخطوطات العربية منتشر مي‏شد كه به صورت تخصصي به مباحث دست‏نوشته‏ها مي‏پرداخته است. ديگر نشريات مهم عبارتند از: عالم المخطوطات و النوادر , المورد التراث , الذخائر , تراثنا , آفاق الثقافة و التراث , آينه ميراث .

چندين همايش در اين‏باره برگزار شد؛ از جمله دانشكدة ادبيات و علوم انساني دانشگاه محمد الخامس در رباط, در 27-29 فورية 1992 همايشي با عنوان «المخطوط العربي و علم المخطوطات» و مؤسسة فرقان لندن, همايشي با عنوان «بررسي دست‏نوشته‏هاي اسلامي» در روزهاي 4 و 5 دسامبر 1993 در لندن برگزار كردند.

اين شماره از فصلنامه را به همين موضوع اختصاص داده‏ايم. اميد است مشاركتي هر چند كوچك, در فرايند رشد و بالندگي آن داشته باشيم.

احمد مسجدجامعي

پي‏نوشت‎ها: