سرآغاز

چکيده عضو مهم خانواده اطلاع‏رساني و ابزاري است براي توسعه فرهنگي و گسترش تحقيقات. جديت پژوهش و پيش‏رفت علمي، رابطه تنگاتنگ با چکيده‏نويسي و چکيده‏خواني دارد. لازمه هر نوع پيش‏رفتي، گردآوري توانايي‏ها و نيروهاي مربوط و سامان‏‏دهي به آن‏ها در جهت مطلوب است. کار ويژه چکيده نيز گردآوري اطّلاعات پيشين و فشرده‏سازي آن‏ها به گونه‏ا‏ي تأثيرگذار در ارتقا و توسعه نهادهاي فرهنگي است. چکيده همة اطّلاعات مربوط به منابع و آخرين اطّلاعات را به صورت بسته‏هاي ويژة مکتوب و کارآمد در اختيار پژوهش‏گران و دانش‏جويان قرار مي‏دهد. آنان به جاي مصرف انرژي و وقت براي جست و ‏جوي منابع و مطالعه تمامي منابع، با مطالعة چکيده آن‏ها، به خواسته‏هاي خود دست مي‏يابند.
دانشمندان و پژوهش‏گران هر دانش، بايد از تجارب پيشين و دست‏آوردهاي جهاني آگاه باشند تا بتوانند بر اساس آن‏ها برنامه‏ريزي آموزشي و پژوهشي نوين داشته باشند. بخشي از خبريابي از اين تجارب، منوط به اطّلاع‏گيري از گزارش‏ها و تحليل‏هاي مکتوب است که در قالب کتاب، مقاله يا پايان‏نامه منتشر شده است. چکيده ابزار مهمي براي انتقال مطالب اين گزارش‏ها و تحليل‏ها است و نقش آن در پيش‏رفت علوم، انكار ناپذير است. برنامه‏ريزي براي روند توليد چکيده و سامان‏دهي فرهنگ بهره‏گيري از آن، نقش به سزايي در توسعه يافتگي علوم در کشورهاي جهان اسلام خواهد داشت. ضعف‏هاي فن‏آوري ارتباطي از يک سو و عدم آشنايي با اهميت و چگونگي بهره‏گيري از چکيده، دو عامل مهمّ در عدم استفاده‏ي بهينه از چکيده است. سيطره ديدگاه تفنني به چکيده و عدم اعتماد مصرف‏كنندگان به آن، مهم‏ترين موانع گسترش اين فن بوده است. دانش‏پژوهان و پژوهش‏گران، چکيده‏ها را آيينه تمام نماي منبع نمي‏دانند تا با خيال آسوده، از طريق آن‏ها به انتخاب و گزينش منبع و ديگر فعاليت‏هاي علمي بپردازند. اين جوّ بي‏اعتمادي، به دليل عدم نظارت نهادهاي فرهنگي بر چكيده‏نويسي و عدم انتقاد فرهيختگان است.
مأخذ‏شناسي، چکيده‏نويسي و نمايه‏سازي سه محور اصلي اطّلاع‏رساني‏اند: مأخذ‏شناسي به معرفي مشخصات صوري و فيزيكي کتاب، مقاله يا پايان‏نامه مي‏پردازد، چکيده به بيان محتوا و مطالب آن‏ها و نمايه به طبقه بندي ميان شاخه‏هاي علوم. با نگاهي به روزگاران پيشين، در مي‏يابيم که در كشورهاي اسلامي تا کنون بر خلاف مأخذشناسي، بهاي لازم به چکيده‏نويسي و نمايه‏سازي داده نشده است. از طرف ديگر در دو دهة گذشته، با سوء تفاهمي مواجه بوده‏ايم که عده‏اي اطّلاع‏رساني را همان تخصص در امور فني نرم‏افزاري و سخت‏افزاري رايانه‏اي دانسته‏اند؛ در حالي که اين‏ها ابزاري بيش نبوده و مهم‏تر از آن‏ها محتوا و درون‏مايه اطّلاع‏رساني است که در کارهاي علمي با مأخذشناسي، چکيده‏نويسي و نمايه‏سازي تأمين مي‏گردد.
غير از اطّلاع‏رساني کلان، در فرهنگ خرد, چکيده در زندگي علمي افراد تأثير فراوان دارد. هر فرد اگر فشرده‏سازي اسناد, مدارك و نوشته‏هاي خود و بايگاني آن‏ها را فرا گيرد, مي‏تواند از اندوخته‏هاي پيشين خود به سهولت و به بهترين گونه استفاده کند. كساني که با اين فن آشنا نيستند، گذشته علمي و ذخاير فرهنگي را که هزينه‏بري گزافي براي آن‏ها داشته، به هدر داده‏اند يا دست کم، بهره‏وري بهينه‏اي از آن‏ها ندارند.
فوائد کلان چکيده در ابعاد فرهنگي و اقتصادي، قابل كارشناسي و برنامه‏ريزي است. فرهنگ پويا و خلاق، ناگزير از چکيده است؛ چون چکيده تأثير مستقيم و غيرمستقيم در اجتناب از پژوهش‏هاي تکراري و پرداختن به موضوعات جديد و مفيد دارد. برآيند كلي اين امر به پويايي فرهنگي منجر خواهد شد.
از نظر اقتصادي، وقتي به چکيده مي‏نگريم، آن را همانند عمليات‏هاي مختلف مخابراتي مي‏يابيم که از اتلاف وقت در هزينه‏بري، مسافرت و رفت و آمدها جلوگيري مي‏کند. چکيده نيز موجب راه‏يابي انسان به خواسته‏ها و اهداف پژوهشي، بدون اتلاف فرصت و هزينه براي جست‏ و جوي منابع و مطالعه كامل متن مي‏گردد. پژوهش‏گر، پس از رسيدن به نتايج قطعي، در پي منابع مورد نياز مي‏رود. از اين‏رو چکيده نويسي در صرفه‏جويي سرمايه‏هاي ملي کمک شاياني است. وقتي از نگاه جهاني به چکيده مي‏نگريم، آن را ابزار مفيدي براي معرفي فرهنگ علمي ـ ديني خودمان به خارج مي‏يابيم؛ از اين‏رو، چکيده جايگاه ويژه‏اي در مطالعه تطبيقي فرهنگ‏ها دارد؛ چرا که فرهنگ‏ها در منابع فشرده شده‏اند و چكيده کارنامه آن منابع است که آيينه‏وار به ترسيم سيماي آن فرهنگ مي‏پردازد.
اميد است با پشتيباني نهادهاي فرهنگي، از جمله وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، گام‏هاي جدي‏تري در اين عرصه برداشته شود. اولين گام سريع در اين زمينه بايد تأسيس انجمن چکيده‏نويسان ايران و در مرحله بعد، جمعيت چکيده‏نويسان مسلمان در جهان باشد.
براي كارشناسي در اين‏باره, بخش اول اين شماره را به طور عمده به اين مباحث اختصاص داده‏ايم. اميدواريم از ديدگاه‏ها و پيشنهادهاي صاحب‏نظران بهره‏مند گرديم.

پايگاه اطلاع‏رساني سراسري اسلامي (پارسا)