سهيل بيگدلي

نمايشگاه كتاب آمريكا (Book Expo America, BEA) كه بزرگترين نمايشگاه سالانه كتاب جهان پس از نمايشگاه كتاب فرانكفورت است، در فاصله روزهاي يكم تا سوم ژوئن سال 2001 با بيش از دو هزار غرفه از 40 كشور در شيكاگو برگزار شد و هزاران شركت كننده از داخل و خارج آمريكا به خريد و فروش كتاب و حق تكثير (Right) آن و نمايش فرهنگ خود پرداختند. اين نمايشگاه همچون نمايشگاههاي بزرگ و بين المللي كتاب فرانكفورت، لندن و توكيو با عرضه تعداد بي‏شماري كتاب در زمينه‏هاي مختلف در كنار عرضه محصولات و خدمات فن‏آوري ويژه ناشران، برآورنده نياز همگان در صنعت نشر است و از اين رو بستر بسيار مناسبي براي نشر كتابهاي مربوط به موضوعات اسلامي، جهان اسلام و ايران و ايرانشناسي به شمار مي‏رود.

نمايشگاه كتاب آمريكا (BEA) محلي براي گردهمايي تصميم گيران جهاني صنعت نشر در راستاي تبادل تجربه‏ها و ايده‏هاي نو، يادگيري از يكديگر و برقراري و گسترش ارتباط بين المللي است. به اين ترتيب، در اين نمايشگاه بر خلاف برخي نمايشگاههاي مشابه خود كه اساسا متوجه مصرف كننده (end-user) هستند، فروش جزئي كتاب صورت نمي‏گيرد بلكه ناشران حاضر در آن بيشتر در جهت عمده فروشي و فروش حق تكثير (رايت) كتابهايشان و واگذاري جهاني نمايندگيهاي فروش انتشارات خود فعاليت مي‏كنند. خريداران كتاب بيشتر نمايندگان صدها كتابخانه عمومي و دانشگاهي، دانشگاهها، مدارس، كتابفروشي‏هاي خصوصي و شركتها و مراكز علمي و تحقيقي و يا نهادهاي معتبر فرهنگي هستند.

چهل كشور تشكيل دهنده بيش از 2000 غرفه فعال در سال 2001 به ترتيبِ تعداد غرفه‏هايشان بدين قرار بودند: آمريكا با بيش از 1640 غرفه، انگلستان با 132 غرفه، كانادا با 49، آلمان 39، ايتاليا 25، فرانسه 24، استراليا و تايلند هر يك با 14غرفه، چين و اسرائيل هر يك 8، مكزيك و ژاپن هر كدام 5، هلند و هنگ كنگ و اسپانيا و تايوان هر يك با 4، اتريش و بلغارستان و هندوستان با 3، كره جنوبي، كلمبيا، چك و پورتوريكو هر يك با 2، كره شمالي، لتواني، مالزي، نيوزيلند، نروژ، فيليپين، روسيه، ترينيداد، تركيه، ويتنام، آلباني، آرژانتين، ارمنستان، سوئد، سوئيس و آفريقاي جنوبي هر كدام با 1 غرفه.

در سال جاري براي اولين بار، دفتر پايگاه پارسا مستقر در آمريكا به نمايندگي از گروه ناشران ايراني وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي و با تابلوي وزين (Iranian Publishers Group, IPG) در اين نمايشگاه بزرگ شركت كرد. اين غرفه توانست با ارائه گزيده?اي از كتابهاي ممتاز ايران، نرم?افزارها و پوسترهاي نشر بين?المللي كتاب ايران و چهاردهمين نمايشگاه بين?المللي كتاب تهران و نيز پوستر زيباي نمايشگاه ويژه يادبود اربعين سالار شهيدان حضرت امام حسين (ع) توجه بازديد كنندگان و پژوهشگران علاقه?مند به مطالعات و تحقيقات در زمينه اسلام، خاورميانه و ايران را به خود جلب كند. غرفه گروه ناشران ايران تلاش كرد تا اطلاع‏رساني مفيدي در عرصه?هاي مختلف فرهنگي ايران مانند وضع چاپ و نشر در ايران، نشريات علمي و مؤسسات پژوهشي و اطلاع?رساني براي بازديد كنندگان داشته باشد.

