گزارش نمايشگاه بينالمللي كتاب2001 فرانكفورت
(نمودار فعاليت ناشران كتابهاي اسلامي در جهان)
محمد علي جعفري
نمايشگاه سالانه كتاب فرانكفورت، از دهم تا پانزدهم اكتبر 2001 مصادف با 18 تا 23 مهر ماه امسال در كشور آلمان برگزار شد. هر چند تعداد بازديد كنندگان و غرفهداران تحت تأثير حوادث ماه سپتامبر امريكا تا حد محسوسي كاهش يافته بود و چهل و پنج ناشر (از جمله 31 ناشر امريكايي) از شركت در نمايشگاه خودداري كرده بودند و تنها دويست شركت توليد كتاب الكترونيكي و سيدي (يعني يك سوم ميزان شركت كنندگان در نمايشگاه سال قبل) در آن حضور داشتند، در عين حال اين نمايشگاه را همچنان ميتوان مهمترين نمايشگاه در زمينه كتاب در عرصه بين المللي به شمار آورد. نمايشگاه امسال تحت شديدترين تدابير امنيتي در تاريخ خود گشايش يافت. به گفته مقامات كميته برگزار كننده نمايشگاه، تعداد مأموران امنيتي نسبت به سال گذشته دو برابر شده بود. البته بيشتر اين مأموران امنيتي در سالن شماره هشت، يعني غرفه ناشران امريكايي، انگليسي و رژيم صهيونيستي مستقر شده بودند.
در حاشيه پنجاه و سومين نمايشگاه بين المللي كتاب فرانكفورت، كنفرانس جهاني «چالشهاي اساسي فراسوي صنعت نشر» با حضور بيش از سيصد نفر از دستاندركاران صنعت نشر جهان به ويژه اروپا و امريكا داير گرديد. اين كنفرانس، مسائل و چالشهاي صنعت نشر را با توجه به تأثير فنآوريهاي جديد اطلاعات و ارتباطات بررسي كرد و به ويژه چشماندازهاي آينده مربوط به نشر را در جهان، در قالب محورهايي مانند نشر الكترونيكي، فنآوريهاي جديد ترجمه، عوامل تأثيرگذار بر بازار ترجمه و مالكيت معنوي در اينترنت مورد بحث قرار داد.
يادداشت حاضر، به طور عمده بر موضوع چگونگي عرضه توليدات مكتوب در زمينه اسلام و مسائل مربوط به جهان اسلام و كشورهاي اسلامي تمركز دارد و صرفا به ارايه نمايي گذرا از فعاليت ناشران ياد شده در اين تريبون بين المللي ميپردازد. آنچه در اين گزارش آمده است، حاصل مراجعه حضوري به غرفه ناشران, اطلاعات مندرج در كاتالوگ كتابهاي در دست انتشار آنها, گفت و گو با مسئول هر غرفه و پرسش در باره چگونگي مشاركت آنان در اين نمايشگاه و دريافت توضيحات تكميلي در ارتباط با فعاليتهاي جاري و جديدترين آثار معرفي شده ناشران در سال 2001 و سرانجام طبقهبندي، ارزيابي و تحليل جزئيات اطلاعات به دست آمده ميباشد. در ارزيابي ناشران، به فاكتورهايي چون مساحت غرفه، ميزان استقبال از آن، حجم كلي آثار مورد عرضه در آن، عناوين اسلامي (كميت و كيفيت) و عناوين مرتبط با اسلام و جهان اسلام توجه شده است. در پايان، راهكارها و پيشنهادهايي براي دستاندركاران فرهنگي ارايه شده است. اين، رهآوردي است كه با شتاب، در فرصت فشرده و كوتاه نمايشگاه، دستيابي به آن ميسر شد.
پيش درآمد
با اينكه صدها ناشر در سراسر جهان در حوزه چاپ و پخش آثار اسلامي فعاليت دارند، متأسفانه هنوز گزارش جامعي از آنها منتشر نشده است. ضرورت گردآوري اطلاعات اين ناشران از گذشته تا حال، بر انتقال تجربيات و تبادل آگاهيها و در پي آن ارتقاي صنعت چاپ و نشر اسلامي خواهد افزود. نمايشگاه كتاب فرانكفورت به عنوان بزرگترين نمايشگاه كتاب جهان، امكان گردآوري اطلاعات اين ناشران را فراهم آورد.
آنچه در اين ميان براي ما به عنوان ناشر اسلامي شركت كننده از ايران و دستاندركار اطلاعرساني در زمينه منابع اسلامي اهميت داشت، بررسي چند و چون شركت ناشران اسلامي و چگونگي فعاليت ناشران كشورهاي غير اسلامي (اعم از اروپايي و آمريكايي و . . .) در زمينه آثار مرتبط با اسلام و جهان اسلام در اين همايش بزرگ و معتبر بين المللي بود.
ناشران بين المللي شركت كننده در نمايشگاه كتاب فرانكفورت را ميتوان در يك تقسيمبندي، شامل مراكز چاپ و نشر دولتي و غير دولتي, انتشارات دانشگاهي و مؤسسات خصوصي نشر دانست. يادآوري اين نكته لازم است كه بسياري از ناشران اسلامي صرفا آثاري در قالب انواع كتب راهنما، راهنماي مسافرت به مناطق اسلامي و اطلاعات مورد نياز در اين زمينه را با خود همراه داشتند. پارهاي از ناشران اسلامي نيز مانند برخي ناشران غربي، عمدتاً با نگاه به جاذبههاي توريستي سرزمينهاي اسلامي (به ويژه مصر و منطقه خاور ميانه) و با علايق باستانگرايي به جغرافياي جهان اسلام و كشورهاي اسلامي پرداخته بودند. كتابهاي صرفاً سياسي درباره منطقه خاورميانه و فلسطين (اسراييل) و منازعه اعراب و اسراييل و تاريخ روابط اين دو و نيز آثاري نظير تاريخ امپراتوري عثماني از جمله مواردي بود كه در ميان آثار عرضه شده، بسيار به چشم ميخورد.
اما آثار اسلامي يا مرتبط با اسلام را كه در نمايشگاه فرانكفورت عرضه شده بود، ميتوان بر حسب اهميت به ترتيب زير تقسيمبندي كرد:
الف. آثار در باره اسلام؛
ب. آثار مرتبط با جهان اسلام؛
ج. آثار مربوط به انقلاب اسلامي ايران؛
د. آثار مربوط به ايران معاصر؛
هـ . آثار در باره زبان و ادب فارسي؛
و. آثار مربوط به عرفان اسلامي و تصوف.
افريقا
بيشتر ناشران اسلامي شركت كننده از قاره پهناور افريقا در نمايشگاه امسال، از افريقاي شمالي بودند. تنها ناشر شركت كننده از افريقاي مركزي، ناشري از كشور ليبي بود. از افريقاي جنوبي، ناشر اسلامي مشاهده نشد و از ناشران شمال افريقا، تنها مصر و مراكش و الجزاير شركت داشتند.
مصر
نخستين فعاليتهاي چاپ و نشر كتاب در مصر انجام يافت و ناشران در بولاق اولين كساني بودند كه فعالانه در اين زمينه به تلاش پرداختند. حضور فيزيكي و فرهنگي ناشران مصري در نمايشگاه فرانكفورت نيز از ديگر ناشران جهان عرب، برتر و پر جاذبهتر مينمود و مساحت غرفههاي آنها و عناوين جديدي كه ارايه كرده بودند, قابل مقايسه با هيچ كشور عربي و حتي اسلامي مانند ايران نبود. هر يك از اين ناشران، معمولاً حدود دويست متر فضا و نزديك به سيصد عنوان كتاب اسلامي عرضه كرده بودند كه بيشتر اين عناوين، جديد بود.
