چكيده: انواع و كاربردهاي آن

اف.دابليو.لنكستر

ترجمه‏: لقمان سرمدي

چكيده‏نويسي در صنعت اطّلاع‏رساني كنوني جايگاه ويژه‏اي دارد. به دليل پيش‏رفت اطّلاع‏رساني در غرب, چكيده‏نويسي نيز رشد و توسعه چشم‏گيري داشته است. براي ارتقاي چكيده‏نويسي در جهان اسلام, لزوماً بايد تجربه‏هاي مربوط به اين دانش أخذ و در درون فرهنگ ملي ـ مذهبي خودمان, بومي گردد تا بتواند در ارتباط با ديگر اجزاي فرهنگي تناسب و هم‏آهنگي داشته باشد.

اين مقاله كه مشتمل بر نكات نو و تحليل‏هاي عالمانه است, يكي از ده‏ها منبعي است كه غربيان درباره چكيده‏نويسي نوشته‏اند.

چكيده

بررسي مفهوم، اقسام و كاربردهاي مختلف چكيده است. نويسنده پس از تعريف چكيده به مشخصات آن از جمله عوامل مؤثر در طول چكيده مي‏پردازد. سپس اقسام چكيده و مشخصات چكيده‏هاي راهنما (توصيفي) ، تمام‏نما (تشريحي) و چكيده‏هاي سوگرفته و انتقادي را بر مي‏شمرد. به نظر نويسنده چند عامل، هم‏زمان در ساختار چكيده تأثير دارند. از بين اين عوامل سياست‏هاي مديريت، نيازهاي كاربران و نوع متن از همه مهمتر است. از اين رو به كاربردها و استفاده‏هاي مصرف كنندگان و انواع نيازهاي علمي آنها، و در پي آن به گونه‏هاي مختلف چكيده پرداخته است. در اين راستا چكيده‏هاي ساخت‏يافته، قطعه‏اي و تلگرافي را بر مي‏رسد.

چكيده1, بيان مختصر و دقيق مطالب يك نوشتار است. خلاصه2, بياني كوتاه از محتواي يك متن است كه با استفاده از جملات همان متن نوشته مي‏شود. اين دو با هم متفاوت‏اند؛ براي مثال چند جمله از مقدمه، به همراه جملاتي از بخش‏ها يا نتيجه‏گيري كتاب, مي‏تواند به خوبي بيان‏گر مفاهيم مقاله يك مجله باشد؛ در حالي كه چكيده متني است كه با استفاده از جملات چكيده‏نويس نوشته شده و در نگارش آن, از عين جملات متن كم‏تر استفاده شده است؛ هر چند كه چكيده, بعضاً مي‏تواند كلمات و عباراتي از متن اصلي را نيز در بر داشته باشد.

ويژگي‏هاي مختلفي را براي يك چكيده مي‏توان برشمرد: يكي از اين ويژگي‏ها, طول چكيده است. به جرأت مي‏توان گفت هيچ دليلي وجود ندارد كه با استناد به آن, طول چكيده‏ها را يك‏سان بدانيم. عواملي كه بر طول چكيده تأثيرگذار هستند, عبارتند از:

1.طول مطلبي كه چكيده مي‏شود؛ كريون به همين منظور در زمينه موضوعات بسيار محدودي تحقيق مي‏كرد؛ امّا بين طول مقاله و طول چكيده نسبتي به دست نياورد.

2.پيچيدگي و دشواري موضوع.

3.تفاوت موضوعات؛ براي مثال چكيده‏اي كه از صورت‏جلسه يك همايش تهيه مي‏شود, با توجه به تنوع موضوعات مطرح شده, ‏بايد طولاني‏تر باشد.

4.اهميت موضوع براي نهاد يا سازماني كه چكيده را تهيه مي‏كند؛ براي مثال، يك مركز اطّلاع‏رساني صنعتي، در مقايسه با ساير موضوعات، از گزارش‏هاي كاركرد يك كارخانه, چكيده طولاني‏تري تهيه مي‏كند.