توضيحات و اطلاع?رساني مسئولان غرفه گروه ناشران ايران، تعدادي از ناشران خارجي و بازديد كنندگان را علاقه?مند به شركت در بازار كتاب ايران و مشاركت در نمايشگاه بين?المللي كتاب تهران كرد. چند مصاحبه ويدئويي با ناشران آمريكايي فعال در حوزه اسلامي يعني تحريك ترسيل قرآن، البشير، و انتشارات اقرأ، گروه ناشران آيديا (IDEA)، انتشارات تي.آ.اس.آر. (TASR) كانادا و مؤسسه انتشارات اسلامي انگلستان برگزار شد و اكثر آنها علاقه خود را براي شركت در نمايشگاه بين?المللي كتاب تهران اعلان نمودند. همچنين صدها عكس از ناشران، كتابهاي به نمايش درآمده آنان، غرفه‏آرايي?ها و گوشه گوشه نمايشگاه گرفته شد كه براي تصميم‏گيران و شركت كنندگان آتي در اين نمايشگاهها بسيار مفيد خواهد بود. انتشارات كازي (Kazi) كه سابقه تأسيس و فعاليت آن در آمريكا توسط گروهي از مسلمان پاكستاني به سي سال قبل باز مي?گردد و قديم?ترين ناشر كتب اسلامي در آمريكاست، در نمايشگاه امسال شركت نكرده بود. در عين حال از سالن نمايشگاهي آن در شيكاگو بازديد به عمل آمد و پس از مصاحبه?اي بسيار صميمي و آموزنده با مدير كل پاكستاني و مدير اجرايي ايراني آن، از كتابهاي جديد اين ناشر عكسبرداري شد. انتشارات كازي به چند دليل و از جمله به دليل احتمال سرقتِ رايتِ كتابهايش در نمايشگاه بين?المللي تهران توسط برخي ناشران وطني اسلامي (!) در اين نمايشگاه شركت نمي?كند. همچنين بر حسب اطلاع، چند ناشر مسلمان آمريكايي كه مي?خواستند برخي از كتابهايشان را در ايران چاپ و از آنجا به آمريكا و ساير كشورها صادر كنند، با پيش فاكتورهاي متورم و نامعقول چاپخانه?ها و ناشران ايراني روبرو شده و ترجيح داده‏اند تا اين امور را در آمريكا يا در كشورهايي نظير تايلند انجام دهند. به هر حال اين ناشران از برخورد ناآگاهانه و بلكه حريصانه ناشران هم‏قطارشان بسيار متعجب و مأيوس شده و از تصميم قبلي خود به كلي انصراف حاصل نموده‏اند.

براي بازاريابي در مورد كتابها و نشريات ايراني، با انتشارات دانشگاه جورج تاون واشينگتن، دانشگاه آكسفورد، دانشگاه شيكاگو، دانشگاه پرينستون و چندين ناشر ديگر و بازديد كنندگان غرفه خود، نشست?هايي انجام شد. همه با برخوردي باز، مثبت و صميمي نسبت به مبادله و دريافت كتاب و محصولات فرهنگي ما (ويدئو، سي?دي، بروشورهاي متنوع، نوارهاي صوتي و غيره) جهت يادگيري بيشتر فرهنگ ايراني ابراز علاقه مي‏كردند كه اين امر نشانگر نياز به ايجاد تعامل ميان لايه?هاي فرهنگي اين دو جامعه و گوياي ضرورت توسعه ارتباطات فرهنگي و حضور جدي?تر مراكز فرهنگي ايران در عرصه?هاي جهاني مي?باشد. به غير از دفتر پارسا در آمريكا به نمايندگي گروه ناشران ايراني، دو ناشر ديگر از ايران يعني عصر كتاب و انتشارات نور شركت كرده بودند كه انتشارات عصر كتاب با كتابهاي كودكان ترجمه شده به انگليسي و در هيئتي بسيار نفيس و خوش رنگ و لعاب برگرفته از فرهنگ و ادبيات غني ايران حضور شايسته و فعاليت درخور توجهي در عرصه فروش كپي رايت كتابهاي خود در جهان غرب داشت.

