نگاهي به ترجمة كتاب قصه كربلا
محمد
ساوجي
كتاب قصه كربلا نوشته علي نظري
منفرد, نخست در سال 1376 منتشر و تا سال 1379 شش بار تجديد
چاپ شد. طبع جديد داراي
اصلاحات و نكات تازهاي است و انتشارات
سُرور آن را در هيئت زيبايي عرضه
كرده است. اين اثر را نثار احمد زين پوري با عنوان صحيفه كربلا به اردو
ترجمه كرد[1]. همچنين علي ابراهيمي آن را به انگليسي ترجمه و
با عنوان امام حسين(ع) و غمنامه كربلا منتشر نمود[2].
پيش از اين
مسلمانان كتابهاي متعددي را در بارة امام
حسين (ع) به انگليسي
منتشر كرده بودند. در سال 1978 توسط محمود
ايوب، كتابي با عنوان
رنج نجاتبخش در اسلام:
مطالعهاي در بارة جنبههاي مذهبي عاشورا در بين شيعيان[3]
انتشار يافت. فضل احمد هم
كتابي زير عنوان حسين (ع) شهيد
بزرگ در 1969 منتشر كرد[4]. دو كتاب
نيز به انگليسي ترجمه شد: يكي كتاب محمد مهدي شمس الدين كه اصل عربي آن ثورة الحسين: ظروفها الاجتماعية و آثارها الإنسانية[5] و
ديگري كتاب علي نقي
نقوي است كه گويا اصل آن به اردو و عنوان آن شهيد
كربلا است[6].
بنا بر اين در زمينة
آثار انگليسي مربوط به كربلا و عاشورا پيشينة خوبي وجود داشته است. عليرغم اين
سابقه، ترجمه حاضر نيز در سال
جاري به پژوهشگران و
مسلمانان انگليسي زبان عرضه شد. يكي از علل روي آوردن به اين اثر و اقدام به ترجمة
آن، ويژگي
برجستة كتاب است. گفتني است كه آثار مربوط به زندگي و قيام امام حسين (ع) را ميتوان به
پنج دسته تقسيم كرد:
1. برخي منابع به
سبك و با روش تاريخنگاري به بررسي و گزارش حوادث طف
پرداختهاند.
البته
اين كار، گاه با نقل مفصل رويدادهاي آن انجام گرفته
است؛ همانند تاريخ طبري و الكامل في التاريخ و گاه در نهايت
ايجاز و اختصار مثل تاريخ يعقوبي و مروج الذهب و گروهي راه ميانه را برگزيدهاند؛ چون ارشاد شيخ مفيد و
مثير الاحزان ابن نما و الملهوف سيد بن طاووس.
2. دستة ديگر به
طور مستقيم به مقتل نگاري نپرداختهاند؛ بلكه زندگاني و سيرة امام حسين عليه
السلام و فضايل و مناقب او
را ذكر كرده و در ضمن آن از واقعة كربلا نيز سخن گفتهاند. از اين جمله بحار الانوار علامه مجلسي
و عوالم بحراني و جلاء
العيون شبر و كشف الغمه اربلي و مناقب ابن شهر آشوب را مي توان نام
برد.
3. گروهي از
نويسندگان نيز با
نگاهي تحليلي به
نهضت عاشورا نگريستهاند و از اين جنبه كه مكتب
عاشورا به انسانها درس شجاعت, صبر, ايثار, وفا, ايمان, اخلاص وعشق به خدا را
ميآموزد, رخدادهاي مربوط به عاشورا را گرد آوردهاند؛
همانند: سمو الذات علائلي و حيات الحسين قرشي.
4. جمعي ديگر انقلاب كربلا را حركتي حماسي قلمداد
كرده و از اين زاويه واقعه كربلا را مورد بررسي قرار دادهاند.
5. برخي ديگر به
كاوش و يافتن علل و اسباب قيام حسين عليه السلام پرداختهاند و انگيزه و يا
انگيزههاي قيام و نهضت آن بزرگوار را برشمردهاند.
اينها چند
نمونه از شيوههاي گوناگوني است كه در زمينة گزارش و تحليل حادثة عاشورا از طرف
نويسندگان عرضه شده است.
آقاي نظري
منفرد با اسلوب تاريخنگاري، ولي از زاويهاي ديگر به طف نگريسته است. مهمترين
ويژگي اين اثر سفرنامه بودن آن است. سفرنامهاي كه خود امام, اصحاب و خانوادة او
و ديگر حاضران يا مورخان ، راويان آن هستند. سفر امام در پنج مرحله گزارش شده
است:
حركت از مدينه
به سوي مكه, حركت از مكه به سوي عراق, حركت اهلبيت به سوي شام, سفر از شام به
سوي كربلا و سفر از كربلا به مدينه.
مؤلف حوادث
اين سفرنامه را از لا به لاي متون پر شمار قديم و جديد استخراج و تنظيم كرده
است، كه فهرست بلند اين منابع در پايان كتاب ديده ميشود.