5.در دست‏ر‏س بودن موضوع؛ در بخش خدمات چكيده‏نويسي, اين مطلب امري معقول و منطقي است كه بايد براي موضوعاتي كه از لحاظ فيزيكي (مانند گزارش‏هاي كنفرانس‏ها يا گزارش‏هايي كه در محدوده اندكي توزيع شده‏اند) و يا از نظر ذهني و فكري (مانند مطالبي كه به زبان‏هاي مهجور نوشته شده‏اند) دست‏رسي كم‏تري به آن‏ها وجود دارد, چكيده‏هاي طولاني‏تري تهيه شود.

6.هزينه؛ هزينه تهيه چكيده‏هاي بلند, لزوماًً بيش‏تر از هزينه چكيده‏هاي كوتاه نيست. مسلماً تهيه يك چكيده دويست كلمه‏اي خوب, نسبت به يك چكيده پانصد كلمه‏اي, مستلزم صرف وقت بيش‏تر است. در هر حال, اين موضوع, امري بديهي است كه اگر متوسط طول چكيده به اندازه پنجاه درصد افزايش يابد, هزينه چكيده آن, به نحو چشم‏گيري افزايش خواهد يافت. ضمن اين‏كه, هزينه‏هاي حروف‏نويسي, تهيه كاغذ و پست نيز بر هزينه نگارش چكيده افزوده خواهد شد.

7.هدف؛ چكيده‏هايي كه در سيستم‏هاي بازيابي اطّلاعات مورد استفاده قرار مي‏گيرند, ممكن است طولاني‏تر تهيه شوند تا كليدواژهاي بيش‏تري را براي جست‏و‏جوي كاربر در دست‏رس قرار دهند.

چكيده بسيار مختصر را (مثلاً متني را در قالب يك جمله بيان مي‏كند) چكيده تحشيه‏اي3 مي‏نامند؛ كه البته اين لفظ, چندان دقيق نيست. معمولاً بين چكيده راه‏نما(توصيفي)4 و چكيده تمام‏نما (تشريحي)5 تمايزاتي وجود دارد. چكيده راه‏نما به سادگي در مورد محتواي متن (كتاب يا مقاله) توضيح مي‏دهد؛ در حالي كه چكيده تمام‏نما, محتواي متن و از جمله نتايج آن را خلاصه مي‏كند.* از اين‏رو چكيده راه‏نما نتايج گوناگوني را كه در خلال يك بررسي يا تحقيق به دست آمده, بيان مي‏كند؛ اما چكيده تمام‏نما تنها به تلخيص نتايج مي‏پردازد. بر اساس توضيحات كرمينس، چكيده راه‏نما, حاوي اطّلاعاتي درباره هدف, محتوا و روش‏شناسي متن است؛ اما در مورد نتايج, دست‏آوردها و پيش‏نهادهاي موجود در متن, مطلبي در اختيار خواننده قرار نمي‏دهد. از سوي ديگر, اگرچه چكيده تمام‏نما, معمولاً مشتمل بر اطّلاعاتي در مورد هدف, دامنه و روش‏ها و سبك‏هاي متن است, با وجود اين حتماً بايد در برگيرنده نتايج, دست‏آوردها و يا پيشنهادهاي متن نيز باشد. بنا به دلايلي, چكيده تمام‏نماي خوب, بايد جاي‏گزيني معقول و مناسب براي متن اصلي [کتاب يا مقاله] باشد.* * اما بعيد به نظر مي‏رسد که چکيده راه‏نما بتواند بدين صورت جاي‏گزين متن شود.

هدف از نگارش چکيده راه‏نما آن است که خواننده با خواندن آن دريابد که آيا به مطالعه متن اصلي علاقه‏مند است يا خير. دلايل اين‏که چرا چکيده تمام‏نما از چکيده راه‏نما بلندتر است، کاملاً واضح و روشن است. نگارش چکيده تمام‏نما مشکل‏تر از چکيده راه‏نما است. در واقع با وجود آن‏که مي‏توان در مورد يک مطالعه تجربي، چکيده تمام‏نما نوشت، انجام همين کار در مورد مباحث نظري غير ممکن است. به همين دليل, چکيده‏هاي تمام‏نما در علوم و فن‏آوري کاربرد بيش‏تري دارند تا در علوم انساني و اجتماعي.