نمايشگاههاي بين ?المللي نوعي مشاركت جمعي جهاني و مبتني بر تفاهم صنفي است. ما ايرانيان بايد روش ايجاد اين تفاهم و بهره?گيري از آن را به خوبي بدانيم. لازمه اين دانستن، شناخت صنف ناشران و ديگر دست?اندركاران چاپ و نشر در جهان است. ناشران ايراني اگر بخواهند در اين گونه نمايشگاهها شركت فعالانه و موفقيت?آميز داشته باشند بايد به سرعت فن‏آوري و فرهنگ نمايشگاه را بياموزند و آن را به خوبي عملي و اجرا سازند و توليدات خود را با استانداردهاي بين?المللي هماهنگ نمايند. اين هماهنگي بايد هم در محتوا و هم در شكل ظاهري تحقق پذيرد. بسياري از پژوهشهاي ايراني فقط در قلمرو ايران، آن هم فقط براي گروههاي محدودي در كشور مفيد است. موضوعات بسياري، دغدغه فكري و مشغله تئوريك ايرانيان و غربي?هاست. ناشران بايد در باره اين گونه موضوعاتْ اطلاع?رساني انجام دهند و براي آنها بسترسازي كنند. از نظر شكلي هم نوع كاغذ، صحافي، شكل و طراحي جلد، شناسنامه، عنوان كتاب، تنظيم و صفحه بندي - از صفحات نخست و فهرست مطالب گرفته تا پانوشتها و ضمايم آخر كتاب و حتي اندازه و نوع قلم - بايد توسط متخصصان و بر اساس ضوابط و استانداردهاي علمي انجام گيرد.

ناشران و دست اندركاران صنعت نشر ايران بايد بدانند كه خريداران كتاب در كشورهاي توسعه يافته، اين فرهنگ مثبت را دارند كه در برنامة سالانة خود حد اكثر فرصت و بودجه ممكن را براي نمايشگاههاي كتاب در نظر مي?گيرند. البته اين مربوط به برنامه‏ريزي و تدبير آنها براي زندگي روزمره و سالانه خود است. مسئولان بايد تلاش كنند چنين فرهنگي در ايران نيز ايجاد و نهادينه شود. مزاياي كلان و نتايج ارزشمند و متعدد حاصل از اين فرهنگ نياز به بازگويي ندارد.

در نمايشگاه شيكاگو خريد و فروش حقوق چاپ و نشر (Copy Right) نهادينه شده است. هر سال سالن وسيعي با نام مركز رايت (Right Center) در قلب اين نمايشگاه فعاليت مي?كند. خريداران و فروشندگان بين?المللي «رايت» عضو اين مركز، از يك سال قبل تا يك ماه مانده به شروع نمايشگاه در اين مركز ثبت? نام مي?كنند تا در خلال برگزاري نمايشگاه قرارهاي ملاقات تجاري آنها با خريداران و فروشندگان رايت توسط مركز رايت از قبل برنامه?ريزي و زمان‏بندي شود. مركز رايت به طور رايگان و بدون هر گونه دخالت در تصميم‏گيري طرفين، خريداران و فروشندگان رايت را بر اساس گروه انتشاراتي و تقاضانامه آنها به يكديگر معرفي كرده و مكان، زمان و شرايط مناسبي را براي نشست و مذاكرات آنها در نمايشگاه در نظر مي?گيرد. در نتيجه، اين مركز در امر صادرات و واردات كتاب و رونق بازار رايت در آمريكا نقش بارز و مؤثري ايفا مي?كند و خدمات آن فقط به اعضايي كه از قبل ثبت نام كرده باشند ارائه مي?شود.