چنين اثري با
اين سوژه و قالب, جذابيت ويژهاي براي خوانندگان غربي خواهد داشت و شايد علت اصلي
ترجمه هم همين بوده است. اما در ترجمة انگليسي آن مشكلاتي وجود دارد كه به برخي
از آنها ميپردازيم.
اصولا در
ارزيابي هر ترجمهاي ميتوان به سه مؤلفة كلي اشاره كرد: زيبايي و بلاغت,
معادليابي مناسب و مهمتر از همه تبعيت از قوانين دستوري زبان مقصد. در خصوص شرط
سوم به جرأت ميتوان گفت كه در تورق ترجمة حاضر به دشواري ميتوان به صفحهاي
برخورد كه در آن چندين غلط گرامري وجود نداشته باشد. مثالهاي زير اشارهاي گذرا
به انواع مختلفي از اين موارد است. اغلاط بسياري به مقوله زمان و يا عدم همخواني
در كاربرد افعال، مربوط ميشوند:
1.
comparison being made (ص 6,
س2)
به
جاي making a
comparison
2.
who had been
martyred (ص 8, س
12)
به
جاي who were
martyred
3.
Now I call upon my youth
with whom I go (ص 41,
س 29)
به
جاي Now, I
will call upon my youth with whom I will go
4.
there is a
conspiracy (ص 75,
س 21)
به
جاي there
was a conspiracy
5.
has called
upon (ص 79,
س 19)
به
جاي had
called upon
6.
I
circumambulated (ص 364,
س 2)
به
جاي
I was circumambulating
گاه ترجمه يك
به يك و تحت اللفظي، منتهي به جملهاي غلط يا بيمعني شده است. در متن فارسي (ص
23, س13), عبارت «كوفه و يا بصره» به معني «كوفه و بصره» است, ولي در برگردان
انگليسي (ص 7، س10) به جاي “Kufa and Basra ” به ”Kufa or Basra”
ترجمه شده است. نيز عبـارتِ « روي آوردن به جايگـاهي مناسب» (ص 23, س11)
مبدل بــهturning
to a suitable status (ص 7, س
7 ) شده است بـــه جــاي آنكه مثـلاً از آن به “gaining
a suitable position” تعبير
گردد.
در استفاده از
حروف اضافه (Prepositions) نيز اشتباهات زيادي به چشم ميخورد؛ مثلاً:
1.
infuriated
with (ص 25،
س11) به جايinfuriated by
2.
recalling
about (ص 29,
س 18) به جاي recalling
3.
appeared
at (ص 45,
س 13) به جاي appeared to
4.
In that
time (ص 265,
س 5) به جاي At that time
5.
Tents into
Fire (ص 289,
س 8) به جاي Tents on Fire
6.
They stretched up their hands
(ص 301, س12) به جاي
They stretched out their hands
عدم
استفاده
از حروف تعريف (the, a,
an) در
موارد لازم يا به كار بردن نادرست آنها، از آفاتي است كه دامنگير قاطبة كاربران
زبان انگليسي و حتي خود انگليسي زبانان است و ترجمة حاضر نه تنها از اين آفت در
امان نمانده است، بلكه از موارد حاد آن به شمار ميآيد؛ به طور مثال:
1.
Imam Husayn and Tragic
Saga of Karbala (عنوان
روي جلد)
به
جاي Imam
Husayn and the Tragic Saga of Karbala
2. hiding place of Moslim به
جاي the hiding place of Moslim
3. He was son of Ruqiyyah(ص 249,
س 13) به جاي
He was the son of Ruqiyyah
(Ruqayyah)
4. in dark night(ص 45, س 13) به جاي in a
dark night
5. I see palm tree
(ص 136, س 28) به جاي I see a palm tree
6. during
a journey
(ص 5, س14) به جاي during
the journey
در
بحث از مقوله معادليابي، معادلها را ميتوان به دونوعِ «نامناسب» و «كاملاً
اشتباه» تقسيم كرد. نمونههاي گروه اول عبارت است از:
1.
the
House (ص 5,
س15) ]
اهل البيت [
به جاي the
Household
2.
Saga
(ص 9, س2) ]
داستان[
به جاي Story
3.
touchy juncture
(ص 11, س 27) ]
مقطع حساس
[
به جاي
sensitive juncture
مثالهاي زير از جمله معادلهاي كاملاً اشتباه هستند:
1.
orient(ed)
(ص 5, س19)]
گرد آوردن[
به جاي collect
2.
coupled
with (ص8,
س10) به جاي in addition to
3.
watch-out(s)
(ص 103, س 22) ]
ديدهبان[
به جاي lookout(s)
4.
jurisprudic
relator a (ص 104,
س8) ]
فقيهي محدث[
به
جاي a jurist
and traditionist
5.
goat-grazing woman
(ص 189, س18) ]
زنِ بزچران[
به
جاي goat-herding woman
البته
از آنجا كه راقم اين سطور پس از جستجوي فراوان در چندين فرهنگ لغت معتبر كه در
اختيار داشت، از جمله در Oxford
English Dictionary
(OED), موفق
به يافتن تركيباتي چون co-living
(ص 140, س 25) وsalvated (ص 158, س 1) و
perfumic (ص 314, س 5)
نشد، بايد آنها را از جمله ابداعات مترجم تلقي كرد.