ناشران مصر را مي توان به دو دسته دولتي و مستقل طبقهبندي كرد:
الاهرام: اين انتشارات دولتي وابسته به مؤسسه الاهرام از مراكز مهم و راهبردي تحقيقي و انتشاراتي و اطلاعرساني است؛ به طوري كه در بسياري از زمينههاي فرهنگي و اجتماعي جهان عرب، به ارايه نظر كارشناسي پرداخته، ثمره اين كارشناسيها را به صورت كتاب منتشر ميكند. توجه به آراء و نتايج حاصل از اين رهگذر و استفاده از تجارب اين قبيل مراكز فرهنگي و انتشاراتي، ميتواند جهت دستيابي به اطلاعات دقيق و تحليلي در مورد اوضاع كشورهايي نظير مصر، به ويژه براي ساير كشورهايي كه هنوز مباحث راهبردي در آنها رونق چنداني ندارد، مفيد واقع شود. گرايش طبيعي اين ناشر به مسائل اسلامي و موضوعات مربوط به جهان اسلام و نيز موضوعات غير اسلامي است. از اين رو، دامنه وسيعي از موضوعات مختلف از تاريخ گرفته تا كودكان در قلمرو فعاليت آن راه دارد. اين ناشر در زمينه كتابهاي اسلامي جديد فقط بيست عنوان كتاب عرضه كرده است.
الهيئة المصرية العامه للكتاب: از جمله ناشران پر كار و قديمي مصر است. نفوذ آن در مصر به گونهاي است كه در برخي سالها مديريت نمايشگاه بين المللي كتاب مصر به آن واگذار شده است. داراي ساختار سنتي و بدون گرايش به تحولات تازه در عرصه چاپ و نشر است. رييس آن، سمير سعد خليل، از افراد با سابقه در زمينه نشر به شمار ميرود. مساحت غرفه اين ناشر بيشتر از همه ناشران عرب و حتي الاهرام است و حدود دويست و پنجاه عنوان كتاب جديد ارايه كرده است. برخي كتابهاي قديم مرجع، مانند دايرة المعارف طب اسلامي (Encyclopedia of Islamic Medicine) را با اينكه مربوط به سال 1975 است، با خود آورده است. در گذشته، بسياري از كتابهاي مرجع و مادر به زبان عربي را چاپ كرده است و از اين طريق، تأثير بسياري بر فرهنگ جهان عرب داشته است. به نظر ميرسد ناشران ايراني در زمينه مرجع نگاري ميتوانند از تجارب اين ناشر استفاده كنند يا كتابهاي مرجع ايران را از طريق آن به جهان ارايه نمايند.
دار البستاني: ناشر مصري ديگري است كه غرفهاي مستقل دارد و فضاي زيادي را به خود اختصاص داده است. از كارهاي مهم اين ناشر، افست اولين مجله مصري است كه ناپلئون در اين كشور منتشر كرد. اين مجموعه در ده جلد ارائه شده است. اهميت اين مجموعه، به راهاندازي روزنامهنگاري در جهان اسلام و تأثير آن در تحولات جديد است.
غرفه مشترك ناشران مصر
چند ناشر مانند دار الشروق، المكتبه الاكاديميه العربيه، السفير، دار الفكر العربي، دار المصريه اللبنانيه، علام الكتب، دار الثقافه للنشر و مدبولي به طور مشترك، يك غرفه با تفكيك كتابها و با مديريت جداگانه به راه انداخته بودند.
دار الشروق، چهار عنوان كتاب جديد با خود آورده بود. از بين آنها دايرة المعارف جديد فقه جزايي اسلام از عبد القادر عوده (الموسوعه العصريه في الفقه الجنايي الاسلامي) بيشتر جلب نظر ميكرد. همچنين ماهنامه اطلاعرساني وجهات نظر در زمينه آثار علمي و فرهنگي جهان عرب را با خود داشت. كتابهاي اسلامي اين ناشر حدود پنجاه درصد از كل آثار منتشر شده آن است. اما المكتبه الاكاديميه آثار اسلامي ندارد و گرايش آن عمدتاً به كتابهاي زيربنايي اطلاعرساني است. از كتابهاي مهم آن در اين زمينه، نشر الكترونيكي و تأثيرش بر كتابخانهها و اطلاعرساني، از محمد فتحي عبد الهادي النشر الالكتروني و تأثيره علي مجتمع المكتبات و المعلومات است. السفير فقط در زمينه كتابهاي كودكان كار ميكند. دار المصريه اللبنانيه، بيست و پنج عنوان جديد و علام الكتب نيز با همين تعداد كتاب تازه شركت دارند. دار الثقافه للنشر، چهل و پنج كتاب تازه با خود آورده است كه از عناوين مهم آن، تأثير ادبيات عرب بر سعدي شيرازي (الاثر العربي في أدب السعدي الشيرازي) و كربلا در نگاه شاعران ملل اسلامي (كربلاء بين شعراء الشعوب الاسلاميه) و تاريخ إيران السياسي: جذور التحول (1900-1941) را ميتوان نام برد. دار الكتاب المصري و اللبناني كه در بيشتر موضوعات علوم انساني كتاب چاپ كرده است، چندين عنوان اسلامي را در غرفهاي مستقل به نمايش گذاشته بود.
مصر، مهمترين پاره فرهنگي جهان اسلام است و در چاپ و نشر نيز از اهميت بسياري برخوردار است. در بين كارهاي مصريها، فقط دو عنوان كتاب، به فرهنگ ايراني پرداخته است. براي آنكه تعامل و مفاهمه فرهنگي ميان كشورهاي اسلامي و عربي با كشور اسلامي ايران به گونهاي پويا صورت گيرد و زمينه تبادل محصولات فرهنگي ناشران و آثار فكري متفكران اسلامي عرب و ايراني بيش از پيش فراهم شود، لزوماً بايد تماسهاي دوستانه و نشستهاي مشترك در طول ايام برگزاري نمايشگاه و ارتباط نزديكتر با ناشران مصري در زمينههاي مختلف برقرار شود. اين ارتباط ميتواند پيش و پس از ايام برگزاري نمايشگاه به صورت هم آهنگ پيگيري شود.
مراكش
با اينكه اين كشور در زمينة پژوهشهاي اسلامي در سه دهة اخير رشد چشمگير داشته و ناشران فعالي دارد، در نمايشگاه فرانكفورت فقط دو ناشر از آن با كتابهاي اسلامي حضور داشتند. اين ناشران، يكي المركز الثقافي العربي و ديگري فنك (Le Fennec) بود كه به اتفاق در يك غرفة مشترك به سر ميبردند. اين دو ناشر در مجموع حدود پنجاه عنوان جديد اسلامي آورده بودند. گرايش آنان به مسائل فكري جديد در جهان اسلام از جمله ايران معاصر است. المركز الثقافي العربي، در بيروت نيز دفتر دارد و به عنوان ناشر لبناني هم شناخته ميشود.
منشورات عكازا، از مراكش با وجود عرضه حدود چهل عنوان كتاب، فاقد حتي يك عنوان كتاب اسلامي بود. چنانكه ميدانيم به دليل نزديكي مراكش با غرب، بسياري از آثار مكتوب در اين كشور به زبان فرانسوي يا انگليسي است و متفكران اين خطه در مجموع ميتوانند در عرصه مجامع جهاني، حرفهاي زيادي براي گفتن داشته باشند. به علاوه دستاندركاران قلمرو نشر در اين سرزمين، فعاليت قابل توجهي در زمينه فرهنگ اسلامي دارند. با اين وصف، عدم شركت فعال ناشران مراكشي در فرانكفورت، سؤال برانگيز است.
ليبي
المركز العالمي للدراسات و أبحاث الكتاب الأخضر، ناشر دولتي و تنها نماينده اين كشور در نمايشگاه بود كه در ميان عناوين عرضه شده از سوي آن، چند عنوان اسلامي به چشم ميخورد.
الجزاير
دار الحكمه، از اين كشور شركت كرده، چند عنوان مانند الاسلاميون الجزائريون و الاسلام في أروبا را با خود همراه آورده بود. ناشر ديگري از اين كشور با نام Directrice با بيست عنوان اسلامي شركت داشت. ناشر بين المللي موسوم به The Nordic Africa Institute فقط به چاپ و پخش كتابهاي مربوط به افريقا ميپردازد و دفتر مركزي آن در سوئد است. اين ناشر نسبت به ديگر ناشران افريقايي، داراي سطح بالاتر و پيشرفتهتري است.
ناشران عرب خاور ميانه
اين ناشران در سالن شماره شش طبقه همكف، غرفه داشتند. گويا سياست مسئولان نمايشگاه فرانكفورت بر اين بود كه ناشران ايراني و عرب و برخي ديگر از ناشران خاور ميانه را كه گرايشهاي اسلامي و انقلابي و بعضاً بنيادگرايانه دارند، در يك محل جاي دهند تا روي آنها كنترل بيشتري داشته باشند؛ چنانكه حضور پليس در اين سالن بسيار جلب نظر ميكرد.
