گزارشي از كتابخانة شيعة كلن

فاطمه رحمتي

پيش درآمد

يکي از اقدام‏هاي تاريخي در کشور آلمان، تأسيس کتابخانة تخصصي شيعه در 1965 بود. اين کتابخانه, نتيجة همدلي مؤسسة شرق‏شناسي دانشگاه کلن با پروفسور عبدالجواد فلاطوري بود. اين اقدام مهم, هم در کارنامة علمي و فرهنگي فلاطوري درخششي ويژه دارد و هم از افتخارات بخش شرق‏شناسي دانشگاه کلن به حساب مي‏آيد. كساني که از نزديک اين کتابخانه و تأثيرات و خدمات مستقيم و غير مستقيم آن را نديده يا گزارش‏هاي آن را مطالعه نکرده باشد، سخن مزبور را اغراق‏آميز مي‏دانند؛ امّا هنگامي كه به سخنان کساني چون اولريش ماتس (Ulrich matz) رييس دانشگاه کلن که با اين پديده به خوبي آشنايي دارد، گوش فرا مي‏دهد، به اهميت اين مرکز پي مي‏برد. او مي‏گويد:

«فلاطوري سهم بزرگي در علاقه‏مندي و پژوهش اسلام‏شناسان به مذهب تشيع داشته است. سنگ اول اين تلاش جدي، افتتاح کتابخانة شيعه در سمينار شرق‏شناسي دانشگاه کلن بود که در نوع خود, يکي از مهم‏ترين کتابخانه‏هاي شيعي خارج از ايران محسوب مي‏شود!»

با درگذشت نابه‏هنگام فلاطوري، فعاليت‏هاي اين کتابخانه کم رونق شده است. ضروري است اين کتابخانه تکميل و پر رونق گردد تا بلکه خدمات‏رساني علمي و فرهنگي آن به علاقه‏مندان و پژوهش‏گران سراسر جهان, بيش از پيش گردد.

آقاي محقق دربارة اين كتابخانه مي‏نويسد: در سال 1356 براي كنگرة تاريخ علوم و فلسفه در قرون وسطا يا به شهر بُن آلمان رفته بودم كه به دعوت مرحوم فلاطوري, به شهر كلن رفتم. او كوشش‏هاي خود در نشر اسلام و معرفي شيعه را براي من شرح داد و مرا به مركز تحقيقات شيعه, كه خود آن را پايه‏گذاري كرده و امهات منابع فقهي, اصولي, فلسفي و كلامي شيعه را در آن‏جا گرد آورده بود, به من نشان داد كه اگر همت و كوشش او نبود, امكان بردن اين منابع به آساني به آن ديار به دست نمي‏داد .

ضرورت تأسيس اين کتابخانه در گذشته

ضرورت‏ها و زمينه‏هايي را که منجر به تأسيس کتابخانة تخصصي شيعه در آلمان شد, مي‏توان در چند محور زير تحليل کرد:

وجود کتابخانه‏هاي عمومي و تخصصي فراوان در آلمان که گاه گزارش آن‏ها به هفت ميليون مي‏رسد . تاريخ تأسيس کتابخانة ملي آلمان به 1848 مي‏رسد؛ از اين‏رو داراي قدمت زيادي است. کتابخانة ملي برلين داراي حجم قابل توجهي از آثار, به ويژه آثار شرقي است.

کتابخانة ملي آلمان غربي, در 1990 در فرانکفورت با کتابخانة آلمان شرقي در لايپزيک ادغام گرديد و کتابخانة بزرگي را تشكيل داد كه ميليون‏ها عنوان کتاب، مجله و پايان‏نامه را در خود جاي داده است. امّا جاي کتابخانة تخصصي شيعه در ميان ده‏ها کتابخانة اين کشور خالي بود.

آلمان يکي از کانون‏ها و قطب‏هاي بزرگ فرهنگي جهان است. شاخص‏هاي فرهنگي اين کشور در سطح بالايي قرار دارد؛ مثلاً هر سال بزرگ‏ترين نمايشگاه کتاب در جهان, در فرانکفورت آلمان برگزار مي‏گردد. در بخش پر رونق آموزش و پژوهش مربوط به اديان و مذاهب، وجود مرکزي براي اطّلاع‏رساني و خدمات‏رساني فرهنگي, ضروري بود و اين با تأسيس کتابخانة تخصصي شيعه مرتفع مي‏گشت.

روية علم‏گرايي در شرق‏شناسي آلمان, بيش‏تر از کشورهاي غربي است. اين کشور به دليل عدم رويکردش به استعمار، در بخش فرهنگ، شرق‏شناسي را در خدمت سياست‏هاي سلطه‏جويانه قرار نداد؛ بلکه فرهنگ دوستي و علم‏گرايي آن چشم‏گير بوده است.

