روزنامه نگاري اسلامي [1]
حسين امين
ترجمه : علي نصر
مطبوعات
مؤلفهاي مهم و اساسي در فرهنگ جامعههاي كنوني محسوب ميشوند به طوري كه كارآيي و
تأثيرگذاري آنها در شكلگيري آراء و عقايد و ايجاد جريانهاي فكري بر كسي پوشيده
نيست. نشريات، نمايشگاهي از توليدات فكري و فرهنگي متفكران و نخبگان هر جامعه است
كه در آينه آن ميتوان بسياري از تحولاتِ پيدا و پنهان را نگريست. بي جهت نيست كه
گفتهاند مطبوعات، آينه زمان خويش هستند. تحرك، پويندگي يا جمود و انحطاط جامعه را
در رخسار نشريات ميتوان مشاهده كرد.
از سوي ديگر بعضي از مطالبي كه در
نشريات درج ميشود، هيچگاه در كتابها نميآيد. به عبارت ديگر آخرين دستاوردها و
تجربههاي انديشمندان در مجلات و روزنامهها مطرح ميشود.
يكي از وظايف پارسا
اطلاعرساني در عرصه مطبوعات اسلامي در سراسر جهان است. تمامي مقالات و نشريات از
ابتداي چاپ هريك تا كنون، در دستور كار قرار گرفته است و افرادي مجرّب به گردآوري
اطلاعات مقالات و گزارشها و سپس چكيدهنگاري آنها مشغول ميباشند.
مقاله حاضر، تاريخچهاي از نشريهنگاري مسلمانان را ارائه كرده
است و
در بر دارنده اطلاعات مفيدي در باره مطبوعات اسلامي است؛
البته ارائه همه اطلاعات و عرضه تحليلي دادهها از زواياي مختلف را نميتوان از آن
انتظار داشت.
نشريات
اسلامي بر دو گونهاند؛ اول: روزنامهها (در زبان عربي "جريده" يا
"صحيفه"، در زبان تركي "گازت" و در زبان فارسي
"روزنامه") و مجلات عمومي كه بخشهايي خاص يا سرمقاله آنها به اسلام و
موضوعات اسلامي اختصاص دارد.
دوم: مجلات و
روزنامههايي كه تقريباً تمامي بحثهاي مندرج در آنها در باره اسلام است. دسته دوم
ممكن است داراي مجوز نشر باشند و يا به صورت مخفيانه انتشار يابند.
روزنامهنگاري عربي به لحاظ شهرت و
تعداد خوانندگان، مهمترين نوع روزنامهنگاري اسلامي است. وظيفه رسانههاي گروهي
در جهان عربْ رساندن اخبار و اطلاعات مورد علاقه عموم، تحليل و تفسير وقايع، تقويت
هنجارهاي اجتماعي، آگاهيبخشي فرهنگي به وسيله چاپ اطلاعات در باره فرهنگ و
اجتماع و بيان خدمات و پيشرفتهاي تجاري و بالاخره سرگرمي مردم ميباشد.
اولين
روزنامه در كشور مصر بعد از تجاوز ناپلئون در سال 1798 توسط خود وي
به چاپ رسيد. اين نشريه زير عنوان Courier de L' Egypte (پُست مصر) به اطلاعرساني و پشتيباني روحي نيروهاي اعزامي فرانسه
ميپرداخت.
در تاريخ 20
نوامبر 1828 اولين نسخه تركي ـ عربي به نام الوقايع المصرية (حوادث مصر) در
قاهره منتشر شد. اين روزنامه ويژه دولت مصر بود و توسط محمد علي چاپ و اداره
ميشد. Cevaib (پيغام)
در سال 1860 در تركيه منتشر شد. در بيروتْ حديقة الأخبار (بوستان اخبار) در سال
1858 شروع به انتشار كرد و در پي آن مجلات عربي از سال 1884 با انتشار
ماهنامه العروة الوثقي توسط
جمال الدين افغاني و محمد عبده ـ كه در پاريس در تبعيد زندگي ميكردند ـ گسترش
يافت. به دنبال آن ماهنامه الأزهر در 1889 بيرون آمد.
توسعه رسانههاي چاپي عربي متأثر از
زمينههايي چون ضعف اقتصادي و عوامل دست و پا گير سياسي و فرهنگي بوده است.
مهمترين روزنامههايي كه امروزه در
جهان عرب منتشر ميشوند، عبارتاند از:
مصر: روزنامههاي دولتي الأهرام (اهرام),
الأخبار (اخبار) و الجمهورية (جمهوري) و مجلات غير دولتي الوفد (نمايندگان)
و الشعب (مردم).
لبنان ـ النّهار (روز) و الأنوار (نورها).
عربستان ـ الشرق الأوسط (خاور ميانه) و الحياة (زندگي).
كويت ـ الأنباء (خبرها) و القبس (مشعل).
مغرب ـ العلم (پرچم).
اردن ـ الرأي (عقيده) و الدُّستور (قانون
اساسي).
تونس ـ الصّباح (صبح).