از ناشران عرب كه در اروپا و امريكا سرگرم نشر هستند، ميگذريم و تنها ناشران عربي را كه از كشورهاي مبدأ خود آمده بودند، به ترتيب كشور، معرفي ميكنيم.
لبنان
ناشران اين كشور داراي سابقه ديرين در فنآوري چاپ و نشر هستند؛ هر چند در سه دهه اخير دچار ركود شدهاند. هشت ناشر لبناني يك غرفه مشترك با تفكيك فضا و مديريت داشتند. اين ناشران با هزينه شخصي و بدون حمايت دولت لبنان در نمايشگاه شركت كرده بودند. اسامي اين ناشران و شمار عناوين اسلامي آنان بدين قرار است:
المؤسسة العربيه للدراسات و النشر، با چهل عنوان جديد - كه بسياري از آنها اسلامي است، حضور دارد؛ در حالي كه در ميان آثار ارايه شده از سوي دار العلم للملائين، عنوان اسلامي به چشم نميخورد. المكتبة الشرقيه از ناشران مسيحي لبنان است كه دو عنوان كتاب در زمينه مسائل تطبيقي اسلام و مسيحيت دارد. اين نوع موضوعات، دليل ارتباط تنگاتنگ مركز ديالوگ اسلام و مسيحيت با اين ناشر است. يكي از اين دو عنوان، مسائل في أخلاقيات الحياة من وجهه نظر الاسلام و المسيحيه است. دار المؤلف صرفاً داراي عناوين غير اسلامي است و جروس بروس از ناشران قديم لبنان است كه تنها با دو عنوان جديد اسلامي شركت كرده است و عناوين عرضه شده توسط دار الرتب نيز كلاً غير اسلامي است. مكتبه و مؤسسة المعارف، ده عنوان جديد اسلامي دارند.
در مجموع به نظر ميرسد وضعيت چاپ و نشر لبنانيها به گونهاي است كه اجازه شركت فعالانه نشر آثار اسلامي در بازارهاي خارجي را نميدهد. اين ناشران به عنوان نمايندگان فرهنگ لبنان اصلا نشانگر ابعاد اسلامي اين فرهنگ نيستند، مخصوصاً اينكه از فرهنگ شيعه نمايندگي نميكنند. البته عليرغم اين ضعفها، ناشران لبناني عناوين بيشتري نسبت به ايران متتشر كردهاند و عناوين كتابهايشان روزآمدتر است. فضاي آنها حدود پنجاه متر است. اصولا ناشران لبناني به طور معمول به فضاي كوچك و برنامههاي مقطعي، نه دراز مدت اهميت ميدهند.
عربستان سعودي
مجموعه ناشران عربستان كه همگي دولتي هستند، در هشتاد و چهار متر غرفه شركت كردهاند و حدود چهارصد عنوان كتاب نشر يافته در سالهاي اخير را با خود به همراه آوردهاند. در حدود بيست عنوان از كتابهايشان مربوط به سال 2000 و 2001 است.
اسامي ناشران عربستان كه امسال در نمايشگاه فرانكفورت شركت كرده بودند، بدين قرار است: وزارة التعليم العالي، وزارة الاعلام، جامعة الملك سعود، معهد الادارة العامه، مكتبة الملك عبد العزيز، وزارة المعارف، دارة الملك عبد العزيز، وزارة الخدمة المدنيه.
در اين ميان، كارهاي مكتبه الملك عبد العزيز، از همه جذابتر است. چنانكه پيداست ناشران عربستاني مانند وزارة التعليم العالي يا وزارة الخدمة المدنية كالاي قابل توجهي در عرصه كتاب براي عرضه ندارند و بيشتر به دليل برخورداري از امكان پرداخت هزينه شركت در نمايشگاه و برخورداري از پشتوانههاي مالي كافي غرفه گرفتهاند. تمامي اين ناشران وابسته به دولت هستند. ناگفته نبايد گذاشت كه عربستان به عنوان يك قطب فرهنگي، همواره تلاش دارد تا در مجامع جهاني، فعالانه حضور يابد و با ديپلماسي فرهنگي پيش برود. گرايش ناشران عربستان به كارهاي احياي تراث و مرجع نگاري است. آنها در نگارش تحليلي كمتر موفق بودهاند؛ بر خلاف مصريها كه همزمان در ارايه آثار تحليلي نيز داراي مهارت هستند.
مكتبة العبيكان، تنها ناشر عربستاني بود كه خارج از مجموعه فوق، غرفهاي مستقل، حاوي آثار فراوان داشت؛ اما از عناوين اسلامي در ميان آنها خبري نبود. ناشر مستقل ديگر، دار المريخ للنشر است كه با قوت وارد عرصه چاپ و نشر شده است. اين ناشر كه از فنآوري جديد چاپ و نشر نيز بهرهمند است، در همه زمينهها از جمله در مسائل اسلامي، آثاري براي عرضه داشت.
عمان
وزارة الثقافه و التراث، مهمترين ناشر اين كشور است كه با بيست عنوان كتاب در نمايشگاه شركت كرده است. اين ناشر، دولتي است.
كويت
با اينكه چاپ و نشر در كويت، بهتر از بسياري از كشورهاي منطقه خليج فارس است، ناشران اين كشور حضور چشمگيري در مجامع فرهنگي جهاني به خصوص در مسائل اسلامي ندارند. از اين كشور، المجلس الوطني للثقافه و الفنون و الاداب و نيز مؤسسه الكويت للتقدم العلمي شركت داشتند. مهمترين اثري كه المجلس الوطني، در اين نمايشگاه نيز مانند ساير نمايشگاهها با خود به همراه آورده بود، سلسله عالم المعرفه نام داشت. ناشر دوم، كتابهاي اسلامي بيشتري داشت ولي اين كتابها مربوط به سال جاري نبود.
قطر
المجلس الوطني للثقافه و الفنون و التراث، به عنوان مهمترين ناشر اين كشور با پنج عنوان كتاب و المكتبه العامه (كتابخانه ملي) با ده عنوان شركت كرده است. همين جا بد نيست يادآوري كنيم، از آنجا كه كتابخانههاي ملي معمولا در مجامع جهاني، فرهنگ كشور خود را نمايندگي ميكنند، جا دارد كه كتابخانه ملي كشور ما نيز پا به عرصههاي جهاني بگذارد؛ چرا كه قطعاً حرفهاي گفتني براي جهان خواهد داشت.
سوريه
از سوريه فقط يك ناشر غير دولتي، يعني دار علاء الدين با سه عنوان كتاب اسلامي و حدود بيست عنوان غير اسلامي شركت كرده بود.
اردن
المكتب الاردني، تنها ناشر اين كشور است كه در مجامع جهاني حضور فعال دارد و كتابهاي زيادي را چاپ و پخش ميكند. از اين رو غير تخصصي و فاقد گرايش خاص در زمينه نشر است. اين ناشر در باره مسائل اسلام و جهان اسلام نيز چند عنوان دارد.
امارات عربي متحده
يك ناشر دولتي به نام دائره الثقافه و الاعلام، با كتابهايي در زمينه فرهنگ، ادبيات، هنر، كودكان و نمايشنامه نويسي شركت داشت.
اين كشور عليرغم آنكه رو به رشد قرار دارد، هنوز محتويات توليدات فرهنگي و آثار منتشره آن، داراي قوت لازم نيست. البته آنها از نظر صورت و شكل، پيشرفت فراواني داشتهاند.
تركيه
ناشران كشور تركيه، به طور دستهجمعي در يك فضاي بزرگ شركت كردهاند. دكوراسيون و نوع ساختار محيط آنان بسيار شكيل و زيباست.
به نظر ميرسد زمينه چاپ و نشر مسائل اسلامي در تركيه رو به رشد است. عناوين اسلامي زياد آنها اين نويد را به بيننده ميداد. ناشران اين گروه، نام اختصاري TUYAPرا براي خود برگزيده بودند و حدود سي عنوان اسلامي در غرفه آنها در معرض نمايش قرار داشت. اين عناوين علاوه بر مباحث جديد مربوط به جهان اسلام و مسائل تاريخ تركيه و به خصوص دوره عثماني، جلوه مينمود. از جمله ناشران ترك، Isik Yauinlari را ميتوان نام برد كه يك ناشر اسلامي است و سه كتاب در زمينه اسلام معرفي كرده بود.