حال كه سخن از صادرات جهاني رايت است، بد نيست مطلب بسيار جالب و بلكه خنده‏‏داري را در اين ارتباط ذكر كنيم. وقتي ناشران غربي، مدير غرفه گروه ناشران ايراني را با اتيكت (Iranian Publisher Group) در غرفه?هاي خود مشاهده مي?كردند كه به كتابهايشان توجه نشان مي‏داد، طبيعتا سعي در فروش رايتِ كتابهايشان داشتند تا از طريق ما رايت خود را به ايران صادر كنند. آنان خبر نداشتند كه براي ايرانيان در رابطه با وارد كردن رايت كتابهاي غير ايراني، تنها كافي است كه يك نسخه از كتاب خارجي را خريده و به ايران ارسال كنند چرا كه تكثير و نشر بدون خريدن رايت كتابهاي غير ايراني، بر اساس قوانين جاري داخل كشورمان هنوز جرم محسوب نمي?شود و عملا در غرب هم هيچ‏ گونه مشكل و مسئوليتي براي ارسال كننده پيش نخواهد آورد! يكي از ناشران بسيار موفق كه ميليونها نسخه از يكي از كتابهايش به دهها زبان زنده دنيا به غير از فارسي ترجمه و در كشورهاي مختلف چاپ و منتشر شده است، پس از توجه به اين واقعيت، بسيار مضطرب شد. البته مدير غرفه گروه ناشران ايران بلافاصله خيال وي را از بابت اين گروه به دليل تعهدش به موازين اخلاقي صنفي راحت كرد.

با توجه به شرايط و قوانين جاري رايت در ايران، بازاريابي و خريد و فروش رايت تا آينده‏اي نامعلوم فقط در خارج از ايران انجام مي‏گيرد و حرفه‏اي كاملاً تخصصي و فنّي است كه سرمايه?گذاري، مهارت و تجربه زيادي را مي?طلبد. فروش رايت علاوه بر سودآوري براي ناشران، به ترويج و رونق كتابهاي ايراني و اسلامي در جهان مي?انجامد.[1]

نهاد ديگري كه در نمايشگاه فعاليت جدي داشت، انجمن كتاب آمريكا (American Book Association, ABA) است. وظيفة عمدة اين انجمن آموزش دست‏اندركاران صنعت نشر براي ارتقاي فروش، افزايش همكاري فروشندگان كتاب با يكديگر و با انجمن، جذب و تحليل كارشناسانه نظرات آنها و برنامه?ريزي است. انجمن ABA دو همايش آموزشي مفيد در نمايشگاه سال 2001 كتاب آمريكا داشت و جوايز مناسبي به كتابهاي برگزيده در زمينه?ها و گروههاي مختلف اعطا كرد.

انجمن ناشران آمريكا (Association of Amercan Publishers, AAP) روز جمعه همايشي با عنوان «خشونت و سانسور مطبوعاتي» به رياست آقاي ريچارد رودز (Richard Rhods) برنده جايزه معروف «پوليتزر» (Pulitzer) ترتيب داد. اين انجمن گردهمايي ديگري با عنوان «جشن كتاب» برگزار كرد تا به شناسايي و قدرداني از دستاوردهاي استثنائي نشر و فروش اهتمام ورزد. در پايان برندگان جايزه كرتيس (Curtis) براي نويسندگي خلاق، جوايز خود را با تحسين و تكريم باشكوهي دريافت داشتند.