چکيده، با توجه به علاقه خوانندگان، مي‏تواند در بر گيرنده عناصر چکيده‏هاي تمام‏نما و راه‏نما باشد. (کرمينس اين‏گونه چکيده‏ها را چكيده‏هاي تمام‏نما ـ راه‏نما مي‏نامد). مثلاً فرض کنيم گزارشي را که در مورد آلودگي هوا است، براي عده‏اي از شيمي‏دان‏ها، چکيده نموده, تنظيم و چاپ کرده‏ايم. بخش قابل توجهي از چکيده که به بررسي ابعاد آلودگي محيطي مي‏پردازد, کاملاً به صورت چکيده راه‏نما است، اما قسمتي از آن,که در مورد نتايجي است که از تجزيه نمونه‏هاي اتمسفري به دست آمده, کاملاً به صورت چکيده تمام‏نما نوشته مي‏شود. چکيده تمام‏نما و راه‏نما مي‏تواند در قالب چکيده‏اي واحد عرضه شود. اما با وجود اين، عموماً چکيده‏هاي راه‏نما رايج‏تر هستند. فدوسيوک (1978)، روش‏هاي دقيقي را براي تمييز بين چکيده‏هاي تمام‏نما و راه‏نما ارايه مي‏دهد که از جمله آن‏ها مي‏توان به معيارهاي زباني اشاره نمود. وي حتّي در اين مورد، جدولي نيز ارايه مي‏دهد. هرچند اين کار، امري ساده‏انگارانه است، اما مشخص نيست که چرا بايد درصدد تعيين روش‏ها و ضوابط رسمي براي تعيين چنين تمايزاتي باشيم.

اصطلاح جهت دادن به موضوع6 نيز گاهي در ارتباط با چکيده به کار مي‏رود. مفهوم اين اصطلاح آن است که چکيده بايد با توجه به علايق خوانندگان آن نوشته شود. بدين معنا که چکيده را بيش‏تر متوجه بخش‏هايي از کتاب يا مقاله کنيم که براي خواننده جذّابيت بيش‏تري دارد و در حقيقت، مضمون چکيده را به آن جهت سوق دهيم؛ بنابراين در چکيده‏نويسي نيز, مانند نمايه‏سازي, اين پرسش کارگشا و مهم به ذهن متبادر مي‏گردد که چرا خوانندگان ما احتمالاً به اين موضوع علاقه‏مند هستند؟ سازماني که چکيده‏ها را براي استفاده‏هاي داخلي تهيه مي‏کند, بايد همواره متوجه نيازها و علايق بخش‏هاي داخلي خود باشد. لحاظ کردن اين موضوع براي مراکز خدمات چکيده‏نويسي ـ كه چكيده‏ها را در سطح وسيعي منتشر مي‏كنند ـ اندکي دشوارتر است.

ميان چکيده‏نويسي معطوف به رشته7 و چکيده‏نويسي معطوف به گروه8 بايد تمايز قايل شويم. در چکيده‏نويسي معطوف به رشته، فرد مي‏کوشد تا نيازهاي يکي از شاخه‏هاي علوم (مثلاً شيمي، زيست‏شناسي، علوم اجتماعي و...) را مدّ نظر داشته باشد؛ در حالي که در چکيده‏نويسي معطوف به گروه، تلاش چکيده‏نويس آن است که نيازهاي يک رشته صنعتي خاص و يا گروهي از افراد را برآورده سازد (مانند چکيده‏هايي براي صنايع پلاستيک‏سازي يا براي پرستاران).