چند ناشر خارج از مجموعة مزبور و به عنوان معارض با حكومت فعلي تركيه حضور داشتند كه وصف آنها در پي ميآيد.
Islamischer Verein e.V.Koln،ناشر ترك زبان در آلمان كه با پرچم سبز رنگ «لا اله الله محمد رسول الله» و عبارت «خلافت دولتي» بر آن، شركت كرده است، نظر بسياري از بازديد كنندگان نمايشگاه را به خود جلب كرده بود. تلويزيون آلمان نيز با افراد اين غرفه كه همگي داراي محاسن بلند، ردا پوشيده و عمامه بر سر بودند و معمولاً در يك هيئت پنج نفره در محل خود حضور داشتند، مصاحبه كرد و اين مصاحبه از تلويزيون آلمان پخش شد. دستاندركاران اين غرفه، غرفه كوچكي در ابعاد 2*2 روبروي اين غرفه داشتند كه در واقع كتابهاي انتشارات اين حزب(Al-Khilafah Publication) را در زمينه اسلام و به خصوص موضوع خلافت و رهبري در اسلام نشان ميداد. آنان همچنين جزوهاي را كه در واقع مانيفست اين حزب بود، به برخي مراجعان (مسلمانان) ميدادند. از جمله كتابهاي قابل ذكر اين ناشر چنين بود: أسس النهضه الراشده؛ الشخصيه الإسلاميه؛ النظام الإجتماعي في الإسلام؛ كيف هدّمت الخلافه؛ الحوار الفكري في القرآن الكريم؛ الدعوه إلي الإسلام.
اسراييل
حضور ناشران اسراييلي كه به طور مستقل يا به اتفاق ديگر ناشران مشتركاً در نمايشگاه شركت كرده بودند، بسيار فعال و محسوس بود. در ميان آثار معرفي شده از سوي ساير ناشران، به خصوص ناشران امريكايي نيز آثار مربوط به تعاليم يهود فراوان به چشم ميخورد.
انتشارات مگنز، وابسته به دانشگاه حبرون در اين ميان، گوي سبقت را از همگنان خود ربوده بود. اين ناشر در نوزده مورد اسلام و جهان اسلام را معرفي كرده بود. سه كتاب ذيل عنوان اسلام و مطالعات خاور ميانه و نه كتاب، ذيل عنوان اسلام در آسيا خودنمايي ميكرد. كتاب زير از اين ناشر قابل توجه است:
Bibliography of Arabic Books and Periodicals Published in Israel
(1972 ـ 1948).
حضور بسيار فعال يهود و صهيونيسم در عرصه نشر فرهنگ خود، در كنار مطالعات و پژوهشهاي تطبيقي يا تحليلي در زمينههاي مختلف اسلام قابل توجه است. آنان مراكز و مؤسسههاي تحقيقاتي فعالي تأسيس كردهاند و با برنامهريزيها و طراحيهاي مختلف به چاپ و نشر آثاري دربارة جهان اسلام, مرجعنگاري اسلامي و حتي قرآنپژوهي پرداختهاند. از سوي ديگر، فعاليت قابل ملاحظه مسيحيان در ترويج مسيحيت، بسيار براي مسلمانان، به خصوص ايران اسلامي درسآموز است و مراكز فرهنگي و علمي و دانشگاهي ما و نيز نهادهايي را كه مسئوليت مستقيم در ارتباط با ترويج اسلام در سطح جهان بر عهده دارند، به بازانديشي و تأمل جدي در كم و كيف كارها و فعاليتهاي خود فرا ميخواند.
هند
از پانزده ناشر هندي شركت كننده در فرانكفورت، فقط يك ناشر، چند عنوان اسلامي مثلا درباره علامه اقبال لاهوري داشت. اين ناشر National Book Trust نام دارد و مدير آن غير مسلمان است. ناشران هندي شركت كننده، غير از عناوين مربوط به تاريخ و فرهنگ هند، مطابق معمول به نشر آثار مربوط به مذهب هندو پرداخته بودند. شركت نشر Al-Quran Printer به عنوان ناشر اسلامي، قرآن جالب و ابتكاري خود را عرضه كرده بود كه هر سطر آن با حرف الف شروع مي شد. باني چاپ اين قرآن كه به صورت هفت رنگ و همراه تذهيب و تشعير به چاپ رسيده است، اهل بمبئي (هندوستان) است.
پاكستان
الحمراء (Alhamra)، تنها ناشر مهم شركت كننده از پاكستان است كه عناوين زيادي نيز ارايه كرده است. زمينه كاري اين ناشر، آثار عمومي است و به جز ديوان اشعار، چند كتاب در باره اقبال لاهوري و موضوع زن در اسلام دارد. البته از نظر صنعت چاپ و نشر، پيشرفت خاصي در كار آن مشاهده نميشود.
آسياي ميانه
ارمنستان
از آسياي ميانه، فقط ارمنستان شركت كرده بود و از كشورهاي آذربايجان، تركمنستان، تاجيكستان و ساير كشورهاي آسياي ميانه، ناشري نيامده بود. از ارمنستان فقط يك ناشر مسيحي حضور داشت ولي هيچ اثري در ارتباط با اسلام، حتي مثلاً در زمينة ديالوگ اسلام و مسيحيت در آثار آن به چشم نميخورد. به طور كلي وضعيت چاپ و نشر در اين منطقه ضعيف است و همين جا بايد يادآور شد كه زمينة مساعد براي ناشران ايراني فراهم است تا از بسترهاي مساعد فرهنگي، علمي و اجتماعي استفاده كنند و در بازار چاپ و نشر اين خطه حضور يابند.
آسياي دور
تايلند
چندين ناشر از اين كشور شركت داشتند كه عمدتاً به نشر و پخش آثار ملي اين كشور و آيين بودا پرداخته بودند. يكي از ناشران مهم اين كشور، Post Books Catalog است كه در نمايشگاه حضور داشت. به هر حال در بين آثار ناشران تايلند هيچ اثر اسلامي مشاهده نشد.
مالزي
از مالزي چند ناشر اسلامي از جمله انستيتوي بين المللي انديشه و تمدن اسلامي (ISTAC) شركت كرده بودند. ايستاك در حدود چهل عنوان كتاب آورده بود كه ده عنوان آن جديد مينمود. ايستاك در دو دهه اخير، ايدهها و افكار جديدي را مطرح كرده است و از تأثيرگذاران بر فرهنگ شرق دور است. ناشر مهم ديگر اين كشور dewan Bahasa Dan Pustaka است كه مسلمان است و عناوين اسلامي زيادي را هم در نمايشگاه امسال عرضه كرده بود. اين ناشر از نظر صنعت چاپ و نشر قويتر از ايستاك است.
اندونزي
از ميان ناشران شركت كننده اندونزي، Gramedia Pustaka Utama يك عنوان اسلامي با عنوان معماري اسلامي در اندونزي را در معرض ديد بازديد كنندگان قرار داده بود. اين ناشر هم غير مسلمان است و گرايش به فرهنگ ملي خود دارد.
خاور دور
سنگاپور
از اين كشور چهارده ناشر در يك غرفه بزرگ مشترك، زير عنوان Singapore Pavilion شركت داشتند كه فقط يكي از آنها به اسلام پرداخته داراي عنوان اسلامي بود. اين شركت نشر، Pustaka Nasional AE نام داشت و چند عنوان اسلامي با خود همراه آورده بود. ناشر ديگر در اين گروه، SBPA بود كه از نظر صنعت چاپ و نشر قويتر است و عمدتاً به فرهنگ سنگاپور ميپردازد. Senarai Buk ناشر سنگاپوري مستقلي است كه كتابهاي زيادي در زمينههاي اسلامي آورده است.
كره
ناشران كرهاي، فضاي زيادي گرفته بودند و عليرغم عرضه عناوين فراوان، عنوان اسلامي در آثار به نمايش در آمده آنها ديده نميشد.
اروپا
آلمان
ناشران آلماني كه كشورشان ميزبان ساير شركت كنندگان در نمايشگاه فرانكفورت بود، خود نيز به صورت فعال در اين نمايشگاه حضور داشتند و كتابهايي را به زبان آلماني و بيشتر به زبان انگليسي عرضه كرده بودند. در اين ميان، حضور ناشراني كه نام آنها در پي ميآيد، به لحاظ عرضه عناوين اسلامي، بيشتر از بقيه جلب نظر ميكرد.