محيط نمايشگاه بسيار تخصصي، آموزشي و پر نشاط بود. همه افتخار مي?كنند كه جزئي از جهاني باشند كه بر كتاب و خواندن تمركز دارد. ظرايف برخورد را با صنعتي كه تا حد بسيار بالايي در فرهنگ ملتها تأثير دارد، در اين نمايشگاه آموختيم. همچنين آموختيم كه صنعت كتاب صرف نظر از تنوع و گوناگوني آن، صنعتي بسيار متحد و يكپارچه است. ما در اين صنعت با تغييرات سريع و مبارزات بسياري روبرو هستيم كه بدون شركت در اين نمايشگاهها بسيار دير و ناقص از آن اطلاع حاصل خواهيم كرد و راه مبارزه را بموقع و كامل نخواهيم آموخت. مثلا در حالي كه صنعت نشر ايران هنوز در استاندارد سازي نشر سنتي راه زيادي را بايد بپيمايد، ناشران غربي با اتكا به استانداردهايي كه سالهاست رعايت مي?كنند، اينك بر نشر الكترونيكي و فن‏آوريهاي مرتبط و تأثيرش بر نشر و توزيع كتاب تمركز كرده?اند. البته ناشر الكترونيكيِ استاندارد شدن با انجام چند كار ابتدايي، بسيار فرق دارد. براي دريافت منظور دقيق از اين سخن، كافي است مكانيسم و ظرافتها و گستردگي سايت‏هايي چون amazom.com به دقت بررسي شود.

بسياري از نويسندگان و مترجمان در غرفه?ها و برخي گردهمايي‏هاي مخصوص، ملاقاتي صميمانه با بازديد كنندگان داشتند و آثار خود را براي مردمي كه بعضاً صف كشيده بودند امضا مي‏كردند. همچنين هر روزه سخنرانيهاي مختلفي در سالن‏هاي مختلف با صرف صبحانه يا ناهار و در ميهمانيهاي شامگاهي برگزار مي?شد كه اين نمايشگاه را به شكل جشن صنعت نشر آمريكا نشان مي?داد.

يكي از مديران نمايشگاه در صبح روز اول و قبل از گشايش نمايشگاه به غرفه ما آمد و خير مقدم گفت. هر روز صبح زود يك خبرنامه نمايشگاهي تمام رنگي در قطع 38 در 27 سانتيمتر و در حدود 40 صفحه گلاسه در كليه غرفه?ها توزيع مي?شد. اين خبرنامه اخبار صنعت نشر، تحليلهاي تجاري، اطلاعات مربوط به روند صنعت، مسائل حقوقي و صنفي، كنفرانس‏ها و نظر رهبران صنعت و غيره را جهت اقدام مقتضي و ملاقات خبرسازان در نمايشگاه منعكس مي?كرد. مطالب ويژه?اي كه در اين خبرنامه?ها به چشم مي?خورد، اطلاعات كتابهاي جديد و محصولات ديگر كتابفروشيها، نقد و بررسي مولتي ميديا (چند رسانه?اي?ها)، كتابهاي ديني و مذهبي، كتابها و نوارهاي صوتي و تصويري كودكان بود. البته اعلاميه?هاي مختلف ديگري نيز مرتب به غرفه?ها آورده و پخش مي?شد.

فعاليتهاي جنبي نمايشگاه، جذاب و چشمگير بود. به نظر مي‏رسد يكي از دلايل مهم اين جذابيت، جا دادن برنامه?هاي جنبي آموزنده در خود سالن?هاي خريد و فروش و گاه در قالب ضيافتهاي معمولي و بسيار خودماني است. نمايشگاه آمريكا دست?اندركاران صنعت نشر را اعم از ناشران، توزيع كنندگان، چاپخانه?ها، كتابفروشي?ها، كتابخانه?ها، نمايندگيهاي خريد و فروش رايت، نمايندگان جهاني فروش كتاب، خريداران عمده كتاب مانند دانشگاهها و مدارس و مؤسسات علمي و تحقيقاتي مخاطب قرار مي?دهند. بجاست كه يك نمايشگاه بين?المللي كتاب مخصوصِ دست‏اندركاران صنعت نشر در تهران ايجاد شود يا لا اقل ميان اين دو در نمايشگاه بين?المللي كتاب تهران تفكيك صورت گيرد.

