سرآغاز
شهادت حسين بن علي (ع) در سال 61 ق/680 م، نوري بر زواياي تاريخ انسان براي
تمايز پليديها از زيباييها بود. عاشورا تجليگاه عيني و مظهر عملي اسلام ناب است.
طف، رويكردي به فضيلت و عدالت و سعادت بود و از ديگر سو واگرايي از رذيلتهاي
اخلاقي و ظلمها و شقاوتهاي رخنه كرده در جامعه است. كربلا سفينة نجات به سوي ساحل
ايمان و آزادگي و چراغ هدايت به سوي سعادت و انسانيت است. به دليل همين ويژگيها
بوده است كه همواره و همه جا به اين مشعل هدايتْ عشق ورزيدهاند و شور حسيني بر همة
قلبها تعميم و سيطره داشته است. حسين (ع) را در دو عرصه ميتوان يافت: در سطح عموم
مردم و در بين متفكران و نويسندگان.
عموم مسلمانان، به عنوان نوادة پيامبر اسلام (ص)، علاقة وافري به او دارند و
شيعيان افزون بر اين خويشاوندي، از نگاه اعتقادي و امامت به او عشق ميورزند. اقبال
عموم مردم و اظهار علاقة آنان به حسين بن علي (ع)، برخاسته از كششهاي قلبي و عواطف
انساني و احساسات پاك است.اما متفكران، علاوه بر جذابيتهاي اعتقادي و عاطفي، از
روي علاقههاي علمي به حادثة عاشورا پرداختهاند. عاشورا نگاريهاي اوليه در قالب
مقتل (شهادتنامه)، و به اسلوب و شيوة تاريخ نگاري عرضه شد. اين آثار، عمدتاً به
نقل حوادث طف پرداختند و كمتر به تحليل آن رخداد عنايت نشان دادند.
در دو سدة اخير، تحولات چشمگيري در پژوهشهاي مربوط به عاشورا به وجود آمده
است. بسياري از منابع كهن تصحيح و منتشر شد؛ مقالات، پايان نامهها و كتابهاي
تحليلي با نگاههاي مختلف به جامعة علمي آمد؛ كتابشناسيهاي متعدد دربارة حسين بن
علي (ع) و رخداد طف به گردآوري اطلاعات منابع پرداختند، حتي به دليل كثرت اطلاعات و
وفور منابع، گامهايي در جهت دائرة المعارفنگاري در اين زمينه برداشته
شد.
عاشورا پژوهي در غرب و در بين متفكران غير مسلمان و خاورشناسان هم وجود داشته
است. گويا وستنفلد، اولين كسي بود كه مقتل الحسين ابيمخنف را به آلماني ترجمه و در
1884 منتشر كرد. مهمترين تحولي كه در عاشورا پژوهي رخ داد، دغدغههاي فكري جديد
محققان در اين زمينه بوده است.
در گذشته عمدتاً به گزارش چگونگي رخداد اهتمام ميورزيدند ولي در دورة جديد، در
پاسخگويي به چرايي حادثه كوشيدند. همت نويسندگان در رويكرد اول، حفظ، ثبت و نقل
حوادث بود اما در رويكرد دوم به علتيابي و تحليل مقاصد و اهداف پرداختهاند. اينان
براي يافتن علتها، هدفها و انگيزههاي دو طرف ماجرا، از كلام اسلامي، تاريخ،
جامعهشناسي و حتي دانش سياست استمداد جستند. اين گروه در پي يافتن پاسخهايي براي
اينگونه سؤالات بودند: علت قيام چه بود؟ هدف امام چيست؟ سپاه كوفه به دنبال چه
مقصودي بودند و چه انگيزهاي داشتند؟ كارآمدي و نقش اين نهضت در فرآيند تاريخ اسلام
چيست؟
نظريههاي مختلفي در مورد ماهيت نهضت حسيني ابراز شد و هر ديدگاه براي اثبات
رهيافت خود كتابها و مقالاتي ارائه نمود. از اين رو نيم سدة اخير را ميتوان عرصة
تضارب آراء در اين زمينه دانست. به ويژه آنكه شرايط و اوضاع جامعههاي مسلمان و
مخصوصاً شيعه، در روياروييهاي سياسي و ظلم ستيزي، نيازمند پشتوانههاي اعتقادي بود
و قيام حسيني، محرك كارآمدي براي آنان بود. او مظهر ضديت با جور حاكمان و دفاع از
عدالت و حقيقت بود.
عاشورا پژوهي به تدريج وارد مرحلة جديدي ميگردد. اهتمام به عادات و رسوم
متعارف اجتماعي، تلاش براي مرجع نگاري و بهكارگيري گستردة اينترنت از مؤلفههاي
اين دورهاند. هم اكنون چندين سايت، فعالانه به انتشار گزارشها و اخبار عاشورا و
امام حسين (ع) ميپردازند. برخي از اين سايتها از منظري نقادانه و برخي ديگر با
نگاهي دشمنانه، به فعاليت در اين زمينه مشغولند. از اين رو تحريف ستيزي عاشورا كه
به دست ميرزا حسين نوري ( -1320 ق) با تأليف لؤلؤ و مرجان نضج يافت، وارد مرحلة
جديدي شده است و اينك كه ابزاري جهاني و بسيار كارآمد (اينترنت) به استخدام گرفته
شده است، نياز به حضور يك سايت جدي و علمي در اين زمينه به شدت احساس
ميشود.
نشر شمارة سوم فصلنامة كتابهاي اسلامي، مصادف با محرم و دهة عاشورا و ماه صفر
بود. با اينكه در ابتدا «نمايشگاه كتاب تهران» را به عنوان موضوع ويژة اين شماره
برگزيده بوديم، دريغمان آمد كه از عاشورا پژوهي بيتوجه و بدون عرض اخلاص بگذريم.
از اين رو موضوع نمايشگاه را به شمارة 4 وا نهاديم و در اين شماره، به برخي از
جنبههاي جهاني و مهم عاشورا پرداختيم. اميد است توانسته باشيم از خرمن عشق و محبت
به ولايت، خوشهاي بچينيم.
احمد مسجد جامعي