ناشران آلماني را ميتوان به دو دسته تقسيم كرد: ناشران مسلمان مقيم آلمان و ناشران آلماني الأصل. پنج مليت مسلمان يعني فارس زبانان, عربها, تركها, افريقاييها و مسلمانان شرق دور در آلمان، حوزههاي فعال فرهنگي و از جمله انتشاراتي دارند. در سالهاي اخير، تركهاي مهاجر به آلمان، گوي سبقت را از ديگران ربودهاند و مراكز پر رونق فرهنگي ايجاد كردهاند؛ اما خبري از ناشران جدي و فعالِ تُرك در نمايشگاه نبود. فعاليت فرهنگي و انتشاراتي ايرانيان مقيم آلمان، از جناحهاي مختلف فكري، ضعيف است. از نگاه ديگر, مراكز اسلامشناسي و شرقشناسي آلمان با اينكه داراي انتشارات هستند، حضور چشمگير ندارند.
C.H.Bedk، ناشر اسلامي است كه به زبان اسلامي، آثار فراواني (حد اقل ده عنوان مهم) را به زبان آلماني در زمينه اسلام و نيز در باره تشيع چاپ كرده است.
Verlag der Islam، از جمله ناشران آلماني بود كه در فهرست آثار تازه خود، هفتاد و دو عنوان كتاب در زمينههاي مختلف اسلامي عرضه كرده بود. اين ناشر منتسب به جماعت اسلامي احمديه است كه گرايش صوفيانه دارد. كتابهاي اين ناشر، به غير از متن قرآن (از جمله عرضه قرآن به زبان عربي- آلماني) و متون احاديث كه همراه شرح و تفسير عرضه شده، در اين موضوعات و قالبهاست:
معرفي اقطاب فرقه احمديه؛ مذاكرات كنفرانس جماعت اسلامي در فرانكفورت؛ اخلاق؛ وصيت؛ اسلام و محيط زيست؛ اسلام و علوم جديد؛ انديشه مهدويت در اسلام؛ جهاد در اسلام؛ عرفان و تصوف در اسلام؛ مقايسه يهوديت و مسيحيت و اسلام؛ در باره آيات شيطاني سلمان رشدي؛ اسلام و سياست؛ تعصب و تسامح در اسلام؛ عيسي در قرآن؛ حضرت محمد (ص) در انجيل؛ نبوت در اسلام؛ اسلام براي كودكان.
Eb-Verlag دو كتاب اسلامي ارايه كرده بود كه يكي از آن دو، كتاب درسي مسلمانان در مدارس آلمان بود و ديگري كتابي با عنوان اكتشافات علمي در قرآن. Claudius ناشر اسلامي است كه در نمايشگاه شركت داشت. SKD ناشر اسلامي ديگري بود كه بيست و سه كتاب از انتشارات جديد خود را معرفي كرده بود. برخي از اين آثار داراي مجلدات متعدد هستند.
فرانسه
مسلمانان فرانسه داراي مركز نشر فعال هستند ولي حضور جدي در نمايشگاه نداشتند. Paolino ناشر فرانسوي، كتابي تحت عنوان "گفت و گوي اسلامي و مسيحيت" Cristiani e muslumani in dialogo را منتشر كرده بود. ناشر فرانسوي ديگر، PUE وابسته به دانشگاه فرانسه بود كه كتاب La tradition musulmane را در معرض نمايش قرار داده بود.
پرتغال
از نكات قابل تأمل اينكه Grupo Planeta، ناشر پرتغالي، هفت اثر سلمان رشدي و از جمله كتاب آيات شيطاني او را با عنوان Os Filhos da Meia-Noite، به زبان پرتغالي عرضه و معرفي كرده بود.
بوسني و صربستان
از جمهوري بوسني و صربستان، در مجموع چهل ناشر با هشتصد عنوان اثر جديد نسبت به سال 2000 شركت كرده بودند، كه از اين ميان سيصد و سي عنوان مربوط به ناشران بوسنيايي بود. كمتر از ده درصد اين آثار، اسلامي هستند. در اين ميان يك قرآن همراه ترجمه به زبان بوسنيايي از انتشارات قلم (el-Kalem) وجود داشت. قرآن ديگري همراه تفسير به زبان بوسنيايي توسط Center basanshikurturni چاپ و عرضه شده بود. كشور كرواسي نيز در نمايشگاه غرفه وسيعي داشت ولي فاقد عنوان اسلامي بود و كلا به معرفي كتابهايي در باره مسيحيت پرداخته بود.
انگلستان
Thames & Hudson؛ اين ناشر كتابهاي فراواني در زمينه اسلام منتشر كرده است كه ذيلا به برخي از آنها ميپردازيم: در مقوله باستانشناسي، كتاب پرشيا (ايران) و غرب؛ در مقوله تاريخ كتاب اسلام را معرفي كرده بود. ناشر ياد شده از معدود ناشران غربي است كه عناوين اسلامي خود را جداي از كاتالوگ مربوط به خود، در دو صفحه جداگانه به نمايش گذاشته بود. در بروشور كتابهاي اسلامي اين ناشر، مقولات زير جلب نظر ميكرد: مسجد؛ مسجد و جهان مدرن؛ جهان اسلام (ايمان، مردم و فرهنگ)؛ الگوهاي اسلام؛ سمبلهاي اسلام؛ حج. باقي آثار مرتبط با اسلام كه اين ناشر معرفي كرده بود، به هنر و تاريخ باستاني ممالك اسلامي مربوط ميشد.
Frank Cass Publishers؛ در ميان آثار اين ناشر كه كتابهاي خود را جداگانه در دو مقوله تاريخ و سياست عرضه كرده بود، آثاري در باره جهان اسلام از جمله سودان و اردن و خاورميانه مشاهده ميشد. كاتالوگ كتابهاي اين ناشر در زمينه سياست، حاوي آثار مهمي در ارتباط با اسلام، ايران، جهان اسلام و جمهوريهاي مسلمان آسياي ميانه و قفقاز بود كه از آن جمله ميتوان به موارد زير اشاره كرد:
سياست فرا انقلابي در ايران (دين، جامعه و قدرت)، به قلم David Menashri استاد دانشگاه تلآويو؛ سازمان سياسي در آسياي ميانه و آذربايجان؛ دموكراسي و پلوراليسم در ميان مسلمانان اتحاد شوروي سابق؛ 75 سال از جمهوري تركيه؛ بنيادگرايي و روشنفكران در مصر؛ دموكراسي و فرهنگ سياسي عرب؛ تركيه؛ كويت. همچنين دو فصلنامه مطالعات تركيه و مطالعات خاورميانه كه توسط اين ناشر معرفي شده است، قابل تأمل است.
Pluto Press؛ اين ناشر اسلامي، آثار متعددي را در باره اسلام و مسلمانان و نهضت اسلامي و انقلاب اسلامي در ايران، در كاتالوگ خود معرفي كرده بود. عكس روي جلد كاتالوگ اين ناشر، روحاني شيعه عضو حزب الله لبنان را در حال شعار دادن نشان ميداد. اين عكس مربوط به پشت جلد كتابي تحت عنوان Inside Hizbullah (Politics and Religion) است. روي جلد كتاب ديگري با عنوان انقلاب در ايران، عكس امام خميني(ره) جلب نظر ميكرد.
Tauris؛ اين ناشر معتبر كه علاوه بر لندن، در نيويورك نيز شعبه دارد، بيشترين كتب اسلامي قابل توجه را در ويترين خود عرضه كرده بود. حدود پنجاه عنوان اسلامي در ميان كتابهاي نمايش داده شده در اين غرفه موجود بود كه نام برخي از آنها بدين قرار است:
دكترين اسلام شيعي؛ زيبايي و اسلام؛ اسلام و شرقشناسي؛ اسلام و مدرنيته؛ ديدگاه اسلام؛ ايران بعد از انقلاب (بحران يك حكومت اسلامي)؛ اسلام؛ درآمدي بر قرآن؛ سنت روشنفكري در اسلام (به كوشش فرهاد دفتري)؛ شناخت اسلام؛ اسلام (مردم و حكومت)؛ سياست اسلامي در فلسطين؛ شناخت قرآن؛ حقوق (فقه) اسلامي؛ اتوپياي اسلامي (بيوگرافي سياسي دكتر علي شريعتي)؛ خميني (نوشته باقر معين). اين ناشر كتابهاي متعددي در باره انقلاب ايران و رژيم پهلوي و مشروطيت منتشر كرده است كه برخي از آنها در غرفه آن موجود بود. از جمله موارد جالب، كتابي با عنوان The Priest and the King بود كه روي جلد آن مزين به نقش پوستري بود كه اصل آن در ايران تهيه شده است. اين پوستر حاوي تصوير نقاشي شده از امام خميني(ره) در حالتي روحاني است كه انقلاب اسلامي ايران به رهبري ايشان را كه منجر به سرنگوني محمد رضا شاه پهلوي و سرنگوني رژيم شاهنشاهي شد، به صورت نمادين به قيام موسي عليه فرعون تشبيه كرده است. آيات قرآن در اين زمينه لابلاي تصاوير اين نقاشي ديده ميشود.