بحث جهت دادن به موضوع, بيش‏تر در مورد چکيده‏هاي معطوف به گروه مصداق پيدا مي‏کند؛ زيرا علايق کاربران چکيده‏هاي معطوف به گروه، کمابيش شبيه يک‏ديگر بوده و اختصاصي‏تر است. نتايج به دست آمده از يک تحقيق در اين مورد، نشان مي‏دهد که در مراکز خدمات چکيده‏نويسي، مقوله جهت دادن به موضوع چکيده، کم‏تر مشهود بوده است.

نوع ديگر چکيده، چکيده انتقادي9 است. اين نوع چکيده را در حقيقت مي‏توان بررسي فشرده و انتقادي متن ناميد. اهداف اين نوع چکيده, که در تهيه گزارش‏ها، مقالات مجلات و ساير نوشتارهاي کوتاه رايج است, شبيه اهداف مقالات نقد و بررسي کتاب10 است. چکيده انتقادي نوشتاري است که به ارزش‏يابي متن مي‏پردازد. چکيده‏نويس، ديدگاه‏هاي خود را در مورد يک اثر بيان مي‏كند و احتمالاً آن را با آثار ديگران مقايسه مي‏نمايد. براي مثال، چکيده انتقادي، نقايص و ضعف‏هاي روش شناختي يک تحقيق را بر شمرده, نتايج حاصل از آن تحقيق را با نتايج تحقيقات متقدّم مي‏سنجد. از آن‏جا که نويسنده چکيده‏هاي انتقادي، بايد فردي متخصص باشد، نگارشِ اين نوع چکيده چندان رايج نيست.

بررسي‏هاي رياضي11 و بررسي‏هاي رياضيات کاربردي12 (AMR)، دو ناشري هستند که اظهار مي‏کنند که چکيده‏هاي انتقادي نيز در زمره چکيده‏هاي ايشان وجود دارد. با بررسي چکيده‏هاي اي ام آر، در مي‏يابيم که چکيده‏نويس، نوشتار خود را امضا کرده است و اثر وي, مجموعه‏اي است از عناصر چکيده‏هاي راه‏نما و تمام‏نما؛ به علاوه، اين بررسي نشان مي‏دهد که در انتشار اي ام آر، تهيه و عرضه چکيده‏هاي انتقادي، بيش‏تر يک استثنا محسوب مي‏شود تا يک قانون.

اين روزها، به کرّات در مجلات مي‏بينيم که مقالات به همراه چکيده‏هاي مربوط به آن‏ها عرضه شده‏اند. اين چکيده‏ها را معمولاً خود نويسندگان مقالات تهيه مي‏کنند. مراکز خدمات چکيده‏نويسي و نمايه‏سازان, معمولاً اين چکيده‏ها را اقتباس مي‏کنند. برخي مجلات نيز چکيده‏هايي به زبان‏هاي مختلف دارند؛ مثلاً برخي مجلات روسي يا ژاپني، چکيده‏هايي به زبان انگليسي نيز منتشر مي‏کنند.

هدف چکيده‏ها

براي چکيده‏نويسي، اهداف گوناگوني را مي‏توان برشمرد. شايد نخستين و مهم‏ترين آن‏ها، اين باشد که چکيده‏ها، انتخاب را آسان مي‏کنند. بدين معنا که به خواننده کمک مي‏کنند تا دريابد آيا کتاب يا مقاله خاصي، مورد علاقه وي مي‏باشد يا خير. بدين صورت، چکيده‏ها مانع از اتلاف وقت خوانندگان مي‏شوند؛ زيرا ايشان را از مطالعه مطالبي که برايشان جذابيتي ندارد، باز مي‏دارند. در برخي موارد، چکيده تمام‏نماي خوب، مي‏تواند اطّلاعات موجود در کتاب يا مقاله‏اي را که خواننده بدان علاقه‏مند است، در اختيار وي قرار دهد. هم‏چنين چکيده‏ها مي‏توانند مجملي از محتواي کتاب‏ها يا مقالاتي را که به زبان‏هاي مهجور نوشته شده‏اند، به خواننده منتقل نمايند. جنيز در مطالعات خود، بدين نتيجه دست يافته است که براي قضاوت در مورد وثاقت يک متن، مطالعه و بررسي چکيده آن، بسيار مؤثرتر از بررسي عناوين و نمايه‏هاي آن اثر است.