توصيه‏اي كه مي‏توان پس از كسب تجربه شركت در نمايشگاه كتاب آمريكا به ناشران و تمامي پديدآورندگان چاپ و نشر داشت، آن است كه جدي?تر، خلاق?تر و علمي?تر به حرفه خود و مقوله نشر بينديشند تا بلكه بتوانند عقب?ماندگي صنعت نشر در كشور خود را جبران نموده و با گامهاي بلندتر در عرصه?هاي رقابت جهاني وارد شوند و با انجام اين وظايف نسبت به مردم و جامعه خود اداي دين كنند.

سخن آخر، خطاب به مسئولان بلند رتبه و مسئولان ذي‏ربط در ايران است. داعيه داشتن فرهنگ غني و جامع ايراني- اسلامي مطلبي است و توانايي انتقال و عرضه اين فرهنگ را داشتن مطلب ديگر. حضور در نمايشگاههاي بزرگ كتاب فرانكفورت، آمريكا، لندن و توكيو، وقتي كه نارساييهاي موجود در صنعت نشر كشورمان را مشاهده مي‏كنيم، مارا به تأمل وا‏مي‏دارد، چرا كه تنها با يك بار حضور محققانه در اين گونه مجامع بين? المللي مي?توان پي برد كه علي?رغم داشتن فرهنگ غني و جامع خود، قدرت انتقال و مقايسه و اثبات خود را در خارج از ايران نداريم چون هنوز تا حد زيادي خارج از استانداردهاي جهان پيشرفته عمل مي?كنيم. بايد بكوشيم كه ضعف و ناتواني‏مان را در صدور فرهنگ خود با آخرين شيوه?هاي روز به سراسر جهان جبران كنيم و برتري فرهنگ خود را به واقع نشان دهيم. در غير اين صورتْ اين فرهنگ در سرزمين خود محبوس مي‏ماند و بدون تأثيرگذاري بين?المللي، بُرد بسيار كمي خواهد داشت. جهان امروز صِرفِ ادعا را نمي‏پذيرد، بلكه ادعاي اثبات شده در رقابتهاي فرهنگي كه بخشي از آن رقابت در زمينة كتاب است قابل پذيرش است. ما مي‏توانيم به سرعت پا در راهي بگذاريم كه ديگران سالهاست رفته و در آن به توفيقات شگرفي نائل آمده‏اند. بايد از تجربه رهروان در اين راه بهره مناسب را بگيريم. بي گمان سرمايه?گذاري شايسته در صنعت نشر و شركت پيوسته و قوي در نمايشگاههاي بين? المللي كتاب، ما را در تحقق آرمانهاي بلند خود كمك خواهد كرد.

نمايشگاه كتاب آمريكا فرصت ارزنده?اي براي گروه ناشران ايراني بود. دستاورد اين حضور، كسب بينشي جديد در حرفه نشر و آموختن و اخذ روشهايي قوي?تر و كارآمدتر براي رقابت در اين صنعت مهم است. اين نمايشگاه كه بزرگترين نمايشگاه از 24 نمايشگاه سالانه بين?المللي كتاب در آمريكاست، سال آينده به نيويورك منتقل خواهد شد و تاريخ برگزاري آن يك ماه زودتر از امسال يعني از اول تا پنجم ماه مه 2002 يا 11 تا 15 ارديبهشت 1381 خواهد بود.

پي‏نوشت:

1. ناشران و صاحبان رايت ايراني مي?توانند به منظور مذاكره با نماينده گروه ناشران ايران و مسئول دفتر پارسا در آمريكا جهت واگذاري نمايندگي فروش رايت خود مستقيماً با نشاني پست الكترونيكي soheylbigdeli@hotmail.com تماس حاصل نمايند.