انتشارات كمبريج؛
از جمله ابتكارات اين ناشر، عرضه فهرست كتب صد و شصت و سه كتابخانه مذهبي است كه ميتوان با سفارش قبلي، به اطلاعات مورد نظر در اين زمينه دست يافت. انتشارات كمبريج، كتاب و سيدي آن را نيز براي عرضه در اختيار داشت.
Eurospan؛ از ناشران فعال در زمينه آثار مربوط به اسلام و جهان اسلام است. در كاتالوگ آثار جديد اين ناشر، با سي و دو عنوان در دو زمينه مورد نظر بر ميخوريم، كه مهمترين آنها بدين قرار است: فلسفه سيد حسين نصر؛ اسلام در انقلاب (بنيادگرايي در جهان عرب)؛ آينده اسلام در خاور ميانه؛ انتفاضه (تأثير آن بر اسراييل و جهان عرب و ابرقدرتها)؛ آينده اسلام در غرب؛ ايران بعد از خميني؛ امنيت پايدار و آينده آسياي مركزي (رقابت ايران، تركيه و روسيه)؛ اسلام و مدرنيزاسيون. اين ناشر، آثار اسلامي ديگري را نيز قبلا منتشر كرده است؛ از جمله: خواست اسلامي براي دموكراسي، پلوراليسم و حقوق بشر؛ اسلام (ويراست جديد)؛ عضر خلفا (تاريخ جهان اسلام).
ABC-CLIO كتابي تحت عنوان American Religious عرضه كرده است كه يكصد و شصت محل مذهبي در امريكا را معرفي ميكند و از جمله به مسلمانان امريكا و اماكن مذهبي آنان ميپردازد. كتاب قابل توجه اين ناشر، با عنوان مذهب و سياست، تصوير امام خميني را بر روي جلد خود دارد و به انقلاب ايران و مسئله تأثير دين بر عرصه سياسي، به خصوص تأثير انقلاب اسلامي ايران به رهبري امام خميني بر سياست ايالات متحده امريكا ميپردازد. اين ناشر، كتاب ديگري دارد كه به انجام مناسك مسلمانان در مراسم حج در مكه مربوط است. مدير اجرايي اين انتشاراتي، اظهار تمايل ميكرد كه در تدوين دايره المعارفي كه در باره مذاهب مختلف در دست تهيه دارند، از اطلاعات كارشناسان اسلامي مثلا در باره تاريخ حيات پيامبر اسلام (ص) استفاده كنند.
سوئد
The Nordic Africa Institute، ناشر بين المللي در اين كشور است كه فقط به چاپ و پخش كتابهاي مربوط به افريقا ميپردازد و دفتر مركزي آن در سوئد است. اين ناشر نسبت به ديگر ناشران افريقايي داراي سطح بالاتر و پيشرفتهتري است.
جمعبندي
اگر چه ناشران مستقل غربي، به ويژه برخي از ناشران معتبر و با سابقه آنها، عناوين جالب توجهي در باره اسلام و مسائل جهان اسلام با خود به همراه داشتند، ناشران مرتبط با دانشگاهها در عرضه آثار تحليلي مربوط به مسائل جاري جهان اسلام به خصوص در چالش با مسائل نوين معاصر، آثار درخور تأملي عرضه كرده بودند. با توجه به تأثيرگذاري دانشگاهها و مراكز علمي مشابه بر طيف وسيعي از مخاطبان داخل و خارج از اين كشورها و خط دهي آنان، ارتباط مناسب و تبادل نشريات و منابع اسلامي با اين مراكز ضمن آنكه ميتواند مراكز علمي داخل كشور را در جريان آخرين آراء و تحليلهاي مطرح در نهادهاي علمي ياد شده قرار دهد، قادر است متقابلاً نقص و ضعف اين محافل را در دسترسي به اطلاعات اصيل و دور از غرضورزيهاي رايج در زمينه اسلام تصحيح كند.
معمولا مسئولان سطح بالاي ناشران در نمايشگاه شركت نميكنند و در نمايشگاه، بيشتر مسئولان اجرايي و افرادي براي گرداندن و اداره غرفههاي كتاب شركت و حضور مييابند. از اين رو امكان تبادل نظر و ارتباط با دستاندركاران مسئول و صاحب صلاحيت در عرصههاي علمي و فرهنگي شاغل در اين انتشارات و مراكز علمي شركت كننده چندان فراهم نيست. اما ارتباط مستقيم و مؤثر با ناشران دانشگاهي و غير دانشگاهي پس از نمايشگاه از طريق تماس مستقيم و مكاتبه با آنان ميسر است، جا دارد پس از نمايشگاه، اين ارتباط به نحو مناسب صورت گيرد و زمينه همكاريهاي مشترك علمي و نشر و توزيع محصولات مورد نظر سنجيده شود و اقدامات لازم در مورد آن انجام پذيرد.
امريكا
عليرغم اينكه امسال تعداد قابل توجهي از ناشران امريكايي، عدم شركت در نمايشگاه فرانكفورت را ترجيح داده بودند، باز هم حضور ايالات متحده امريكا به خصوص در سطح ناشران دانشگاههاي معروف اين كشور، وسيع و چشمگير مينمود و مساحت زيادي از طبقه ناشران بين المللي را به خود اختصاص داده بود. در اين ميان، حضور دانشگاههاي زير كه عناوين اسلامي يا مربوط به اسلام و جهان اسلام را عرضه كرده بودند، بيشتر جلب توجه مي كرد:
انتشارات دانشگاه پرينستون: در ميان، آثار معرفي شده آن، ترجمه قرآن به زبان انگليسي از احمد علي، اثر مهم و بسيار حايز اهميت است.
انتشارات دانشگاه كلمبيا: اين ناشر دست كم يازده كتاب در زمينه اسلام و جهان اسلام در بهار 2001 معرفي كرده است كه برخي از آنها مربوط به خاور ميانه، زبان عربي و شعر شاعران معاصر عرب و شعر كلاسيك عربي است. از ميان آثار اين ناشر، آنچه بيشتر جنبه اسلامي دارد بدين قرار است: تاريخ فلسفه اسلامي، هانري كوربن؛ مفاهيم حاكميت در انديشه و حقوق اسلامي؛ شهرهاي عربي اسلامي.
همين ناشر در پاييز 2001 كتابهاي زير را در ارتباط با اسلام عرضه كرده است: مذهب و دولت (رهيافت اسلامي به سياست)؛ مذهب و سياست هويت در كوزوو؛ مذهب در قرون وسط. كتاب اخير به اسلام نيز پرداخته است. اين ناشر علاوه بر آثار فوق، كتابهايي در باره سقوط امپراتوري عثماني و فلسطين دارد.
انتشارات دانشگاه هاروارد: انتشارات اين دانشگاه به طرز فعالي در نمايشگاه حضور دارد. هاروارد به طور تخصصي و دستهبندي شده در مقولات مختلفي چون مذهب، سياست، حقوق، فلسفه، مردمشناسي و مطالعات ادبي به معرفي آثار خود پرداخته است كه در ميان آنها يك عنوان اسلامي وجود دارد.
انتشارات دانشگاه جان هاپكينز: ژورنال «مطالعات آسيايي امريكايي» و فصلنامه American Quarterly از موارد جالب توجه در ميان آثار معرفي شده توسط انتشارات اين دانشگاه معتبر امريكاست.
انتشارات دانشگاه شيكاگو: اين ناشر كاتالوگ آثار تازه خود را در 154 صفحه عرضه كرده بود كه در ميان آنها هفت اثر در باره اسلام و جهان اسلام و نيز دو اثر در باره شرقشناسي به چشم ميخورد. عناوين برخي از آثار اين ناشر در ارتباط با اسلام بدين قرار است: اسلام و مدرنيته؛ بنيادگرايي اسلامي و بحران خليج (فارس)؛ ليبراليسم اسلامي؛ جهان اسلام.