انتشار و توزيع چکيده تازه‏هاي چاپ و نشر، افراد را ياري مي‏کند که از جديدترين آثار مورد علاقه‏شان مطّلع شوند و اين يعني در اختيار نهادن آگاهي‏هاي جديد. همان گونه که پيش‏تر اشاره کرديم، گزارش‏ها و مقالاتي که به همراه چکيده‏هاي مربوط به آن‏ها عرضه مي‏شوند، بسيار مفيد و کارآمد هستند؛ زيرا اين چکيده‏ها به نمايه‏سازان کمک مي‏کنند تا محتوا و موضوع اثر را به سرعت دريابند. بروکو و برنير بر اين عقيده‏اند که در بخش نمايه‏سازي، چکيده مي‏تواند جاي‏گزين متن اصلي شود؛ اما گاهي نيز اين مسئله مصداق نمي‏يابد.

و بالاخره اين‏که، اکنون چکيده‏ها، نقش مهمي در سيستم‏هاي بازيابي رايانه‏اي ايفا مي‏کنند. بدين صورت که شناسايي موضوعات مناسب و مرتبط را آسان‏تر نموده, دست‏يابي به مطالب ذخيره شده را امکان‏پذير مي‏نمايند (اين موضوع در مورد سيستم‏هايي مصداق مي‏يابد که متن اصلي به صورت پروندة قابل جست‏وجو در آن‏ها ذخيره شده است).

بنا به دلايلي، چکيده ساخت‏يافته بر چکيده‏هايي که نثر روايي دارند، رجحان دارد. استفاده از اين نوع چکيده، در تدوين کتب درسي‏اي که تعداد زيادي از تحقيقات علمي (در يک زمينه خاص) در آن خلاصه شده است، مفيد مي‏باشد. با وجود اين، زماني مي‏توانيم از اين روش چکيده‏نويسي استفاده کنيم که عناصر اصلي و به کار رفته در کتاب‏ها، کم و بيش يک‏سان و يا شبيه به يک‏ديگر است. زولکوا توضيح مي‏دهد که براي تهيه يک چکيده ساخت‏يافته، چگونه مي‏توان جنبه‏هاي گوناگون يک اثر را تحليل کرد؛ اما نظر وي در مورد ارزش اين روي‏کرد، چندان قانع کننده نيست.

هارتلي و ديگران, در يک پروژه اطّلاع‏رساني، چکيده‏هاي ساخت‏يافته را با چکيده‏هاي غير ساخت‏يافته مقايسه کردند. آنان دريافتند که چکيده‏هاي ساخت‏يافته، خوانندگان را در دست‏يابي به پاسخ پرسش‏هايشان به طور مؤثّرتري (يعني سريع‏تر و با خطاي كم‏تر) راه‏نمايي کرده, نشان مي‏دهند که آيا يک موضوع خاص، با چکيده در ارتباط است يا خير. با وجود اين، منظور هارتلي از «ساخت‏يافته»، با آن‏چه که من در نظر دارم، تفاوت بسياري دارد. از نظر وي, چکيده ساخت‏يافته، صرفاً چکيده‏اي است که داراي سر فصل‏هاي فرعي (پيش‏زمينه هدف، روش‏ها، نتايج و دست‏آوردها) بوده و هدف آن, تسهيل کاوش و جست‏وجو در متون باشد (همان گونه که امروزه در بسياري از مجلات پزشکي اين مفهوم برداشت مي‏شود). اين در حالي است که من از اين لفظ براي اشاره به چکيده‏اي استفاده مي‏کنم كه ساختار روايي نداشته باشد. هارتلي و ديگران، چکيده ساخت‏يافته را «چکيده‏اي با اطّلاع‏رساني بيش‏تر» ناميده‏اند. من و هانيز هم اعتقاد داريم که اين لفظ نيکوتر است.