خاورشناسان آلماني به طور عمده از سَر علم دوستي به مطالعه دربارة اسلام و شيعه پرداخته‏اند. اين انگيزه همراه با وجدان کاري آن‏ها، آنان را به سوي پژوهش بيش‏تر وا مي‏داشت. کتابخانة تخصصي شيعه مي‏توانست پژوهش‏هاي آن‏ها را پشتيباني کند.

حضور چند ميليون مسلمان سني مذهب در آلمان، زمينه‏اي فراهم آورده بود که خاورشناسان آلماني به راحتي, به منابع سني دست‏رسي داشته باشند؛ امّا علي‏رغم اهميت شيعه به عنوان يکي از شعبه‏هاي مهم اسلام و حضور دويست هزار نفري آن‏ها، منابع علمي تشيع در آلمان کم‏تر يافت مي‏شد؛ اين موجب کم اطّلاعي يا عدم آگاهي دانشمندان اين کشور از تشيع شده بود. اين نکته را از تأليفات آن‏ها مي‏توان به راحتي به دست آورد .

عدم اطّلاع از تشيع، براي آلمان, صرفاً يک نقص فرهنگي نبود, بلکه به دليل سيطرة مذهب تشيع بر بخشي از جهان اسلام, به ويژه کشورهاي مهم خاورميانه و شمال افريقا، تأثيرگذار در استراتژي و تعاملات سياسي نيز بود. گفتني است که اولريش ماتس, رييس دانشگاه کلن و همکار فلاطوري نيز به اين نکته توجه داده است: «تلاش علمي فلاطوري بيش‏تر پيرامون مذهب شيعه بود؛ جهتي که تا کنون کم‏تر به آن توجه شده است. »

بخش مهمي از فرهنگ اسلامي و تاريخ مسلمانان, مربوط به شيعه است. هم‏اکنون شيعه در بسياري از کشورهاي اسلامي، جمعيت‏هاي قابل توجهي را تشکيل مي‏دهد و شيعيان در تمامي نقاط جهان, حتّي در تانزانيا، اوگاندا و کنيا پراکنده‏اند.

شيعه حداقل مشتمل بر سه شاخة مهم امّاميه، زيديه و اسماعيليه است. زير شاخة امّاميه اباضيه، خوجه، اثنا عشريه، نصيريه و علويه و زير شاخة اسماعيليه, فرقه‏هايي همچون درزويه‏اند. نيز دولت‏هاي فراواني در طول تاريخ اسلام توسط شيعيان شکل گرفته است؛ مانند صفويه در ايران، فاطميان در مصر، ادارسه در مغرب و آل اباض در عمان ؛ از اين‏رو بر خاورشناسان ضرورت دارد که به ابعاد مختلف تشيع و شيعيان بپردازند.

پيشينة مطالعات اسلامي در آلمان با ياکوب کريستمان (درگذشت 1613م) آغاز شد؛ امّا شرق‏شناسي در مفهوم علمي آن، از سدة نوزدهم با ويل (درگذشت 1889م) استاد تاريخ دانشگاه هايدلبرگ شکل گرفت. با تأسيس مدرسة زبان‏هاي شرقي توسط زاخاو در 1887 در برلين و گشايش مدرسة تاريخ و فرهنگ شرق در 1908 در هامبورگ, اين روند توسعه يافت. البته مطابق گزارش نجيب عقيقي, گروه‏هاي زبان‏هاي شرقي در ورزبورگ (Wurzburg) از 1582 و در لايپزيک (Leipzig) از 1409 و در توبينگن (Tubingen) از 1477 و در هاله (Houle) از 1477 تأسيس شده بود.

جمعيت خاورشناسي آلمان, از 1845 توسط فلايشر در هاله تأسيس شد و از آن تاريخ تا کنون گسترش فراوان يافته است. اين مطالب نشان‏دهندة اهتمام فرهيختگان آلمان به مشرق و اسلام است و کارنامة خاورشناسي آلمان درخشندگي ويژه‏اي دارد.

اين سابقة فرهنگي، زمينة توافق بر سر تأسيس کتابخانة تخصصي شيعه شد. از سوي ديگر, دانش دوستي مسئولان مؤسسة شرق‏شناسي دانشگاه کلن و همت بلند فلاطوري در هم آميخت و اين ثمرة گران‏قدر ساخته شد.