Norton: اين ناشر امريكايي دو عنوان در باره جغرافياي جهان اسلام را با خود همراه داشت؛ يكي در مورد قلمرو جغرافيايي فلسطين و ديگري در باره كشور اردن.
انتشارات دانشگاه امريكايي قاهره: اين ناشر به غير از عناوين مربوط به ادبيات معاصر عرب از جمله آثار نجيب محفوظ، نمايشنامه نويس معاصر، چهار اثر اسلامي از انتشارات خود را معرفي كرده است كه يكي در باره تصوف، دو مورد در باره هنر اسلامي و عربي و يكي در مورد فن قرائت قرآن است. اين ناشر نيز مثل بسياري ديگر از ناشران غربي يا حتي ناشران عرب، بيشتر از ديدگاه توريستي به كشور باستاني مصر و اين خطه از جهان عرب توجه نشان داده است. ناشران امريكايي كه در موضوعات اسلامي به چاپ و نشر پرداختهاند؛ داراي كارنامة حجيمي از نظر تعداد عناوين ميباشند. رويكرد آنها در دو زمينة تاريخي ـ جغرافيايي و مسائل جديد جهان اسلام است.
امريكاي جنوبي
از كشورهاي اين قاره، ناشران متعددي شركت داشتند ولي هيچ كدام داراي عناوين اسلامي نبودند.
روسيه
از روسيه يك ناشر در غرفهاي حدود ده متر شركت كرده بود. اين ناشر حدود ده عنوان كتاب داشت كه هيچكدام اسلامي نبود.
مقايسه جنبههاي مختلف غرفه روسيه نسبت به ديگر كشورهاي غربي, نشانگر ركود و عدم رونق چاپ و نشر در اين كشور است.
ناشران ايراني
ناشران ايراني را از يك نظر ميتوان به سه دسته تقسيم كرد: ناشران ايراني مقيم خارج از ايران و ناشران داخلي كه خود به دو دستة دولتي و مستقل تقسيم ميشوند. بررسي كارنامة هر يك از اين سه دسته بايد با توجه به عاملهاي خاص مربوط به خود انجام پذيرد. اما در مجموع حضور ناشران غير دولتي، اعم از داخلي و مقيم خارج پر رونقتر بود.
Most؛ اين ناشر ايراني با غرفه كوچك خود طيف متنوعي از كتابهاي سياسي و عقيدتي مربوط به اسلام، انقلاب اسلامي، شيعه و نيز كتابهايي از نويسندگان ايراني و اپوزسيون خارج از كشور از جمله سلطنت طلبان را عرضه كرده بود. در اين ميان، كتابي از شجاع الدين شفا به چشم ميخورد كه احاديث و آيات را به نحو خاصي مورد گزينش و هجو و استهزا قرار داده بود. اين ناشر در مصاحبه با يكي از كانالهاي تلويزيون آلمان در روزهاي آغازين نمايشگاه، به زبان فصيح آلماني شركت كرد. ناشر ياد شده در جذب بازديد كنندگان، به خصوص ايرانيان مقيم آلمان، به غرفه خود و معرفي كتابهايش بسيار موفق بود. گرايش تجاري در كار اين ناشر بيشتر از دغدغه فرهنگي به چشم ميخورد؛ چنانكه يك روز مانده به پايان نمايشگاه، كتابهاي خود را دور از چشم مسئولان نمايشگاه كه ناشران را از فروش كتاب منع كرده بودند، با سماجت و اصرار ميفروخت. كتاب ژئوپوليتيك شيعه، اثر فرانسوا توال، با ترجمه كتايون باصر، از جمله كتابهاي به نمايش درآمده در اين غرفه بود.
ناشران ايراني داخلي در اين نمايشگاه در دو گروه غرفهداران و بازديد كنندگان، شركت كرده بودند. نمايشگاه بين المللي كتاب تهران، خانه كتاب، ماهور، ايران گردان، شباويز، خانه سبز، مركز كامپيوتري علوم اسلامي و غرفه جمهوري اسلامي ايران از جمله غرفهداران بودند كه غرفهاي با مساحت سي و شش متر مربع توسط اتحاديه ناشران و كتابفروشان در اختيار آنان قرار گرفته بود. ناشران شركت كننده در غرفه جمهوري اسلامي ايران، در مجموع چهارصد عنوان كتاب در موضوعات مختلف اسلامي و عمومي از جمله در ارتباط با فرهنگ و ادب و هنر ايران عرضه كرده بودند. علاوه بر اين، ناشران ايراني ديگري به عنوان بازديدكننده در نمايشگاه فرانكفورت حضور داشتند.
اتحاديه ناشران ايراني
اين اتحاديه با شركت تعدادي از ناشران ايراني، به صورت مجتمع در غرفهاي به ابعاد 6*6 در نمايشگاه شركت كرده و شامل اين ناشران بود: انتشارات فرهنگ نشر نو، فرهنگسراي ميردشتي، ققنوس، قطره، ثالث، اشاره، قدياني، معين، عطايي، چشمه، بنياد نهج البلاغه، فرهنگ معاصر، خانه فرهنگ و هنر، گويا، آتيه و توس.
غرفه اين اتحاديه با مساحت نسبتا قابل توجه آن، محلي براي تجمع مراجعان و ايرانيان اهل كتاب بود. جلسات گفت و گو و مذاكره نيز معمولا در ميان مسئولان غرفه و بازديد كنندگان برقرار بود. از اين غرفه، گزارش و تصويربرداري تلويزيوني تهيه شد و تلويزيون آلمان در يكي از كانالهاي تلويزيوني خود، فيلم آن را پخش كرد.
شركت شباويز؛ آثاري براي كودكان برگرفته از متون كهن ادب فارسي را در غرفهاي به ابعاد 2*2 عرضه كرده بود.
انتشارات سروش؛ در غرفه خود به ابعاد 4*2 حدود يكصد و هشتاد عنوان كتاب را عرضه كرده بود. موضوع كتب اين ناشر ايراني، عمدتا كودكان، هنر، و ادبيات بود. از معدود آثار قابل ذكر آن، تجارب الأمم؛ مساجد ايران و كتاب تصوير آفتاب (زندگينامه امام خميني به روايت تصوير) بود. مسئول غرفه خود به صراحت اظهار ميداشت كه در نمايشگاهي نظير نمايشگاه كتاب فرانكفورت، ناشراني مثل ما (سروش) كالاي چندان قابل عرضهاي ندارند؛ جز آنكه آثاري در زمينه هنر و ادبيات ايران را عرضه كنند.
خانه كتاب؛ خانه كتاب در غرفهاي به ابعاد 2*2 به عرضه كتابهاي چاپ خود و لوح فشرده مربوط به آنها اقدام كرده بود.
مركز تحقيقات كامپيوتري علوم اسلامي با عرضه آثار نرمافزاري خود در ارتباط با علوم اسلامي در غرفهاي به مساحت 4*2 فعاليت داشت.
بنياد انديشه اسلامي، با غرفهاي در ابعاد 4*10 در نمايشگاه حضور يافته بود و برخي كتابهاي اسلامي را نيز با خود داشت. از جمله عناوين قابل ذكر آن ميتوان از فرقههاي اسلامي؛ مهر تابان؛ مقالات الهي قمشهاي؛ كتابنامه بزرگ قرآن كريم؛ شيعه؛ فرهنگ واژگان اسلامي؛ فلسفه اسلام؛ صحيفه سجاديه؛ و نيز مجموعه آثار استاد مرتضي مطهري و زندگينامه سياسي امام خميني ياد كرد.
نتيجهگيري
بدون مبالغه، ناشران و نويسندگان و خوانندگان كتاب، سه كانون فعال فرهنگ هر كشور هستند. فرهنگ ملي و ديني هر قوم بستگي تام و تمام به اين سه گروه دارد. اين سه، رابط و حلقه واسط توليد كنندگان، مضمون پردازان و متفكران و عموم مردم هستند. در اين گزارش، چشماندازي به ناشران آثار اسلامي و جهان اسلام داشتيم.