بروئر, نوع متفاوتي از چکيده ساخت‏يافته را که به صورت ساختار نموداري مي‏باشد, پيشنهاد داده است. در اين ساختار, چکيده به صورت نمودارهاي گروهي و يا نمودارهاي گردشي‏اي است که در آن, از عبارات متعارف يا گروه کلمات مرتبط، براي بيان مضامين مقاله استفاده مي‏شود. بروئر معتقد است که چکيده‏اي با اين ساختار، علاوه بر آن‏که به آساني قابل دست‏رسي است، کاوش و جست‏وجوي مطالب نيز در آن مناسب‏تر است. وي براي اثبات نظريه خود، يک چکيده عادي را در کنار طرح چکيده پيشنهادي خود قرار مي‏دهد تا اين دو را، با يک‏ديگر مقايسه نمايد. طرح بروئر، اگر چه طرح جالبي به نظر مي‏رسد اما هرگز با اقبال عمومي مواجه نشد. يکي از معايب اين نوع چکيده، فضاي زيادي است که به خود اختصاص مي‏دهد. البته اين مسئله براي کاربران اينترنت معضلي به شمار نمي‏آيد؛ از اين‏رو اين نوع چکيده براي استفاده در اينترنت، مناسب است.

برنير و يرکي به نوع خاصي از چكيده اشاره نموده‏اند که بسيار کوتاه و مختصر است و فقط در بر دارنده نکات بسيار برجسته يک اثر است. آنان، اين نوع چکيده را نوشتار مختصر و نوع بسيار فشرده آن را نوشتار فوق مختصر ناميده‏اند. يکي از انواع نوشتارهاي فوق مختصر، استنتاج فوق مختصر است؛ يعني عبارات بسيار فشرده‏اي که نتيجه اصليِ به دست آمده در يک تحقيق را بيان مي‏کند. براي مثال:

زبان‏شناسي نظري, هيچ‏گونه تأثيري بر علم اطّلاع‏رساني نداشته است.

اين نوع نوشتار را از لحاظ نظري نمي‏توان چکيده محسوب کرد. امّا با وجود اين، نوشتار مختصر به طور قطع با چکيده در ارتباط است. اين نوع نوشتار داراي کاربردهاي بالقوه‏اي است؛ مثلاً برخي از کتاب‏هاي درسي، نتايج به دست آمده در يک پديده را (مثلاً يک بيماري) به طور اجمال بيان مي‏کنند. در تهيّه اين نوع کتاب‏ها، مي‏توان از نوشتار مختصر بهره گرفت. هرکدام از اين عبارات (نوشتارهاي مختصر) با يکي از منابع ذکر شده در بخش کتاب‏شناسي مرتبط‏اند و به طور کامل تصريح مي‏شود که اين جمله از کدام کتاب نقل شده است.

چکيده قطعه‏اي

در سال 1964 هرنر و کمپاني، به سفارش بنياد علوم ملّي، تحقيقي را در مورد بررسي امکانات تحليل‏هاي قطعه‏اي متن عهده‏دار شدند. اين بررسي مشتمل بر دو بخش بود: چکيده‏هاي قطعه‏اي و نمايه‏هاي قطعه‏اي. چکيده قطعه‏اي، توضيحاتي در مورد محتواي کل کتاب ارايه مي‏دهد. هر چکيده مشتمل بر پنج بخش است: نقل قول، توضيح، چکيده راه‏نما، چکيده تمام‏نما، چکيده انتقادي. ساختار چکيده به گونه‏اي طراحي شده است که مرکز خدمات چکيده‏نويسي مي‏تواند با حداقل زحمت آن را با نيازهاي خود تطبيق داده, پردازش نمايد. هر يک از اين چکيده‏ها مي‏تواند به طور مجزّا (و بدون نياز به تغيير) به کار رود و يا آن‏که قطعات مختلفي از آن [براي تهيه چکيده قطعه‏اي] جمع‏آوري و تدوين گردد؛ مثلاً برخي از قسمت‏هاي چکيده، راه‏نما و برخي تمام‏نما و يا آن‏که برخي تمام‏نما و برخي انتقادي است.