هر روزنامهاي بدون ترديد در بر دارندة موضوعاتي
پيرامون منطقه خود و بازتابي از اوضاع و احوال همان منطقه است. بسياري از مقالات
داراي پيام سياسي در قالب تحليلها، سرمقالهها و گزارش سياسي در بارة
وقايع جاري است. بعضي از روزنامههاي عربي زبان مانند الأهرام، الشرق الأوسط و الحياة در سطح جهاني
توزيع ميشوند. اين روزنامهها سعي دارند، اطلاعات و ديدگاههاي خود را به انبوه
مخاطبانشان در سرتاسر جهان منتقل كنند. در اين نشريات، درگيريها و منازعاتي، هم
بين روزنامههاي دولتي و مخالف و هم بر سر كنترل خصوصي يا دولتي بر آنها وجود
داشته است.
در اروپا چندين نشريه اسلامي وجود دارد. الغرباء
(غريبهها) ماهنامهاي بود كه در سال 1972 به وسيله انجمن دانشجويان مسلمان در
لندن منتشر شد.
النذير (هشدار) اولين بار در سال 1979 به
وسيله انجمن برادري مسلمانان ( اخوان المسلمين) منتشر شد؛ بعلاوه مركز اسلامي لندن
ماهنامه الطليعه (طليعه) را ازسال 1983 چاپ ميكرد. هر يك از اين
روزنامهها از منظر خاصي به مسائل مسلمانان ميپردازند.
در آلمان مجله العالم الإسلامي
(جهان اسلام) اولين بار درسال 1913 منتشر شد و پس از آن لواي اسلام (پرچم
اسلام) در سال 1921 انتشار يافت. در ژنو العروة الوثقي (پيوند
استوار) در سال 1921 به صورت فصلنامه منتشر گرديد.
درسال 1982 صوت العُروبة (صداي عرب) در
بروكسل چاپ ميشد. در وين ماهنامه الكلمة الطيبة (كلام پاك) توسط اتحاد
اسلامي كه متأثر از يك سازمان محافظهكار اسلامي به نام الشوقيون بود، منتشر
گرديد. در وين ماهنامه أسلافنا (نياكان ما) به وسيله مركز اسلامي وين در
1991 منتشر شد. انجمن موقوفات ديني در هلند، الأسرة (خانواده) را عرضه كرد.
الانسان به صورت دوماهانه در سال 1990 در
فرانسه چاپ ميشد. در مالت چندين نشريه اسلامي از جمله رسالة الجهاد (پيام
جهاد) اولين بار درسال 1982 منتشر شد و مستقبل العالم الإسلامي (آينده جهان
اسلام) فصلنامهاي بود كه چاپ آن از سال 1991 در مركز اسلامي دانشجويان شروع شد و
موضوعات عمده آن مسائل اجتماعي جهان اسلام بود.
روزنامهها و مجلات مسلمانان ترك زبان
فقط محدود به كشور تركيه نبود؛ بلكه در جمهوريهاي مسلماننشين اتحاد شوروي سابق
نيز منتشر ميشد. مطبوعات تركيه به لحاظ تاريخي نفــوذ بسـيار زيادي در جهان
اســـلام داشــتهاند. درسال 1831 روزنامـه رســـمـي Le Moniteur Ottoman
در استانبول منتشر شد. توسعه مطبوعات تركيه از عوامل شورش در پايان دوران
امپراطوري عثماني بود. از آن پس روزنامهنگاري در آن كشور به صورت بي سابقهاي
احيا شد. امروزه جديترين و با نفوذترين مطبوعات تركيه مليت و جمهوريت است.
روزنامههاي اسلامي در جمهوريهاي
آسياي مركزي شوروي سابق به تازگي گسترش يافتهاند. اين گسترش با تلاش دو نفر به
نامهاي اسماعيل باي قاسپرينسكي و احمد باي آقايف آغاز گرديده است. قبل از همه
تركمن ( نشريه تاتاري) در سال 1879 بنيان نهاده شد و هنوز هم منتشر ميشود.
احمد باي آقايف مجله ارشاد (هدايت) را در باكو بنيان گذاشت و در سال 1906
جان ايل بارودي, الدين و الأدب را منتشر كرد. مطبوعاتي كه به موضوعات
اسلامي تعلق خاطر داشتند همان گونه كه به عربي يا روسي انتشار مييافتند، به
زبانهاي محلي منتشر و چاپ ميگرديدند.
روزنامههاي زيادي مانند ايران
و شرف به صورت نامنظم از اوايل سده نوزدهم در ايران منتشر ميشد. و تمجيد
شاهزادگان و پادشاهان را در پي داشت. نياز به مجوّز براي نشريات پس از پيروزي
انقلاب اسلامي ايران در سال 1979، تصويب شد. اما اين امر مانع از انتشار مقالات
انتقادي سياستمداران نگرديد. در گذشته روزنامههاي اسلامي زيادي مانند المجالس
(شوراها) در تهران از سال 1906 و صور اسرافيل چاپ ميشدند. صور اسرافيل شمارگان
(تيراژ) وسيعي داشت.