نتيجهگيري كلي آن است كه:
1. ناشران مسلمان نيازمند آگاهي بيشتري نسبت به مسائل جهاني و دستيابي به نگرش كارشناسانه و علمي هستند. مطالعات دقيق در زمينه فرهنگ جهاني، لازمه حضور فعال و پويا در جهان معاصر است. دغدغههاي جهاني را بايد به درستي شناخت و مطابق مقتضيات آن عمل كرد. ناشران مسلمان بايد به تبادل تجربه و همفكري براي يافتن راهكارهاي مناسب بپردازند و امكان رويارويي و گفت و گو با ديگر فرهنگها را فراهم سازند.
2. فرهنگ اسلامي در جهان مطرح است و اقبال فراواني نسبت به آن در حوزه عمومي و تخصصي وجود دارد، اما خود ناشران مسلمان كمتر به رشد اين فرآيند در سطح جهاني، به خصوص در غرب، كمك ميكنند. ناشران غير مسلمان، بيشتر از خود مسلمانان به چاپ و پخش كتابهاي مورد نياز غرب روي آوردهاند.
3. ناشران مسلمان بايد به صورت تخصصي وارد عرصههاي جهاني شوند؛ بر اساس محاسبات كارشناسانه و با فراهم آوري مهارتهاي لازم در حوزههاي تخصصي پا در عرصه نشر بين المللي بگذارند. چنانكه ميبينيم ناشران غربي به خاطر آنكه هر كدام به حوزه تخصصي و معين ميپردازند، بُرد بيشتري دارند. شايسته است تا مراكز علمي و دانشگاهي ما نظير دانشگاه تهران، كتابخانه ملي ايران و . . . در حوزههاي تخصصي خود وارد عرصههاي جهاني شوند.
4. ناشران مسيحي از طريق چاپ و نشر كتابهاي مربوط به گفت و گوي اسلام و مسيحيت، به مسائل اسلامي ميپردازند ولي مسلمانان كمتر در ابعاد جهاني وارد اين مقوله ميشوند. مثلا از ايران حتي يك اثر در اين زمينه عرضه نشده است.
5. ناشران يهود با اينكه جمعيت بسيار كمتري از مسلمانان دارند، در نمايشگاه فرانكفورت به طور كاملا فعال شركت داشتند. اينان براي اصناف مختلف و در مقاطع سني گوناگون، كتاب و خوراك فكري تهيه و عرضه كرده بودند. براي مثال در نمايشگاه فرانكفورت از سوي اين گروه، در كنار آثار تخصصي و تحليلي، براي كودكان چهار سال به بالا و براي كودكان زير چهار سال، به طور مجزا كتاب در زمينه مسائل اعتقادي چاپ و عرضه شده بود.
6. فرهنگ اسلام و مسيحيت و يهود، هر سه در ساختار فرهنگي جهان مطرح هستند ولي حضور فرهنگ مسيحيت در فرآيند جهاني شدن چشمگيرتر است. فرهنگ و تمدن اسلامي با گنجينه غني و ذخاير پر بار خود ميتواند عميقتر و گستردهتر در اين ساختار شركت جويد.
اين وظيفه ناشران است كه فعالانه سهم اسلام را در فرهنگ جهاني گسترش دهند. انجام اين وظيفه و راهكارهاي آن نياز به مباحث كارشناسي دقيق و موشكافانه دارد.
پيشنهاد
1. با اينكه بر اساس طبقهبندي مليتها، ناشران ايراني و عرب را در كنار هم در يك محل واحد اسكان داده شده بودند, جوّ پليسي مضاعف حاكم بر اين بخش نشان از كنترل ويژه اين مجموعه داشت. به عبارت ديگر، گرد آوردن اين ناشران در يك بخش، به منظور كنترل بيشتر آنها صورت گرفته بود. طبيعي است كه اين جو نامساعد و فضاي غير جذاب، موجب عدم جذب بازديد كنندگان ميشود. اگر مسئولان ايراني همت كنند و همچون ناشران برخي از ديگر كشورها در سالنهاي پر رونق غرفه بگيرند, بازدهي مناسبتري از حضور خود خواهند داشت.
2. ناشران اسلامي، به ويژه ايراني بايد دست كم در پنج نقطه به تقويت كار خود بپردازند:
وسعت نظر و جهان نگري؛
برقراري ارتباطات سازنده؛
تخصصي كردن كارهاي ارايه شده (مشخص نمودن حوزه كارهاي هر ناشر)؛
استفاده از جذابيتهاي بصري و فرم مناسب عرضه (دكوراسيون مناسب و جذاب و . . .)؛
استفاده از راهبردهاي تبليغي مناسب
3. ناشران مسلمان، به ويژه ايرانيان بايد بيش از گذشته به خط مشيهاي مدون و كارشناسانه روي آورند؛ از آراء كارشناسان صنعت چاپ و نشر و صنعت بازرگاني بهره بگيرند و در هر زمينه از جمله در قلمرو صنعت نشر برنامهريزيهاي كلان و درازمدت داشته باشند. اين تنها راه خروج از حالت رخوت و ركورد و ورود شايسته در عرصه رقابتهاي جهاني و بين المللي است. متصديان فرهنگي كشور، با خطدهي مناسب به ناشران، ميتوانند آنان را براي رسيدن به اين مقصود ياري رسانند.
4. ناشران ايراني بايد از مضامين مورد توجه جامعه جهاني و مورد نظر مسلمانان و پژوهشگران جهان بيشتر بهرهمند شوند. آنان در كنار تلاش براي باز نمون فرهنگ داخلي خود به جهان خارج، ميتوانند دغدغههاي فرهنگي رايج در جهان را بيشتر مورد توجه قرار دهند و در نتيجه با شناخت مناسب و صحيح از مخاطبان خود، مشتريان افزونتري نيز براي كالاي فرهنگي خود دست و پا كنند..
5. متصديان برنامهريز كشور ميتوانند سياست فرا ملي را بيشتر مد نظر قرار دهند و تدبيرهاي آنان از حيطه بازاريابي و عرضه و رقابت و ديگر فرآيندهاي نمايشگاهي توسط ناشران داخلي بيرون بيايد. چرا نتوان برخي از كارهاي معمول در اين چرخه را بر عهدة ناشران شناخته شده خارجي كه از وجاهت لازم نيز برخوردار هستند، گذاشت و از امكانات جهاني براي رشد و رونق داخلي استفاده كرد؟
6. تا كنون گزارش مكتوبي از فعاليتهاي شركت كنندگان در نمايشگاههاي بين المللي نظير فرانكفورت منتشر نشده است تا در معرض ديد اهل نقد و متخصصان قرار گيرد. بيشتر گزارشها، كلي و فاقد آمار و غير تطبيقي است. متصديان برنامهريز دولتي بايد امكان نشر چنين گزارشي را در هر سال فراهم آورند. براي اين منظور ممكن است همه ساله يك جلد كتاب در مورد نمايشگاه كتاب فرانكفورت تهيه گردد و در سطح عموم نشر يابد و به تمام اطلاعات جزئي بپردازد. دستاندركاران برگزاري نمايشگاه بين المللي كتاب تهران در داخل كشورمان ميتوانند با بهرهگيري از دستآوردهاي شركت كنندگان و نمايندگان فرهنگي كشور كه موفق به ديدار نزديك از نمايشگاههاي بين المللي نظير نمايشگاه فرانكفورت شدهاند، به ارتقاي كيفي كار خود همت گمارند و راه را براي داد و ستد سالم فرهنگي با ساير ملل و اقوام و فرهنگها هموار سازند؛ ضمن آنكه بستر مناسب را براي معرفي انديشه و فرهنگ و ديانت و تبليغ محصولات فرهنگي و ملي كشور به ديگران فراهم ميكنند.
بدون شك سعي و اهتمام دستاندركاران دلسوز و آگاه فرهنگي كشور كه با تمهيد مقدمات حضور ناشران و اهل قبيله نشر در مجامع جهاني، به جريان مبادله سالم فرهنگي و برگرفتن تجارب لازم در اين عرصه كمك ميكنند و امكان تعامل دو طرفه ميان فرهنگهاي مختلف را فراهم ميسازند مشكور است. استفاده مناسب از رهآورد چنين سفرهاي علمي و فرهنگي و انجام اقدامات مشابه، كار ناشران و فعالان در اين عرصه را در فرآيند چاپ و نشر سالها به پيش ميبرد. صد البته برنامهريزي خردمندانه و دقيق و ملاحظه پيشاپيش جزئيات و دقايق امر، ثمر دهي اين فعاليت را به مراتب بيشتر خواهد كرد.