هدف اصلي چکيده‏هاي قطعه‏اي، جلوگيري از دوباره‏کاري و اتلاف قواي ذهني است. بدين صورت که نگارش اين نوع چکيده، مانع از آن مي‏شود که گروه‏هاي چکيده‏نويسي، اقدام به چکيده کردن متني نمايند که پيش‏تر توسط گروه ديگري چکيده شده است. بدين صورت، حتّي مراکزي که نوع و نياز چکيده‏هايشان با ديگران متفاوت است (مانند مراکزي که چکيده‏هاي جهت يافته تهيه مي‏کنند) نيازي به استاندارد کردن چکيده‏هاي خود ندارند. متخصصين موضوع‏بندي، مسئول تهيه چکيده‏ها و مدخل نمايه‏ها هستند و اين موضوع بدان جهت است که آنان مي‏توانند از ميان چکيده‏هايي که هر يک به وسيله کارشناس آن تهيه شده، چکيده‏هايي را برگزينند که هم‏آهنگ با نيازهاي روز بوده, بايد سريعاً چاپ شود. طرح استاندارد آنان، فعاليت‏هاي تکراري را کاهش داده, باعث تسريع روند کار در بخش چکيده‏نويسي مي‏گردد. در زمينه نمايه‏هاي قطعه‏اي، آزموني در مورد موضوع انتقال گرما انجام گرفت. اين موضوع و آزمون آن مورد توجه و علاقه بسياري از مراکز خدمات چکيده‏نويسي قرار گرفت. چکيده‏ ـ نمايه‏هاي مختلفي تهيه شد و در اختيار مراکز چکيده‏نويسي قرار گرفت تا فعاليت‏هاي معمول در مورد آن‏ها صورت گيرد. اين مراکز نيز اين پرسش‏نامه‏ها را تكميل کردند. نتيجه‏اي که از بررسي و تحليل اين تحقيق به عمل آمد, اين بود که اگر چه انجام تجزيه و تحليل با استفاده از ساختار قطعه‏اي عملاً امکان‏پذير است، اما بيش‏تر مراکز چکيده‏نويسي حاضر به از دست دادن روش مستقل خود و بر گرفتن الگوي قطعه‏اي براي چکيده‏هاي خود نبودند.

کريون, روي‏کرد ديگري را از ساختار قطعه‏اي، ارايه داده است. در اين روي‏کرد، وي مطالب يک بخش را مشخّص و کدگذاري کرده است. بدين صورت، از اين چکيده‏ها مي‏توان به صورت نيمه‏خودکار براي تهيه چکيده‏هايي مطابق با نياز خوانندگان و مخاطبين بهره گرفت.

ريز چکيده

اصطلاح ريزچکيده شايد لفظ چندان صحيحي نباشد؛ زيرا معناي آن صرفاً چکيده کوتاه است. با اين حال منظور ليونين از استعمال اين عبارت، چکيده بسيار ساخت‏مندي است که براي جست‏وجوهاي رايانه‏اي طراحي شده است. اين نوع چکيده در واقع آميزه‏اي از چکيده و نمايه است و ليونين نيز آن را چنين تعريف مي‏کند: "چکيده ـ نمايه‏اي که رايانه قابليّت خواندن و تعبير آن را دارد." اصطلاح‏هايي که در ريز چکيده به کار مي‏رود, از ميان مجموعه واژگان کنترل شده، انتخاب شده‏اند و طبق توالي خاصّي در کنار يک‏ديگر قرار گرفته‏اند. براي مثال اين جمله را در نظر بگيريد: «در تشمّع کبدي (سيروز) مقدار کمي روي، در خون انسان وجود دارد.» در ساختار ريز چکيده، اين عبارت را مي‏توان بدين صورت بازنويسي کرد: «تشمّع/کبد/اندک/روي/خون/انسان.»