اهميت و خدمات اين کتابخانه

اين کتابخانه همانند ديگر کتابخانه‏هاي تخصصي که خدمات‏رساني سريع و خوبي براي پژوهش‏گران دارند، توانست کمک شاياني به پيش‏رفت پژوهش‏هاي علمي داشته باشد. صدها تحقيق، پايان‏نامه، مقاله و کتاب در اين کتابخانه به سامان رسيد و موضوعات بسياري بر اساس منابع موجود در اين کتابخانه کار شد. خدمات رساني اين کتابخانه به اندازه‏اي گسترده بود که پروفسور ورنر ديم (Werner Diem) رييس گروه شرق‏شناسي دانشگاه کلن در اين باره گفت:

«اين کتابخانة تخصصي در نوع خود در دنياي غرب بزرگ‏ترين است و حقيقتاً به رحلة الطالبين, يعني قبله‏گاه دانش‏پژوهان مبدل گشت.»

همچنين سخن آقاي اولريش ماتس (Ulrich matz) رييس دانشگاه کلن را يادآور مي‏شويم که گفت:

«کتابخانة شيعه در نوع خود يکي از مهم‏ترين کتابخانه‏هاي شيعي خارج از ايران محسوب مي‏شود.»

اين محل صرفاً کتابخانه نبود؛ بلکه به عنوان مرکز تحقيقات علوم و عقايد شيعي نيز فعاليت داشت. به عبارت ديگر, در زمينة پژوهشي, پر رونق بود و جذابيت‏هاي زيادي داشت.

علاوه بر سرويس دادن به پژوهش‏گران از طريق کتابداري، فلاطوري طرح تهية کاتولوگ کتاب‏هاي شيعه را آماده کرد. اين پروژه که در نوع خود بسيار بزرگ و جهاني بود، در صدد معرفي منابع علمي و پژوهشي شيعه از ابتدا تا کنون بود. اين فهرست به گونه‏اي برنامه‏ريزي شده بود که محققان مي‏توانستند هرگونه اطّلاعاتي را با مراجعه به آن, به سرعت بيابند. با زحمات فراوان, اين پروژه اجرا شد و در شش جلد به چاپ رسيد . پروفسور ديم آن را به عنوان يادگاري جاودانه ستوده است .

يکي از آثار اين کتابخانه, جلب توجه پژوهش‏گران به موضوعات مربوط به تشيع و شيعيان بود. نقل گفتة آقاي ماتس در اين‏جا مناسب است:

«شيعه دومين مذهب بزرگ در کنار اهل تسنن است و به جرئت مي‏توان گفت که کوشش‏هاي نستوه فلاطوري, سهم بزرگي را در علاقه‏مندي و پژوهش اسلام‏شناسان به مذهب تشيع داشته است. سنگ اول اين تلاش جدي، افتتاح کتابخانة شيعه در سمينار شرق‏شناسي دانشگاه کلن بود.»

بايد توجه نماييم که اين کتابخانه با اعانات مردمي يا کمک‏هاي غير رسمي دولتي, يعني از بودجه‏هاي فرهنگي دولت‏ها به انجام رسيد؛ به عبارت ديگر, اين كتابخانه, دولتي نبوده است. اين نوع سياست براي خدمات فرهنگي يا بهترين تدبير است؛ چرا كه دولت‏ها مشکلات و محدوديت‏هاي ويژه‏اي دارند که معمولاً با اين نوع فعاليت‏ها سازگار نيست. البته جذب اين نوع کمک‏ها براي فلاطوري بسيار مشکل و پر دردسر بود؛ ولي به قول پروفسور ديم, او با استقامت و پايداري مختص به خويش, امکاناتي از دانشگاه، ايالت، نهادهاي فرهنگي ايران و مصر و جمعيت‏هاي ايراني امريکا و اروپا جذب کرد.

مهم آن است که پروژة تأسيس کتابخانة شيعه در نظر او, شيعه‏پژوهي و شيعه‏شناسي صرف بود؛ نه آن‏که بخواهد به اختلافات تشيع و تسنن دامن بزند و بر تفرقه‏‏اي بيفزايد. ترووروشکا (Tworuschka) همکار و دوست صميمي او همين تلقي را دارد:

«فلاطوري به عنوان دانشمند برجستة علوم شيعي و منابع آن، پايه‏گذار کتابخانة شيعه کلن بود. پژوهش او پيرامون شيعه در جهت وحدت اسلامي بود. او در ساليان متمادي به تدريج به چهره‏اي ممتاز براي اتحاد ميان مذاهب اسلامي مبدل شد. دانشگاه سني مذهب الازهر در قاهره, او را که عالمي شيعي بود, به عنوان عضويت در شوراي خود برگزيد.»