مثالهاي زير، نمونههاي ديگري از انواع غلطهاي دستوري
ترجمة حاضر است:
1.
moves and his
family Imam’s
(ص 8, س
7)
به
جاي Imam and
his family’s moves
2.
Ubaydullah unbelievably
Said: (ص 75,
س 27)
به
جاي Ubaydullah said in disbelief
3.
is as it
goes (ص 96,
س 13)
به
جاي is as
follows
4.
If you are very decided
to go (ص 110,
س 19)
به
جاي If you
have really decided to go
5.
one companion
named (ص 169,
س3-4)
به
جاي a companion named
بد
نيست به مقايسة چند عبارت فارسي و ترجمة انگليسي آنها نيز اشاره كنيم:
1.
نشان
دهندة احاطه آن بزرگوار به موقعيتهاي اجتماعي است (ص 95, س
14-13)
shows his control over
social status (ص 65 ،
س 16)
به جاي
shows
(indicates) his awareness of social position
2.
با من
همانند بي پدران و يتيمان رفتار ميكني (ص 184, س 18)
You behave me as an
orphan (ص 132,
س 7)
به
جاي
You
treat me as an orphan
3.
اگر
جز شما در اين حال با من چنين سخني ميگفت در نميگذشتم (ص 194, س
15)
I would beat anyone but
you for what is said (ص 139,
س 21) به
جاي
I would not have forgiven
anyone but you, for what you said
4.
به
اشراف كوفه رشوههايي گزاف دادند (ص 200, س 7)
They costly bribed the
nobles of Kufa (ص 143,
س 22-23)
به
جاي They
have heavily bribed the nobles of Kufa
5.
تعدادي از بزرگان كوفه كه ميدانست بر رأي خود استوار
ماندهاند (ص 214, س 7-8)
عبارتِ:
a number of great men of
Kufa whom he knew they have stayed adamant to their idea
(ص
155، س 17-18)
به
جاي:
a number of Kufian nobles
who he knew had remained firm in their positions
6. چگونه چنين
نباشدكسي كه نه كمك كنندهاي دارد و نه ياوري؟ (ص 360، س 3)
How shouldn’t be so when
someone is not helped ?(ص269, س23)
به
جاي:
How can it be otherwise
for someone who has no supporters?
7. تعداد
زخمهاي امام ( ص 380, س 6)
Imam’s Numbered
Wounds (ص 380,
س 6)
به
جاي The
Number of Imam’s Wounds
8. از
خيمهها خارج شده و ميگريختند (ص 385, س 5)
moved out of the tents
runningly (ص 289,
س 13)
به
جاي were
running out of the tents
9. اگر
گناهان تو به شمارة دانههاي باران و برگ درختان هم باشد, خداوند تو را
ببخشايد
(ص 478, س 2)
If your sin be in number of rain droplets and tree
leaves, God bless you (ص 364,
س 9)
به جاي:
If your sins be as many
as the number of rain drops and tree leaves, God will forgive you
10.
استقبال از كاروان كربلا (ص 537, س 2)
Welcome to Karbala Caravan
(ص 411، س 14)
به
جاي The Reception of the Karbala Caravan
البته
حديث مفصل ترجمة اشعار پر شمار كتاب را، خواننده بايد از اين مجمل خوانده باشد.
از اين رو در اينجا تنها به ذكر دو بيت اكتفا ميكنيم:
ميآيــد از سمـت غربـت, اسبــي كه تنهـاي تنهـاســت
تصوير
مردي _ كه رفته است _ در چشمهايش هويداست
يالــش كه همـزاد مـــوج است, دارد فــراز و فـــرودي
امــا فــرازي كه
بشْكــوه, امــا فــروديكه زيبــاسـت (ص 378, س 13-14)
From strange far , a horse comes lonely
in its eyes- picture of a man gone-drawn
its
mane, born with wave, goes down and up
so
beautiful an up, so nice a down (ص 284, س 14-17)
از اشكالات ديگر ترجمه، عدم رعايت قاعده بزرگنويسي
حروف (Capitalization) است. مثلاً واژة «مسلمانان» به جاي moslems (ص 7, س 8) بايد Moslems (يا با املاي متعارفتر آن، Muslims) و واژة «شيعه», به جاي shiite (ص 24, س 21) به صورتShiite نوشته شوند. نكته ديگر آن است كه با توجه به
اينكه مترجم در بيش از 99% از موارد، از حرفنويسي (Transliteration) خودداري كرده است، به نظر ميرسد بهتر بود كه از
يك درصد باقيمانده نيز چشم پوشي ميكرد تا دست كم اين نقيصه كمتر به چشم بيايد،
زيرا نخستين پرسشي كه براي خواننده، در مشاهدة جلد كتاب مطرح ميشود اين است كه
چرا واژهاي مثل Imam كه در اغلب فرهنگها و واژهنامهها وجود دارد
حرفگرداني شده (Im?m) ولي Karbala به صورت Karbal? نوشته نشده است.
اميد است
كاستيهاي موجود در ترجمه كتاب، در ويرايش و تصحيح چاپ بعدي آن جبران شود.