بايد دقت داشته باشيم که تمام سعي چکيده‏نويسي بر آن است که تا حد ممكن, از توالي کلمات در متن اصلي پيروي کند. محتواي متن را به همراه برخي جزئيات آن مي‏توان با استفاده از تعدادي از اين عبارات تصنّعي تشريح کرد. هرچند به نظر مي‏رسد که هدف اصلي استفاده از ريز چکيده‏ها، تسهيل جست‏وجوهاي رايانه‏اي باشد، اما بايد گفت که ريز چکيده ليونين، براي افراد تحصيل کرده و فرهيخته نيز مي‏تواند کارآمد باشد.

اصطلاح «چکيده تلگرافي» نيز چندان دقيق نيست. مفهومي که از آن برداشت مي‏شود، متني است که در بيان آن صرفه‏جويي و ايجاز بسيار صورت گرفته است؛ به گونه‏اي که جملات، کامل نيستند و شباهت زيادي به تلگرام دارند. در حقيقت، اين نوع چکيده را مي‏توان رشته عبارات بدون تركيب ناميد. ريز چکيده ليونين نيز از لحاظ سبک و فرم، تلگرافي است. اصطلاح چکيده تلگرافي براي اشاره به اجزاي اصلي, در نخستين سيستم بازيابي رايانه‏اي به کار مي‏رود. اين سيستم در دانشگاه Western Reserve آماده و تکميل شده است.

منابع

Bernier, C. L. and Yerkey, A. N. Cogent Communication: Overcoming Reading Overload. Westport, CT, Greenwood Press, 1979.

Borko, H. and Bernir, C. L. Abstracting Concepts and Methods. New York, Academic Press, 1975.

Craven, T.C.A coding scheme as a basis for the production of customized abstracts. Journal of Information Science, 13, 1987, 51-58.

Craven, T.C. Use of words and phrases from full text in abstracts.

Journal of Information Science, 16, 1990, 351-358.

Fedosyuk, M. Yu. Linguistic criteria for differentiating informative and indicative abstracts. Automatic Documentation and Mathematical Linguistics, 12(3), 1978, 98-110. [English translation of Nauchno-Tekhnicheskaya Informatsiya, Seriya 2, volume 12, number 9, 1978, pp. 11-17.]

Hartley, J. and Sydes, M. which layout do you prefer? An analysis of reader’s preferences for different typographic layouts of structured abstracts. Journal of Information Science, 22, 1996, 27-37.

Haynes, R. B. More informative abstracts: current status and evaluation. Journal of Clinical Epidemiology, 46, 1993, 595-597.

Haynes, R. B. et al. More informative abstracts revisited. Annals of Internal Medicine, 113,1990, 69-76.

Haynes, R. B. et al. Online access to MEDLINE in clinical settings: a study of use and usefulness. Annals of Internal Medicine, 112, 1990, 78-84.

Herner, S. Subject slanting in scientific abstracting publications. In: International Conference on Scientific Information, Washington, D.C., Proceedings. Volume 1, pp. 407-424. Washington, Dc, National Academy of Sciences, 1959.

Janes, J. W. Relevance judgments and the incremental presentation of document representations. Information Processing & Management, 27, 1991, 629-646.

Lancaster, F. W. et al. Modular Content Analyses. Final report to the National Science Foundation. Washington, DC, Herner and Company, 1965.

Lunin, L. The development of a machine-searchable index-abstract and its application to biomedical literature. In: Three Drexel Information Science Research Studies; ed. By B. Flood, pp. 47-134. Philadelphia, Drexel Press, 1967.

Zholkova, A. I. Applying facet analysis methods in abstracting. Scientific and Technical Information Processing, 2, 1975, 70-74. (English translation of Nauchno-Tekhnicheskaya Informatsiya, Seriya 1, Number 6, pp. 26-28.)

پي‏نوشت‏ها:

1. Abstract
2. Extract
3. Annotated
4. Indicative
5. Informative
6. Subject Slanting
7. Discipline - Oriented
8. Mission – Oriented
9. Critical abstract
10. Critical book review
11. Mathematical Reviews
12. Applied Mathematics Reviews (AMR)
13. Computer - based - retrieval Systems
14. Structured Abstract
15. Terse literature
16. Ultra terse literature
17. Modular abstract
18. Mini - Abstract