تاريخ مجلات اسلامي در شبه قاره هند
به سال 1866 بر ميگردد و آن زماني است كه سر سيد احمدخان قديمترين نشريه هند به
نامAligarh
Institute Gazette (روزنامه رسمي مؤسسه عليگره) را
پايهگذاري كرد و همه زندگياش در راه تهيه اين نشريه و درج مقالاتي در باره
سياست و مسائل اجتماعي مسلمانان گذشت.
دو مجله مهم يكي الوطن (ميهن)
در لاهور به وسيله مولاي انشاء الله و ديگري البشير (پيام آور) توسط مولاي بشير الدين منتشر
گرديد. هماكنون چندين مجله انگليسي زبان كه به موضـوعات اسـلامي
ميپردازنـد، مثـــل Panjab Observer (شاهد
پنجاب) در لاهور چـاپ مـــيشود. نشــــريــه The Moslem Chronicle و Comrade در كلـكـته
و The Mohammadan در مدرس (Madras) منتشر ميگردد.
مجلات دورهاي ديگري نيز كه شامل
موضوعات اسلامي هستند به زبان اردو چاپ ميشوند. مجله بسيار مشهور اردو زبان به
نام تهذيب نسوان (اخلاقيات زنان) به صورت هفتهنامه در لاهور به چاپ
ميرسد.
در پاكستان نزديك به 125 روزنامه
منتشر ميشود كه بيشتر آنها به زبان اردو هستند و تعداد قابل ملاحظهاي نيز به
زبان انگليسي چاپ ميشوند. پوشش خبري اين روزنامهها نسبتاً عالي است. مهمترين روزنامههاي اردو زبانْ روزنامه جنگ،
روزنامه ليبرال حريت، روزنامههاي دولتي امروز و مشرق، و
روزنامههاي محافظهكار جسارت و نواي وقف هستند.
پر نفوذترين روزنامه انگليسي زبان،
روزنامه دولتي پاكستان تايمز[2]ميباشد.
روزنامه اخبار جهان و تكبير، روزنامههاي خبري بسيار مشهوري هستند.
در سنگاپور دو مجله عربي زبان به
صورت هفتهنامه به نامهاي الإمام (رهبر) و الإصلاح (اصلاح) منتشر
ميشود. مجله الإصلاح اولين بار در سال 1912 به چاپ رسيد. در چين بيش از
يكصد روزنامه و مجله براي مسلمانان منتشر ميگردد. بيشتر آنها به زبان چيني و
تعدادي از آنها به عربي، ژاپني و انگليسي منتشر ميشوند. مطالب آنها در ارتباط با
موضوعات اسلامي و مشكلات جاري مسلمانان است. بيشتر آنها در شانگهاي، كانتن و
هنگكنگ چاپ ميشوند.
Uhowa (اهواء) مهمترين مجله اسلامي است كه
در سال 1929 شروع به انتشار كرد. اگر چه تعداد مسلمانان در ژاپن نسبتاً كم است، با
اين حال چندين نشريه اسلامي در اين كشور منتشر ميشود. مهمترينِ اين مجلات Chukontu-Gibo (مجله خاور ميانه) است، كه به صورت ماهيانه توسط
وزارت خارجه به چاپ ميرسد و مجله Arabo (اعراب) كه به مردم عرب
زبان و كشورهاي عربي ميپردازد.
در آمريكاي شمالي گسترش روزنامهها
ومجلات به وسيله لبنانيها و سوريها آغاز گرديد؛ آنها افرادي بودند كه در اوايل
قرن بيستم به آمريكا مهاجرت كرده بودند. مهمترينِ اين مطبوعاتْ امروزه، روزنامه
دو زبانه هفتگي صَدَي الوطن يا اخبار آمريكائيان عرب ميباشد. موضوعات آن
عمدتاً مسائل اسلامي از ديدگاه شيعه است. اين روزنامه در ديربون و ميشيگان با
كمكهاي مالي زيادي كه از خارج از كشور دريافت ميكند، منتشر ميشود. الرّاية (پرچم)
روزنامه دو زبانه عمومي ديگري است كه در فيلادلفيا به چاپ ميرسد.
مآخذ:
1.
هارتمن, ويليام, الجريدة و الصحافة عند المسلمين, بيروت, 1984 م.
2.
موسوعة: الصحافة العربية الاسلامية, ليبيا، 1991 م.
3. وحدان,
محمد, الصحافة الاسلامية فى أربا، پاياننامه دكتري، دانشگاه الأزهر،
1994م.
4. Drost, Harry. The World’s News Media. New York , 1992.
5. Merrill, John C. Global Journalism. New York , 1983.
6. Napoli,
James, and Hussein Y. Amin. “Press Freedom in Egypt”
In Communication and Press in Africa.
Edited by William Jong Ebot and Festus Eribo. Boulder , 1994.
7.
Rough William A. The Arab Press. Syracuse
, N.Y.
,
1979. See p.1-8.