حوزة فعاليت اين کتابخانه منحصر به شهر کلن يا کشور آلمان نبوده, بلکه شهرت جهاني دارد و پژوهش‏گراني از تمام نقاط جهان, از آن بهره مي‏گيرند و از ابتداي پايه‏ريزي اين كتابخانه, حوزه‏اي جهاني براي آن پيش‏بيني کرده‏اند.

به هر حال, اهميت اين کتابخانه و تأثيرگذاري آن، به اندازه‏اي است که مسير بسياري از پژوهش‏گران آلمان و حتّي کشورهاي غربي در اين حوزه را تغيير داد و سرنوشت بسياري از تحقيقات دين‏شناسان را رقم زد؛ چرا که به قول پروفسور ديم, تبديل به بزرگ‏ترين کتابخانة تخصصي يک مذهب در دنياي غرب شد.

وضعيت كنوني

كتابخانة شيعه كلن كه در سمينار شرق‏شناسي اين دانشگاه قرار دارد, علي‏رغم گسترده نبودن آن (اتاقي در حدود 5/5*6 متر مربع) مجموعه‏اي بيش از ده‏هزار كتاب در زمينه‏هاي مختلف تفكر شيعي, به خصوص شيعة اثنا‏عشري, در خود جاي داده است: تفاسير قرآن, فقه, فلسفه و كلام, عرفان, اخلاق عملي و به خصوص علم اصول و مجموعه فتاوا, شامل مجموعه‏هاي چاپي قرن 19 و 20 كه در نوع خود بي‏نظير است. همچنين بخش ديگري از كتابخانه به تحولات فرهنگي و سياسي سال‏هاي اخير ايران, پس از انقلاب, اختصاص يافته است.

اولين كتاب‏ها در سال 1949 تحت سرپرستي پروفسور گِرَف (Graf) خريداري شده، امّا هنوز جهت‏دهي خاصي در آن زمان مدّنظر نبوده است.

بخش اعظم خريد كتاب‏ها در سال‏هاي ميان 75-1965 تحت سرپرستي پروفسور فلاطوري با خريد از كتابخانه‏هاي شخصي در ايران كه شامل نسخ خطي نيز مي‏بوده, خريداري و به كلن آورده شده است. بيش‏ترين توسعة كتابخانه در سال‏هاي 75-66 بوده است.

ارتقاي كتابخانه

افزايش پژوهش مربوط به مسائل كلامي, اجتماعي, جغرافيايي و حقوقي شيعه در غرب, ضرورت ارتقاي اين كتابخانه را افزون‏تر از پيش نموده است. اين كتابخانه با وضعيت كنوني آن نمي‏تواند خدمات‏رساني مناسب و تمام عياري داشته باشد؛ بلكه بايد به تعداد عناوين كتاب‏هاي آن افزود. آرشيو نشريات و آرشيو نرم‏افزار و سمعي و بصري به‏روز و كارآمد تأسيس نموده, و در شبكة جهاني, براي آن پايگاه فعالي ايجاد كرد.

اميد است متصديان فرهنگي آلمان, به ويژه مسئولان دانشگاه كلن و بخش شرق‏شناسي آن همچنين دوستداران فرهنگ شيعي, تدبيري براي ارتقاي اين كتابخانه بينديشند.

پي‏‏نوشت‏ها

1.‏ Orientalisches Seminar Der Universitat ZU koln.
2.‏ پنجمين بيست گفتار, مهدي محقق, ص 80-81.
3.‏ المستشرقون, نجيب العقيقي, ج 2, ص 681.
4‏. ر.ك: الاسلام و المسلمون في المانيا, طه الولي, (بيروت، 1368 ق)؛ Almanya Ve islam از Davis Trietsch (استانبول، 1331 ق).
5.‏ فلاطوري نامه، ص 7.
6.‏ براي دولت‏هاي شيعي, تاريخ دولت‏هاي اسلامي و خاندآن‏هاي حکومت‏گر، استانلي لين پل و بارتولد.
7.‏ رك: P.27-30 ، Islamic Studies in Europe.
8.‏ المستشرقون، ج 2، ص 679 ـ 680.
9.‏ المستشرقون، ج 2، ص 687.
10.‏ فلاطوري نامه، ص 15.
11.‏ فلاطوري نامه، ص 7.
12.‏ نگاه كنيد به مقدمه همين كتاب كه با اين مشخصات منتشر شده است:
Katalog der Bibliothek des Schiitischen Schrifttums, 1998.
13.‏ فلاطوري نامه، ص 16.
14.‏ فلاطوري نامه, ص 7.
15. ‏ فلاطوري نامه، ص 34 و 35.
16.‏ فلاطوري نامه، ص 15.